Славко Јаневски

ГЛАВА ПРВА
1.
Натрупаност на необновена преѓа под епидермата на темните гниења (за ѕверски
ноздри мирис, за човечки – смрдеа) беше тоа село што не раѓало ни коњокрадци
ни закони за коњокрадци и за кое дури и на севишниот му стана здодевно да се
грижи, сеедно што покорните шутраци на народецот му се молеа со години на ист
начин и со зачудувачка тапост под русите веѓи; до него, таков каков што веруваа
дека е – зографско повторување низ столетија и со секакви имиња од непознати
букви – повеќе допираше смрдеата од нивните кожуви и опинци отколку некаква
православна мудрост по Матеја или по Јована, и тој најпрвин го затна носот, потоа
ги затвори и очите. Посебно глув од предбиблиски ноќи и дни или од некој по-
четок што не бил ни едното ни другото додека со грмежи го средувал кошмарот
на планетичката по редот на еден хаос, тој не ги чу во една сабота молитвите на
Стојана, Наумов по татко и Нуневски по дедо, неговото жуберкаво шепотење за
оние што биле и веќе не се... Нејасен подгрбавен тромав дедо и баба, сува гран-
ка со душа, татко, мајка и двајца браќа – некакви закопи под сонце и под дожд
и недовршени настани: наврнат гавран на маслинова гранка и поп со избледен
епитрафил над отворена јама; ќе слета на неговото место гавранот да си го колве
со тага црното срце, ќе замавта со скутовите на мантијата попот и ќе се згрчи
меѓу лисја и капки – жив крст и очајник со раширени раце ќе стане над смекната
мравска планина во коренот на дрвото; на него, изгорени очи од вчерашна омар-
нина, очи на трагичен дембел сиот од валма... И пак браќата – едниот, Лазар, кој
го знаел патот преку мочуриштето и ганѕаво прусал низ него со црни пијавици
на танките нозе, и другиот, Сандре, немтуросан од непозната чума во третата го-
дина; првиот го уби прочуената моноспитовска треска, вториот, до тил окован со
сребро, потклекна, легна пред староста.
Заслуга е на улавата урбанистика на случајот во еден нерамен триаголник по-
меѓу три бучки, секоја со свое име – Пашино, Кметска Колепка, Стара Караула,
што лежат на дел од дивиот простор помеѓу Огражден и Беласица сто и деветте
јасенски куќи а од нивните сенки брзаат модри врвици, се врзуваат во јазли, се
леат во една и пак бегаат по полето, секоја на своја страна. Од Кметска Колепка,
на чиј рамнотепест врв клечи аџиски набожно црквиче од камен, се гледа во да-
14 Славко Јаневски
лечина, зад султанскиот друм, водното царство на чапјите: амеби во батак, пија-
вици во плитка вода, шутки во длабочината на неколкуте окна. Во летните дни,
пред заод, отровниот жабурник заприлегува на вечерен праз, сега и во некое утре
како и во некое вчера, во кое пред недовршени три децении паднал од облаци
некаков Онисим, големоок Арап-Евреин-Ерменец, да раскажува свои евангелија
и да бара по планината руда или железни спомени од балканските војни и да пов-
торува додека светот ќе лази во прав, единката ќе лета осамена, па летна осамен
од германска или од француска граната на која од непознати причини ѝ го чепкал
ср ето со клинец, летнал, се расеал себеси по скрка и оставил нова вера – човекот
сам да лази и сам да лета, човекот, секој човек, и Стојан Наумов Нуневски, неко-
гашен пријател и духовен слуга на тој Арап-Евреин-Ерменец, на тој нов Нектариј
Битолски или Јоаким Осоговски или Гаврило Лесновски, што еднаш, спроти де-
нот заради кој неколку балкански манастири биле крстени преображенски, им
рекол пророчки на селаните дека зад календарската математика на иднината се
наѕира црниот ден. И ја протолкувал страшната нејасност: како што живееле на
парче дрво Нојо, Сим, Хам, Јафет и нивните жени, така ќе живее утре и ова Јасен-
ско, тогаш (и сега) далеку од градот неколку библиски растеги, сега (и утре) со
безбројни временски милји одвоено од своите колепки и гробови.
И дојде пророкуваното утре, Стојан тоа го сфати кога пред него како од стара
прикаска никна на крај село наполичарот Ефтим Додевски, џбиткава памучна
играчка за деца, и гушава, ломотлива. Еднаш, во Онисимовото време, на некој
Митровден, се спречкаа околу српско-бугарско или околу нешто во чија јатка ле-
жеше можеби пророкуваното утре (она што во тој миг се викаше денес); потоа
доаѓаа илинденски суши и водички магли и пластеа заборави до ова денес-ут-
ре, до наполичарското агитаторство за машини што несат јајца, до надежта на
копуците дека ќе зграпчат туѓо, до нивната превртливост – ха, место копан во
топла чорба, шија-крило-тртник, сеедно, ќе се гризе железо – и пак до едно ново
предење ослободено од сомневања како по причесна дека светот познава секакви
чуда: аба од кора на габер, јагленово масло, шеќер од говедски коски. Ги триеше
разголените гради со дланка и чекаше збор или знак што ќе го ојуначи. И како
што никна, се спровре низ магијата на своите прикаски; зад него остана страв и
тишина.
Стојан сега чекореше несигурно и очекуваше дека некој друг Ефтим Додевски ќе
никне од земја со нови замки. Така налета на тројца безработници кај чешмата и
застана, се подгрбави, зашто едниот од нив, Богојчо Бундаров, долгман и очиг-
леден крадец со пурпурна коса, пееше друго: ќе се избришат меѓите, селанската
мака ќе стане една и ничија нива, чергите ќе се сошијат една до друга – под таа
покривка сите задружно ќе спијат. Се клештеше, усните му пукаа: „Ќе онадиме
туѓи женички“. Другите двајца, и самите со крадечки муцки, итречки му ѕиркаа в
очи и доколку се согласуваа со него се клештеа однатре, во себе, или се кикотеа
во црните утроби, едниот со искрпена кошула, другиот со алов појас, последен во
тоа село, но онај со запалена коса од преусвитени мисли рече дека плански знае
до чии жени ќе легнува ноќе, па другиот, Мино Муртин, комунист и колебливец

пред иднината, плукна и го праша дали сака со тупаници да му ја избрише гнаса-
та од кучешката муцка. Споулавено се гледаа. Третиот, Алтан Магиров, старец кој
можеше да има и сто години, на обајцата им одобруваше со главата.
„Под една черга потопло ќе е“, рече; двата последни заба му се нишаа под набабре-
ниот говорнички јазик. „А за жените – не чини. Нам од бога ни е дадена по една.“
„Тебе како на вдовец не ти текнува ли?“ го праша црвенокосиот. „Или, по грешка,
од беневреците ти се спровира учкурот?“ Невестите и дење бегаа од него. „А си ја
чекал со монистени низи Костадинка Блатиштец кај јасенине.“ Од косата како да
му се распрснуваа искри. „Ех, проклетнику.“
Старецот се развесели; неколку брчки му се измазнија на челото. „А жена ти, кој
ќе легнува до неа?“
„Чергата не ќе ми ја изнесе никој оддома. Својата волна јас на своја фурка ја пре-
дам.“
Потоа сите тројца зјапаа во Стојана додека се веднеше да се напие од железната
уста на чешмата и додека без збор ги оставаше зад грб да се бранат тромаво од
муви и црни пророштва.
Но дома „За сето тоа јас не давам ни пет пари“, рече Онисимовски со грбот свртен
кон вистината заради некоја своја вистина. Како да се проштева со нешто неза-
менливо, со поткренати веѓи го разгледуваше замагленото сопче: црни греди под
таванот, исчадени ѕидови, четири пајакови ќошиња – во трите темнина, во четвр-
тото – саботно кандило на чија нејака душа се грееше еден златноок бакалар-Ата-
нас со зеленомувлосан нос. „Ни пет пари“, повтори, му рече на светецот, зашто со
грбот ѝ беше свртен на жената, Стојна Зафирова-Нуневска, две или три години
постара од него, и зашто не сакаше со живи да разговара.
Рано легна. Мракот го сплеска неподвижен под себе. Од сокаците, додека секако
како во стари времиња планините му ги цицаа на ѕвезденото небо вечно момин-
ските боски, црвенокосиот безделник Богојчо Бундаров пееше за своја сметка ај-
дучка песна за историскиот Хилми-паша, химна на чии коски немаше месо, а тие
не’рскавичави, стари и веќе суви коски чкртаа со заби и ги морничавеа живите во
името на мртвите.
„Слушаш, ни пет пари“, и лежеше на грб мислејќи дека спие иако се мачеше со ши-
рум отворени очи и ја слушаше едноличната, мошне претпазлива тага на домаш-
ното штурче заедно со дишењето на жената што како шепот, кус и недовршен,
кобнички го претскажуваше утрешниот ден. Маларичните комарци без брчење
му паѓаа врз лицето. Неговата крв беше слатка. Не им ги чувствуваше острите
цицалки, кожата му беше тврда и стара. Штурчето порасна и долази до него, му
легна на увото, му раскажа нешто многу нејасно. Се разбуди, ако спиел, или заспа
16 Славко Јаневски
за да му стане појасно што ќе се случи утре, за да ја буцне со лакот сувата слабина
на жената, не да побара вода, жеден и земнорамен како покојник, со ист таков ја-
зик во сувата уста, туку да ѝ каже дека некои решиле да клекнат во нова црква и
пред нов господ за ново и благодетно утре. Чекаше. Сега жената, и самата страв,
криеше дека е будна и дека знае – очите ѝ се голи и врели и пливаат над него во
очајничкиот мрак. Некој мал и алчен призрак ја гребеше кората на ѕидот зад нив.
„Решиле, да ги продаваат говедата, го закопуваат житото“, рече тој и се сети: еден
од тројцата безделници кај чешмата се колнеше дека нивата не ќе им ја даде на
копуците (впрочем, тој и самиот беше копук); го копаше со црни нокти поцрнети-
от тил, во неговата насмевка имаше нешто едноставно – кусата горна усна ќе се
кренеше, под неа ќе блеснеа неколку јадри заби; тогаш очите му се намалуваа, бе-
гаа едно од друго. Му се допаѓаше неговата жестокост – Ако треба и во Партијата
ќе влезам но не им ги давам тапиите. „Знаеш“, смекна за да смекне нешто во себе
тешко, рапаво, „ни пет пари, и готово“, но жена му уште шепотеше со задувното
дишење и ја знаеше како и тој Онисимовата мудрост кога снаа ѝ, Менка Мирева,
роди синооко дете, но онакво – страшно, како знак на едно претскажување. Цр-
ното утре ќе биде пострашно, рекол тогаш оној Арап-Евреин-Ерменец. Детето
имало зајачка уста – го цицало показалецот; низ танката павлака на она што било
непце можело да си го допре мозокот. Молчеа без сон под очите – жена му стис-
каше в рака до самата уста страк сува овчка матерка; здувот боцкаво ѝ бабреше
в душник.
„Кажи сега“, ѝ рече. „Кажи, ние ќе чекаме ли?“ Таа пак молчеше, иако само малку,
нечујно, го сврти лицето кон него. Се ослушнуваа како туѓинци и беа исплашени
од ноќта и од осамнувањето по таа ноќ. Тој најпосле ги почувствува комарците
и отиде во дворот по босилек. Кога се врати, ја закачи со нога стомната и остана
вкочанет. Го слушаше клокотењето на водата и мислеше дека самиот се испраз-
нува, дека на водата и мислеше дека самиот се испразнува, дека е празна кожа
без сето она што било негово во него. Нечујно легна и веќе не рече ни пет пари
и се разбуди, несигурен дека навистина заспал, седна на нечие гумно, со голема
самарџиска игла зеде да ги шие селските черги една до друга и да се морничави
сонлив од крескавата смеа на Богојчо Бундарев. И пак бездруго заспа и сони ска-
кулци, или подоцна, точно во она утре, додека некој му говореше за гладноусти
роеви скакулци, мислеше дека го сонил тоа; деновите и ноќите му беа измешани
и тој не знаеше, заспаниот не е никаков сведок, не знаеше дека ноќта во скок го
остави селото зад себе и дека сребрените сачми се стопија на утреното небо и
дека зад расфрлените гробови, зад Пашино, исток срамливо се вцрви како недо-
раснат створ фатен во грев и дека од јаболкницата зад куќата пропеа здебелена
грлица. Пред тоа, во глувата доба, од истата гранка умоболнички пиштеше ут. Тој
го чу, не спиеше и можеби ја наоѓаше вистината на својот пораз, тогаш или по вто-
рата песна на грлицата. Зашто секогаш било така – ноќта со врескање се бореше
да остане господар над кошмарот, денот се раѓаше од сопствена крв.
Но кога се разбуди, подоцна, не чу дали со пушки го поздравија неделниот ден и

не ги чу петлите, доколку тие по божја волја не затаиле како предзнак да го пре-
молчат тоа раѓање – муграта си ги триеше сонливите очи со шепи на волнести
облачиња.
Тој ден беше она утре, ’ртеник на неизвесноста што ќе се разлисти од неотгатли-
ва тајна.
18 Славко Јаневски
2.
Во истиот миг од нечија штала, од некој свој затвор, рикна низ врели ноздри бик.
Барај, јас тебе ќе ти приредам задружна свадба, рече Дане Новевски, буден уште
пред ноќта да го извлече мекиот опаш од неговото сопче, три со три. Не облеку-
вајќи се, зашто спиеше само без своите големи војнички чевли, се наведна кон
напукнатото огледало на ѕидот. Кон него се доближија триесетгодишни очи, сива,
прерана есен сиво обрабена, ги измерија брчките на челото под навредената бу-
шавост на кадрите, останаа замрзнати. И се повлекоа, станаа слепи само за оној
чиј одраз беа; и пак се вратија да гледаат како тој се бричи само со левата рака, се-
когаш еднаш во неделата, ретко двапати, шест години и неколку месеци, далеку
повешт да ги совладува луѓето отколку што ќе стореше нешто слично еден волк
со три шепи во полно трло.
Ако беше точно што се знаеше за него, недоописменет партиски секретар во
неписмено село, одамна, мерејќи го времето со аршинот на прекусиот човечки
век, тој за малку не побегнал од некое боиште; после свикнал и ја изгубил дес-
ната рака, 1943, со последните лисја или со првиот снег, кога во Јасенско секако
останала зад црно рало завршната бразда. Најпрвин пукале, тој и другите околу
него, потоа некој со зелен шлем до самото грло им се доближил од зад свој камен
и фрлил бомба – оган на болка, магија на магла. По девет дни некој му ја сечел ра-
ката со обична пила; го опивал со дудова ракија и стружел, и ревел, тој што сечел
или тој самиот, или некој од двајцата што го држеле да не избега или да не пука
во себе... Се врати в село со чудно знаме на победа – пролетен ветар го мавташе
околу него празниот ракав, а селаните рекоа дека секој што не е за плуг им стану-
ва стопан на орачите.
Жена му уште спиеше. Нејзините јадри гради беа набрекнати под ленената кошу-
ла. Тој ја изми сапуницата од лицето и излезе во нестопленото утро лошо избри-
чен, волк со три шепи, човек со една рака, не она што бил вчера и не што е денес,
она што ќе биде утре: оној Онисим и нему како на малолетник му говорел нешто
за иднината, оној Арап-Евреин-Ерменец, лекувач на красти и болни души, ѕидар и
цртач на светци во црквичето на Кметска Колепка, несуден фабрикант на шноли
и чешли од смола, најпосле наемник и црковен слуга. Кога ќе си ги измиеме очите
со крв, ќе прогледаме, говорел кришум, ако можеше да биде точно, оставил во туѓа
куќа и со туѓа жена свој пород, наследник на една номадска бездомност.
Во географијата, чија должина и широчина Дане Новевски ја мерел со гладни че-
кори, во тоа лето се случуваа чуда. Хрониката на неговите извештаи пишувана
со раката на едно мозолчаво учителче споменуваше дека некакви епидемии или
нешто слично го разјадуваат Смоларе; во Борисово двајца уметници во сомотски
блузи без јаки биле претепани од точно единаесетмина селски спортисти поради

тајни со туѓи жени или сестри во запуштена плевна; во Моноспитово некој обја-
вил ѕиден весник со порака на Ванчо Михајлов да не ѝ се дава на власта ни жи-
тото ни каколот; во Колешино пет нововерци, сложни како пет прсти во кожена
нараквица, јасно и пред самиот одбор, запалиле некаков Анти-Диринг и некаков
Манифест; во Банско во три дни пцовисале тринаесет говеда; на патот помеѓу
Ново Село и некое мртво рудниче од пред сто години, се пукало ноќе од две стра-
ни и бил убиен водник со кугла за диви вепри. И повеќе се раскажуваше: штотуку
родено дете се кренало од колепка и дошло да клечи в црква; на гробишта ноќе
мртвите палеле зелени клади на кои гореле Маркс и Енгелс; по ридиштата ги да-
вела козите двоглава волчица со по еден рог на обете чела; овен под некој брест
се ојагнил; некаква сила на врв турска џамија забуцала златен крст.
Овие прикаски можеа да бидат и обрач околу Јасенско за да искобат од точката на
својот круг бунтеж на зовриената селанска крв но денот почна со сенка. Јасенча-
ните прерано се буткаа пред Одборот, зли, со стиснати очи, со стиснати срца, со
стиснати усни за да не се кикотат – во ноќта некој ги однел даночните списоци и
им ги ископал очите на сликите не заборавајќи да остави на ѕидот криви букви
против денот, но тој, три шепи или една рака, престана да трепети уште пред да
се свртат кон него и рече дека Овчеполијата е опустена до милион скакулци и
дека во оваа зима пченичните зрнца ќе се пребројуваат како златници. Сето тоа
не беше убедливо: не мораше да биде таква вистина поради која некого нешто ќе
заболи, уште повеќе што некои се радуваа и се поткреваа на прсти пак да се пулат
во ослепените слики и некои со криви насмевки слушаа за скакулците и гласно,
пречејќи му да говори, ги читаа зборовите на ѕидот. Прашуваа кога нивните деца
кркале овчеполска пченка и не чекаа одговор; отстапуваа пред него. Тој тогаш,
со сода од сапун во сцрвенетите очи, се загледа во претседателот на Одборот, во
оној свој врсник Доксим Котевски и поверува дека е сам, дека и тој се радува на
неговото мачење.
Според подоцнежното раскажување на некој дописник Кузман З., триесетгоди-
шен ерген со добро сокриени безбојни очи зад дебели стакла, комунистите Петре
Бундарев, Мино Муртин, Ефтим Додевски и уште некои обвинувале сѐ живо, до
дете в колепка, за непријателство, некои од нив (најверојатно Даневиот зет Петре
Бундарев) рекол дека е време да се стрелаат неколкумина; друг (Мино Муртин)
составил список на осудените без суд – Богојчо Бундарев, Панко Оканица, браќата
Симонид и Аким Дудулевци. Но во нив, врели и крвавооки, гледал и самиот со кр-
вави очи партискиот секретар, и никој не знаел дали ги прекорува за крајно лево
скршнување или ја одобрува смртната пресуда на споменатите селани. Ние може-
ме да стреламе и без суд, рекол Ефтим Додевски, и можело да се види дека џебот
на исцрпените бечви му тежи од берета или од мал валтер. И тоа ноќе, без шум,
рекол Мино Муртин, со измачена муцка од ноќно пиење, и гледал во сплесканото
лице на Панко Оканица, па овој се фатил со обете раце за стомакот и побрзал кон
првото сокриено место.
„Знаеш ли кој се учел да пишува на ѕидов?“ се сврти Дане кон Доксима, но тогаш
20 Славко Јаневски
меѓу нив застана онаа позната глува Трпана, грамаден крлеж со нокти и со „Х“ ме-
сто „Р“ во зборовите: зошто сосила државата ги коле козите, зошто црквата ќе се
зема за штала, зошто старците и немошните како во времето пред Христоса ќе се
фрлаат во длабоки бездни? Не чекаше одговор на своите невозможни прашања,
се задушуваше со боцкави зборови, колнеше; и ја покажуваше празната уста и пак
прашуваше дали навистина ќе ја хранат со оскоруши и со диви корења. Ноктите
ѝ беа долги, зелени – човек можеше да се искубе од нив само ако се извлечеше
змиски од кошула. Спомен, товар. Можеби навистина во старите времиња старци-
те ги фрлале в бездна и можеби тоа било добро за да не копнеат попусто и долго
по божјата софра и за да остане на земната софра повеќе за младите. Беше закаче-
на со грбави прсти за кошулата на Доксима, запишал подоцна Кузман З., и машки
пцуеше предизвикувајќи ги комунистите навистина да ѝ речат дека можеби некои
и ќе летнат в бездна.
„Скакулци.“ Дане сега стоеше пред ненаспаниот Стојан. „Почна агитацијата“, рече,
и кога старецот го праша дали за, тој покажа кон ѕидот – против. Веќе знаеше
дека она со овчеполските скакулци е надувана гајда, вест објавена усно од некое
дописниче со нацртани мустаќиња над девојчинските усни. Колку и да сакаше не
можеше да дознае од некого дали Овчеполијата раѓа пченка и пченица: „Го оп-
устеле тутунот, лозјата“, рече. „Потоа...“ – скакулците влегле во светиниколскиот
комитет и го излапале големиот лазарополски ќилим, кажуваше тогаш, во јуни
дописничето, таа првобитна амеба пред совршениот облик на вториот дописник
Кузман З., без бенки и без мозолчиња на проѕирното лице. „Потоа...“ жолтите ро-
еви им ја изеле облеката на повеќето граѓани, па затоа Штип, Куманово и Велес
ги испратиле како помош сите резервни ќебиња и вреќи, ако ништо друго барем
активистите да не одат голи, да се припокријат во работните дни. Молчеше и
знаеше дека скакулците на измамата начнале нешто во него.
„Скакулците можат“, неодредено рече Стојан. „И очи копаат. Имаат остри, тврди
ножиња. Змиите се без клепки. Бегаат пред нив“.
Дане се загледа во него, во неговите стуткани уши „Овчеполците со газија ги плис-
кале и ги палеле“. И се лутеше што верува – на географијата помеѓу Огражден и
Беласица, и подалеку, стануваа и поголеми чуда: откако на некоја малолетна ско-
евка селската бабица ѝ тутнала в раце жива кукла, на секретарот на месната ор-
ганизација му дале секаква слобода, го вратиле меѓу меѓи и парично ги казниле
оние што го претепале со ластегарки; од Муртино пребегале со хармоника преку
граница тројца веќе пријавени доброволци за исушување на моноспитовското
мочуриште; во Колешино, рекоа од грижи, и децата се опивале – две или три од
нив биле пренесени со милиционерска чеза на лекување в град; во Борисово, во
некоја побогата куќа, дванаесетмина како дванаесет месеци во годината, од пр-
виот голобрад до последниот сиот од ковчиња и бели косми, го славеле денот
на раѓањето или денот на смртта на царот од годините на окупацијата. Дури и
од Фурка и Пирава стасуваа секакви гласови: во првото село оние двајца во со-
мотски блузи признале дека се капиталистички агенти, во второто исто такви

други двајца, само со шапки и зулуфи, со парабелуми ги терале селаните да но-
сат со коли брашно и козја пастрма на одредено место на кое се собирале сино-
вите на комитите на Тодор Александров. Селскиот весник патуваше од уста до
уво – Дане не беше глув за многуте неверојатности. „Газијата сепак е поскапа и
од пченицата и од тутунот“, го чу Стојана. До тој миг движењата беа во затворен
круг – луѓе-скакулци и тврдокрили луѓе, сите од едно глекаво тесто пламнуваат
и слични во скоковите на ѕвезди со кратковечни опаши зад себе, блескаат кусо,
паѓаат еден преку друг, се гризат, горат црно; ветрот, летен и слаб, не може да
им ја разнесе пепелта до нивите. Кругот се затвори. „Тие ќе горат“, се тргна, рече,
додека тој крај него, Стојан Нуневски, отстапи и му ги покажа збрчканите дланки
како да сака да го задржи пред да го зграпчи со левата шепа. Секако се плашеше
да се брани и да докажува дека не е од имашливите, дека неговото воле е сенка
на самото себе за да заора стари меѓи. „Најди ги, запали ги.“ И сѐ уште со свртени
дланки кон неговите сиви очи воздивна и отиде со такви чекори како да сака да
ѝ стапне на својата сенка врз глава.
Дане остана во мртвило, една состојба што секогаш ги полни ушите со тишина на
маларија додека низ жилите, до самото чело, му течеа зрна на бројници исполну-
вајќи го однатре со грмежи на бескрајна осаменост. Празник беше, и роден ден
му беше, триесет и втор, еднаш за секогаш и последен пат, и пак тој во денот, не
денот во него, беше како оној вчера, како во повеќето изминати дни, додека со
баботење под кожата го ослушнувал крадечкото доаѓање на маларијата, се грба-
вел над своите извештаи без точки и без запирки и можел да заспие под чадлива
ламба зашто сите во тие ноќи спиеле, и оној Доксим Котевски, за него одамна
сенка во магла. Се изгуби себеси во осаменоста но го виде тој Доксим како чекори
кон него и се џапна сосила од мртвилото; појде како пред тоа Стојан, со тешки
нозе да ја превтасува својата сенка, за неполни триесет минути скратена на еден
негов нормален раст. Тогаш го заниша едно сеќавање – две ноќи пред овој ден, сѐ
уште без почеток и без одреден крај, пијан глас се закануваше дека ќе му ја свети
куќата со арамиска набожност, со оган.
22 Славко Јаневски
3.
Така беше, две ноќи пред тоа избувна притаеното село од задушно спокојство,
избувна на чеперок време по правливата приквечерина во тој обичен јулски по-
сен петок, на околу триесет часови од неделното разденување. Сега никој не ги
знаеше причините од кои таа ноќ беше како непробојна завеса на закани. Нешто
слично се случувало во времето на оној Онисим – луѓето ја мразеле власта, но
жандармите не стасале да го намердаат оној што најмногу се заканувал; некоја
стара француска или германска граната со брза, пламена лепеза ја истинала за се-
когаш вжештената арапско-еврејско-ерменска глава. Од тој Онисим до еден друг,
петочки, времето се повтори со малку поголеми искушенија, како да не поминале
дваесетина години, туку како да трае сѐ уште една ноќ со исти луѓе во себе... Но
во оние дни Дане имал две раце и полни тринаесет години и уште не знаел дека
човекот не може, не сака да биде товар на неволји, човекот-селанец, не поради
улава надуеност (сувото селанско месо не можеше да биде клобурец) и не поради
самојунаштво, зашто коските – селански и на оној Онисим – беа чкрипави и со
мездра од страв во шупелките. Дане уште во петочката ноќ знаеше кој е тој што
му се заканува и како изгледа и како се вика (значи копилјакот Апостол Коцев),
една фотографија обесена на ништо во безвоздушен простор и избледена но со
достатно безживотно аналинско руменило на лицето. Некои го виделе во пето-
кот пред да го заборават; како да му бил роден син на гревот: кадрав и сив, тежок,
а зад испуканите усни, стиснати пакосно или прекорно со подвиткани краеви,
суво му блескале мали тесли од бела коска. Затоа и се сетиле постарите, дрве-
ноногиот Ташко Муртин и Аким Зарзевски, дека оној Онисим двапати живеел во
куќата на Трпана – еднаш точно пред таа да го роди Апостола, вторпат пред маж
ѝ, Сократ Коцевиќ, да се врати по тринаесетгодишна печалба од Романија или
можеби и од подалеку, Апостол Коцев им прилегал на сѐ уште незаборавениот
Арап-Евреин-Ерменец, иако не можел да е друго туку облик на село, црн и во црна
градска лушпа.
Така е, на две ноќи пред тоа неделно утро, пред крекањето на жабите да го по-
крие цвркотот на еребиците, по виткаво патче, тврдоглаво одвоено од матицата
на султанското џаде, одеше рамнодушно и без желби во очите Апостол Коцев,
сега поинаку отколку пред шест години, кога побрза со големи шепи да го фаќа
лизгавиот опаш на среќата во некој град, потоа онисимовски да биде сешто, туѓ
во своја земја, како Онисим што бил туѓ во туѓа земја – слуга во мелница, касап-
ски момок, смолар, рудар, мускулест но не и толку глупав за да не сфати со секое
дупченце на кожата дека е слаб, без волја; се тепаше заради своите пргави над-
зорничиња, со заби виткаше клинци, пиеше и плачеше за туѓа веселба. Дане и не
го видел кога тој му рекол добра вечер на Јасенско. А тој навистина доаѓал, пред
него бегале гуштери и балкански скарабеи, врвицата била тврда од стогодишни
чекори на многу покојници и многу живи; без чувство за својата тежина, мислел

дека земјата тече под него. Можеби. Ни Дане ни другите, чија судбина подоцна
се сплетка во слеп јазол, не знаеја што мислел тој додека ги гледал пожнеаните
снопје на далечните ниви. Секако дека оддалеку селаните му изгледале ситни
и бессилни и дека се напрегал да препознае некој од нив. Најверојатно дека го
наслутил со очи своето парче земја со боцки, какол и млечки и најверојатно по-
верувал дека душата ќе му ја излекува заборавеното рало. Зашто секако го раз-
јадувала ’рѓа на осаменост: еве ја есента пред праг, ќе легнеш под сенка на дедов
орев и кога ќе се разбудиш, над мочуриштето ќе лази густ и тежок сињак, некакво
огромно и безоблично ѕвериште што во својата гуша можело во предискони да
ја сокрие сета земја со обата прочуени пола, за кои тој размислувал в град над
позајмена и стуткана книшка.
Според неврзаното раскажување на наполичарот Ефтим Додевски, кој кришум го
гледал од зад некоја поројна карпа, тој малку се двоумел недалеку од првите сел-
ски плевни и пак по некаква врвица, подарок на покојниците додека не биле тоа,
сѐ искачил на ридот на кој само две децении лежи црквичето на прославената Не-
дела. Но не била недела, ни сабота, па безработниот поп седел на клупа од три по-
црнети парчиња дрво и низ зелено или црвено стакло го испитувал со големо око
светот околу себе. Небото му станувало пролетна ливада (или запален простор),
луѓето недозреани (или одрани до самото месо), земјата полна темни и маслени
сокови (или крваво боиште без трупови и мршојади). Тогаш, ако можеше да се
верува во саботната прикаска на наполичарот, попот го забележал непознатиот
во градска облека на риги и со петлици во два реда на гардите и се исправил мил
како зографска сликичка но строг и сѐ уште со едно затворено око. И пропаднал в
земја или се спроврел низ тесна пукнатина на каменото црквиче.
Но некој што не бил таму, некој Панко Оканица, го прераскажуваше нивниот раз-
говор во саботата и подоцна. – Ѕиркаш, попе, низ црвено. Сакаш да видиш крв. – Ќе ја
видиме ние својата крв, за туѓата ќе немаме очи. – Да не ти стои некој над глава
со нож? – И тебе ќе ти стои, не ќе те причестам. – Тој, нели? – Тој и тие, почекај.
– Ќе почекам додека не му ја видам куќата гламносана. Поточно, сеедно дали по-
пот и Апостол Коцев така разговарале, две овчарчиња го виделе никаквецот дека
постојал малку на Кметска Колепка, не долго, до заодот, и се вратил по врвица-
та, надолу, како да бега од својата крастава судбина, и кај осмата куќа по ред се
судрил со глувата Трпана веќе три недели под страв дека ќе ја фрлат од карпа и
бездна, меѓу камења и коски на изгубен добиток. Од осмата до дваесет и петтата
куќа, по самиот синкав заод, луѓето и жените ги гледале кришум од чардаците:
обата, тој намуртен, таа споулавена и исто така зла, се меркале како призраци на
минатото и барале еден на друг нешто што било некогаш на нивните лица или
во нивните очи; тој не рекол мајко и таа не рекла синко, не рекле ништо до седу-
мнаесеттата куќа, до куќата на Доксим Котевски, под чиј прозорец бабата, веќе
товар и на безроден камен, рекла дека Партијата нејзе ќе ја храни со диви корења,
а тој ѝ ветил дека на таа Партија ќе ѝ ја скрши шијата. Сето тоа го чула жена му на
Панко Оканица кога била на гости кај зетот Котевски иако домаќините на осум-
наесеттата куќа поточно го знаеја разговорот. Дане мене со кохења диви ќе ми го
24 Славко Јаневски
затне гхчмакот. – Не трескај, мајче. Ќе работам за леб. – Тој нивата ќе ни ја голт-
не. – Главата ќе му ја исечам, ќе го смирам. – Ти нему, пахтиите тебе и мене. – Не
признавам јас противцрковни партии. Господ е посилен и од нив и од мене. Потоа
влегле во познатата куќа, некогашен конак на некогашниот Онисим; никој веќе
ништо не видел и не чул.
Подоцна дури ни иследниците тоа не го знаеја; во куќата Трпана колнеше и во
црно ја завиваше судбиничката; тој се прашуваше во запуштениот плеснив гроб
вреди ли нејзината судбина за толкав куп фрлени зборови и се сеќаваше, тој беше
дете а мајка му се смееше со здрави заби, оној Онисим по вторпат спиеше и јадеше
кај нив и секој ден го претскажуваше црното утре.
Штотуку вудвосаната сенка на мајка му се сврти кон огништето, гостинот избега
од призраци и спомени и се судри во ноќта со Панко Оканица, на чија нива умре
како аргат вујко му Гојко; лицето на тој човек имаше сплескан облик – не во мра-
кот, во сеќавањето на Апостола. Оканица порано беше стопан дури и на дел шума.
„Слепец“, се згрбави тој. „На патов и воловски коли се разминуваат.“ Го позна,
смекна. „Апостоле, тоа е вашата милост.“
Другиот не ја позеде подадената рака. „Не ти се чека за оние дваесе’ банки, не ти
се пресметува лихвата.“
„Какви дваесе’ банки?“ се сепна Оканица. „Остави, човеку. Јас тебе тогаш ти дадов
дребулија – двесте лева.“
„Ни лав ни лев веќе. Сега се други дни. Социјализам. Лапај телешко печено.“
„Други дни. А ти повели. Вчера печев ракија, сам не ставам ни капка в уста.“
Се гледаа во мракот, знаеја само дека се гледаат, не ѕверски и не пријателски –
љубопитно, како ползавец и безжабрава водна животинка, без глад еден за друг и
без љубов за своите облици и мисли. Вчера печев ракија, но Апостол знаеше дека
по градовите ракијата му го извртувала мозокот да мисли со неговата опачина. А
мене вчера во мозокот ми никнуваа остри ковчиња. Не сакаше да се врати во гро-
бот во кој мирисаше на запуштена и осамена старост и можеби на козја пастрма.
Се насмеа. „Мајка ми се плаши од диви корења и од бездни. Што се случува, Панко,
кај нас? Јас, братче, дојден сум да орам, не да слушам старечки поплаки. Инаку не
знам што ќе сторам со рацеве.“
„Не брзај. На други и главата им е тешка. Си чул ли – арапски скакулци лапаат и
дрво и камен. Не ќе остане коренче ни за нас, не само за старите. Ех, братче, ска-
кулци. Меѓу себе ќе се лапаме. Како богомолки.“
До куќата на два ката, со железен балкон и со издлабени бројки во ѕидот над

него – 1921, се мушкаа меѓу секакви сенки како неми крадци и не проговорија
сѐ додека не беа во соба со пребели ѕидови, со мирис на оцет и темјан и на уште
нешто што претставуваше во детството таен грев: соба со рафтови, со железна
печка, со маса и тешки столови и со слика во рамка од лажно злато – суво војниче,
еден Панко Оканица пак со сплескано лице, но помлад за дваесет и малку повеќе
години.
„За арно си ми дошол во куќава. Повели.“
А тој: „Овој на сликава – син, нели?“
Праша и седна, не го чу одговорот.
Подоцна, по неколку месеци, повеќе се знаеше за тој петок, не за мирисот на оц-
етот и не за сликата на војничето, но тогаш веќе Апостол ништо не знаеше како
што не знаеше ни во таа вечер дали домаќинката со радост се поздрави со него и
дали таа донесе шише со ракија и чаши од матно стакло или сето тоа беше при-
готвено на масата покриена со многубројна мушама, само се сеќаваше по ноќта
дека беа сами во белата соба, тој и Панко Оканица, еден наспроти друг, обајцата со
лице пред иста ламба. Панко му рече дека е жолт, благо и со тага на сплесканото
лице, па тој горчливо го пречека дека и златото на човечките црева е жолто – „Из-
губен сум, Панко, ненужен.“ Испија веднаш по две голтки и уште пред покорната
домаќинка да донесе во голема чинија пренабабрени трупови на пиперки во оцет
и во зејтин, почувствуваа еден кон друг доверба и се измерија со отворени очи.
„Така е, момчето ми ја испрати сликава од војска, лани. А во градот – има ли жи-
веачка?“
„Има, на гробишта. Метро за грбот, два од темето до излижаните топуци. А ти,
што? Да не си нечие уво? Апостол лае, браќа, на вас.“
„Речи што сакаш. Те распрашувам зашто ме здоболело под срцево, овде.“
„Мене – под мевов. Тебе нели ти беше баџанак Доксим Котевски?“
„Власт, одбор. Ние сме скарани, не се мирисаме. На здравје. Сега се такви вре-
мињата. Назбувнува и без квас несреќата. Твои кучиња ти го дрпаат месото. А
Костадинка и Борис Блатиштец станале саботјанци.“
„На здравје. Твои кучиња, не мои. Јас умеам и поинаку. Лани, околу Петровден,
Турчин од сто ока исплескав. Колку си сварил?“
„Толку, сто ока. Годинава родија дудинките. Ќе ти поставам еден одговор – ти нив
ги мразиш?“
26 Славко Јаневски
„Кого – Костадинка и Бориса ли?“
„Не, Турците. И тие сега ти се власт. Ти ја преполнив чашата. Жеден си бил. Ги
мразиш, нели?“
„Од Ѓурѓовден не сум се напил. А Турците нема зошто да ги сакам. Не ги родила
вујна ми Стана. Потоа две недели одлежав. Законот сега и за Турците е ист. Слаби-
ниве уште ми се црни од затворски болви. Саботјанци велиш, а?“
„Аха, болви, ди-ди-ти, лажат. Но не е само баџаначено Доксим. Дане, тој е... Со заби
ќе заколе. Земи од пиперкиве. Во зејтин се. А ти, жено, остави нѐ малку... лути се
стопанката.“
„Што сакаат да сторат тие со старците?... А тој Дане, нели е и самиот гол полжав?
Кога умре татко ми, не кога умре, пред тоа...?
„Бог да го прости. Да му се напиеме за душа. Како да го гледам.“
„Зошто тогаш не го гледаше?“
„Не те разбрав. За Костадинка и за нејзиниот клеко нешто ме праша. Па, ете, са-
ботјанци – ни комунисти, ни православни.“
„Сеедно. А пиперкиве навистина ти се лути... Со заби ќе заколе. Нека дојде мене да
ми ја дува таа негова гајда. Сипи, ми гори однатре. Не сум јас сугаре за под нож.“
„Во Смоларе власта спие со девојченца. Терај, кркај. Не пукнал никој од туѓо.“
„Во град јас спиев со аптекарка. Кркај и вози. Господ на бога здравје да му даде.
Табланет да ѝ играш на задникот. Ти велам – кралица. За мерак.“
„За несреќа. На здравје, ни помогнала света Петка денешна. Сега овде ќе спиеш на
коприви, на трње. Сѐ ќе ни земат. Нема во селово аптекарки. Милицијата стрела
за табланет.“
„Но јас навистина можам. Бездруго. Оној Турчин, торбеш од...
„Што можеш ти, Апостоле?“
„Тоа што чу. Била некоја куќа и – аш, нема ја. Знаеш ли како се прави тоа? Еве, како
што ја палам цигарава... Кибритов се наводенил. Ги преполнуваш чашите“.
„За бериќет. Ракија има, дал господ.“
„Најди кибрит. А тие – саботјанци, велиш?

„Навистина ли? Нему ни ѓаволот не ќе му го запали покривот.“
„Чиј покрив, братче родено?“
„На оној, едноракиот. Мене не ми плаче душава по аптекарки, по табланет. За
своето се тресам. Слушај, Апостоле...“
„Слушај ти. Не сум играл табланет, но облекава ми е од маж ѝ. И часовников – тик-
так-тик, доха. А ти ќе можеш ли да ми дадеш некое наполеонче? Да се призакр-
пам.“
„Сега ќе донесам... кибрит. Во Колешино мамето му го расплакале на некој ваков
Дане. Го вџашиле до споулавување. Сега оди со патерици и лафи со пупунци. Зна-
еш ли што јаде? Песок – тоа.“
„А овој, нашиов, ќе јаде... Почекај само да го спобркам со камшик. Ќе гори, разбра?
Донеси, ми се пуши. Кибрит барав. И што рече – Костадинка и Борис Блатиштец
кон нов господ се свртеле? Јас знам, ти велам, знам – саботјанците ти се шут до-
биток. И аптекарката имаше некои нивни евангелија – не требало да се пие! А
те прашувам – ако не пиеш што ќе станеш – цека-мека, министер? Ништо не ќе
станеш. Нам, Панко, освен земјичкава ништо од господа не ни е дадено. Од земја
нѐ месат, в земја нѐ враќаат.“
„Ќе нѐ напикаат тие в земја предвреме. Апостоле, каде си? Под земја. А ти, Панко?
И јас сум тука, два прста под тебе.“
„Лажеш“, рече Апостол; ја потпираше брадата со обете дланки. „Лажеш. Зошто
тие мене ќе ми го копаат гробот? Ајде, кажи – јас не сум ли пролетер?“
Панко стоеше со матни очи; бездруго заборавил дека пошол на кибрит. „Добро,
јас лажам. И ќе те излажам ако речам дека Дане ја надувал женичката и сега се
врти по Костадинка Блатиштец. Четири цицки сака да стисне со една рака.“
Апостол ја здроби цигарата в дланка; ситните иверки на тутунот му паѓаа во по-
лупразната чаша. „Костадинка – тој? Ами ако му ја исече некој и другата шепа? Ти
велам – не ќе може ни ѕиврите да си ги одврзе.“
„Добро“, пак се врати во столот Панко. „И убаво. А ти пак речи ми дека лажам. И
Костадинка мавта со опашот.“
„Лажеш“, засипнато рече Апостол. „Таа само со мене можела. А ти си ми рекол ли
некогаш дека сум копилјак, дека од квасот на оној гнасен Онисим сум олкав?“
„Тоа Дане го запишал во своите партиски тефтери. Карактеристика и – готово. На
оние што му пречат тој папокот со заби им го одврзува.“
28 Славко Јаневски
„Па нека дојде“, ја тресна Апостол чашата од ѕид. „Нека дојде тоа краставо кутале
на три шепи.“
Во таа петочка ноќ саботните хроничари не знаеја дека пред неговите очи во ли-
лава сенка на предолгите клепки собата се нишаше како мртвото време да баб-
реше со гниење во преврелиот простор. Сликата на војничето лежеше на подот,
прозорецот се ширеше и се собираше на таванот. А тие, или нивните сенки, стоеја
со главите удолу и ги подаваа несигурните раце една кон друга сѐ додека не се
раширија и не ја разбуричкаа жолтата светлост во собата. Навистина сликата на
војничето беше на подот и тој ја газеше со тешките стапалки, го гмечеше оној
Оканица под стакло и во блуза до грклан затворена, или тој самиот лежеше под
сопствените потковани петици и слушаше дека сликата или некој што беше со
него во собата од другата страна на масата го моли, се обидува да му ја смири
крвта и клобурчавата дива ракија во таа крв – „Немој, немој – зошто?“ – па како да
го стресува месото од своите млади но преморени коски, паѓа и се исправа, и гази,
гази – „Јас ќе му ја запалам куќата... Ах, јас ќе убијам...“
Тоа го ревеше надвор, веќе далеку од куќата со градски балкон и бројка на раѓање
– 1921. Од мозокот, пак како некогаш, му пробиваа остри ковчиња.

4.
Тоа се случи во последните неколку минути на петокот. Сега беше недела и ден,
рано утро без сенки на двете последни ноќи; без петли раснеше некаков почеток
на жешко претпладне, почеток на еден некрај, или почеток на почеток со свој
крај, еден миг до кој веќе две години на чело на селската власт стоеше на танки
и несигурни нозе Доксим Котевски и живееше, се движеше, како што умееше и
колку што можеше. Селото не го сакаше дури понекогаш и го мразеше поради
неговото гласно и здодевно читање на секакви ротациски вести од задружниот
живот; го пцуеше: Тој е таа власт што ни ја витка душата околу прсте со даноци,
откупи на жито, скржлаво делење на семе, но пијано – селото умееше и со тупа-
ници да се закани. Беше власт, не беше минато и никој него не го одликувал да се
прчи во државните празници со малечко сонце на левата страна на градите како
што можеа да го прават тоа некои и Дане Новевски – еве ти, земјо, рака, благосло-
ви ме со искована ѕвезда од бело железо.
Во онаа есен, четириесет и третата, пред Дане да тргне по трагите на некој гладен
одред, го повика и него. Доксим Котевски секогаш вака размислуваше: ја лижеше
горната усна со необјасниво сув и бел јазик на тифусар и бараше со поглед нешто
пред нозете. Поточно, тој така се колебаше или, како што процени подоцна Дане,
се извлекуваше – туѓи нокти да не му ја дразнат кожата. И одби – претпазливо,
итречки. Дане не му го прости тоа. Можеби и моето дете е болно како и твоето,
му рече и отиде. Освен тој темен печат врз неговата биографија, за што селото
се грижеше колку за оломланските виулици, тој беше во некакво роднинство со
Оканица, вчерашниот кмет со тримесечен затвор во почетокот на својата шеста
деценија, и пак за тоа на селаните не им бабреа сплинките, и пак Дане и другите
комунисти под негово влијание го гледаа претседателот на Одборот одран и како
што мислеа јасен до последното жиличе на месото. Неговиот разнишан костур
навистина во облека на жолто и виснато месо, ненагрнато дури ни со можности-
те на иднината, живееше и дење и ноќе без мездра на надеж за каква и да било
човечка развеселеност во која новото сеење на спомени е покрив на вчерашните
суши поради тоа што Панко Оканица го поздравуваше со преширока насмевка
пред луѓето а не поради поинаквата вистина дека тој, во четириесет и третата,
како и сега, имал жена, две деца и мајка.
Без сомневање, на Доксима Котевски му беше тешко. Ноќите беа подмолни – не
можеше да заспие од хронична болка во главата. Но тој преживеа интернација и
откако некој ефрејтор, трудовак и фелчер, го тресна со дренов стап по широкото
небрсјачко теме, сфати сѐ по обратен ред: умре во таа четириесет и трета, сега
живееше мртов, со тих чекор но не и без треска барајќи ја врвицата што ќе го
одведе кон неговото раѓање. Пред сон, кога свеста е независна од ограничените
димензии на стварноста, една подалечна навика ги повикуваше за сведоци биб-
30 Славко Јаневски
лиските привиденија и ги материјализираше од магла за да ги види тој како уте-
шителни, и тоа беше повеќе негов очај отколку надеж на верник: дните беа исти
како и вчера, и Дане во тие дни. Навистина во Јасенско се јавуваа привиденија
според кажувањето на Димко Митев – оној над чие новороденче со зајачка уста и
волчо непце пророкувал некогаш Онисим – браќата Дудулевци сретнале под Ста-
ра Караула издрпан просјак со премногу коски под гуњата; плачел и ги советувал
што да сторат во овој неделен ден – Лазарополец сум, рекол, а до просјачки стап,
батковци, ме дотера токму таков еден ден... И рекол дека неговото село гладува,
сега само старците го носат како самар името задруга, помладите избегале кој ка-
де. Тие старци џвакале дренки и вареле коприви, празните бачила и опустените
аргачи не им ги посетувале арамии и присокриени балисти и не ги бранеле од нив
сејмени... Кога власта сосила закла малку јасенски кози, планината се зазелени,
во душите на луѓето разлиста омраза: државата – тоа беше тој. Доксим Котевски.
Околу дванаесет по неделното утро, значи на шест часови пред часот што се оче-
куваше, додека селото сѐ уште се колебаше да се запише ли во матичната кни-
га на новородените под буквата „З“ или да умира по стотици умирања како што
живеело со исто толку животи, Доксим ја виде жената на својот баџанак; бегаше
пред него од неговата куќа, пред да го поздрави и пред да му каже како што ѝ
кажала на сестра си зошто дошла на гости. Или, ако стасаше, да ѝ кажеше тој дека
маж ѝ Панко Оканица пушта душоваднички нокти.
Влезе дома и праша, навистина пророчки далновид, дали Панковица дошла да
копа со шепи на даровит крт под темелите на неговата куќа и сѐ исто прашуваше,
со прерана, сега дневна болка во главата, и сѐ исто слушаше дека не е далновид –
Панко Оканица е човек, и жена му е човек, и сите други во селото се луѓе со свои
ниви и свои маки, додека тој е држава, власт – ништо повеќе... Го слушаше тоа и
мислеше дека во своите три децении не лежел за сопствено растење врз испо-
стениот стомак на просторот со чие име (Држава) го прекрстуваа во секој миг и
знаеше дека селото, пред да го голтне заради тоа име, ќе мора да се помачи и да
го џвака, толку колку што се мачеше и самиот пред озабеноста на оние противдо-
ксимовци. Сепак, тој џвакаше само пророштво дека нешто знае – „Јас знам“, гово-
реше – „јас знам, Панко те труе преку сестра ти, таа сака да ме отруе преку тебе.“
Знаеше дека отровот е силен додека врело и без прекин капе в рана. „Јас знам“, и
знаеше дека селото може да го голтне не џвакајќи го, него поради името, и само
него, не и името.
Жена му со десет прсти се држеше за меката валчеста сулфурножолта гушавост:
„Ти си држава. Ти колеш, ти бесиш“, му рече. „Ти си орелски нокот на едната Да-
нева рака.“ Позеленуваше само под очи, усните ѝ беа бели. „Не било и не ќе биде,
една нива сто стопани.“
Тој се поттргна во столот и со стиснати очи ја погледна исправена и безработна.
„А сто ниви еден стопан?“ рече стопан, не рече глад или беда или бавно вечно
краставо умирање меѓу живи зашто и самиот имаше нива, тој и таа, порано, пред

да му стане жена, само таа.
„Нивата е мој мираз“, му рече сѐ уште исправена и безработна. Замавна, не ја удри.
Врз темето му легна самото време.
Беше шест часот, во тој миг или подоцна, додека седеше во недозавршеното учи-
лиште, жолт и со лице свртен кон селаните, не обвинет и не уште судија. Слушаше
и забораваше што чул. Дане ја читаше од сеќавање биографијата на она парче
земја со тврди меѓи и стари тапии. Можеше да види, ако можеше да се гледа низ
густите пластови на човечките мириси и тутунската чурлава, дека селанијата не
верува во ништо што е денес, зашто е она што била вчера, земја на својата земјич-
ка и разум во квадратна меѓа. На овој судбински состанок, таа селанија беше гла-
кава муцка на див беласички крмнак со многу ноздри што се шират и се преобра-
зуваат во една, темна како гроб и збивтава, зла. Таа муцка не слушаше, ги душеше
зборовите. Тој ѝ го чувствуваше здивот, поточно заканата, и чекаше скоро слеп,
со извртени очи, да се засолни во сенката на партискиот секретар, сега и тој сенка
пред заканата што порасна од тишината во брчење, во потсмев, во извици, во пла-
шливо потврдување. Беа свртени кон масата и покриени со своја сенка, тој, Дане
и некој околиски инструктор, пред тоа брз говорник и агитатор за задругата, сега
сонлив граѓанин со питомо и збунето лице.
„Да видиме, не сме виделе како е тоа. Дедо ми не ми рекол да клекнам и да молам
– еве го ѕевгарот, еве ја нивата... А после, ќе нѐ ослободите ли од данокот?“
Тоа беше јасен и остар, скоро сув глас. Другиот по него и другите по тој друг беа
слични и слично прашуваа.
„А данокот? И како ќе станеме едно семејство? Јас и ти ќе работиме, кожата во
рацете ќе ја оставаме на копачката, другите ќе спијат.“
„Ќе спијат, ама ќе ти дојдат на делба. Дај, во задругава сите сме едно. Така и јас ќе
сторам – дај.“
„На, ако сме едно. Чекај само да го одврзам учкуров.“
„Одврзи го кај твојата госпоѓа. А јас не ја давам тапијата. Душичкава своја земја
бара, не туѓа.“
„Да ти го пикнам во душичката, побратиме. И не прчи ми се со таа твоја нивичка
од педа и пол.“
„А јас – и пчелите ли ќе ги запишувам во задруга? Народна власт, народни а’роп-
лани. Го посолија мочуриштето со ди-ди-ти. Комарците останаа, пчелите изгинаа.
Море, пелин, ти велам пелин ќе јадеме ние. Ви реков, сега знаете.“
32 Славко Јаневски
„Не, навистина. Земи ги оние од Колешино...“
„Земи ги ти. Јас сум женет. Во тринаесеттата, кога дојде овде дивизиската артиле-
рија на Ковачев, јас бев ранет на пет места. Ордонанс.“
„Артилеријата дошла и отишла. Сега поинакви топови бувтаат. А Ковачев и јас го
паметам – мазен, убав.“
„... На пет места. Слушаш. Стрико ти Ташко Муртин бил заробуван од евзони, од
ополченци, од тимочки дивизии. Сум бил ја...“
„Што си бил, за кого си се борел?“
„За стрина ти Евдокија. Тогаш беше млада. А во задругата не влегувам дури да ме
моли и покојниот Ристо Џинџифилов.“
„Влегол, не влегол – еписибир, стрико. Со дрвената нога не ќе ораш, не ќе копаш.
Та и ако влезеш, јас ли ќе ’рмбам за тебе?“
„А јас нешто друго велам. Старците ќе станат задругари, младите ќе влечат јарем.
Не можеш ти сите нив да ги испофрлаш в бездна.“
„И јас го велам тоа. На исто сме, Богојчо.“
„Исто како с’што. Син ми сака. Нека влезе – повели. Грутка земја не ќе му дадам ни
за лек. Ќе се откажам преку весник од тебе, Мино. Сум се биел јас со чифлиг-сајбии
во четата на Делјо Калачев за оваа земјичка. Не давам.“
„Ќе дадеш, тате, ќе дадеш. И јас сум се биел во некоја четичка. А ти – не мавтај ми
таму со рацете, не си орел. Еј, Панко, тебе ти зборувам...“
„Законот е нивен. Топтан ќе нѐ набутаат.“
Неподносливо беше да се слуша, да се гледа: лица, секакви лица, сплескани и ис-
потени, исклештени до гнил потсмев кон него, кон едноракиот и кон она околис-
ко желче во оклоп на сонливост. Гласовите сѐ повеќе се замрсуваа. Низ прозоре-
цот се пробиваше последниот сончев сноп. Во неговата матна белина трепетеа
дребни ѕвезди и соѕвездија, бавна разбуричканост на една малечка вселена во
кадрави облаци на чурлава. Златна мува везеше кругови по стаклото. Киселника-
вата пот на селанската жилавост раснеше и го задушуваше, и пред отпорот да се
стивне или поинаку да набабри, Доксим неочекувано се исправи додека, како што
му се стори, сега Дане се засолнуваше зад неговата сенка.
„Па?“ праша. Што – па, го прашаа, сите и жените што се стискаа зад претоварените
школски клупи. „Не ви се дава земјава, нели?“ рече. „И тебе, Панко, лисицо род-

нинска. Не велиш – не сакам, туку – не сакајте.“ Оканица рече дека самиот не сака,
гласот благо му звучеше, освојуваше. „И не сакај“, му рече. „Некој сака. А на држа-
вата лихва не ќе ѝ земеш.“ самиот сакаше иако до крај не знаеше што сака и точно
зошто сака – земјата е јаловица, нивите и без меѓи се на работ на мочуриштето, на
таа мрзлива и лигава вода што коти големоглави зелени призраци на закана и се
шири, се дуе да ги избрише со жабурник границите на нивната дедовина. Сеедно,
тој мина низ многу гладни тунели на годините од својот живот и остана голтар
за туѓ и свој презир, само што сега спиеше под покрив место во чобанска колиба,
спиеше со сипаничава жена, самоизмамена во наместена игра да стане бегалка
на дваесет и седум години, кога тој имаше шест години помалку. Можеби ако го
мразеше можеше да го прави тоа, како што го мразеше бездруго и својот татко
кога ја натера да стане бегалка, да липа и да се заканува ноќе, четири години по
првата свадбена возбуда. Доксим поради нешто не можеше како другите мажи;
беше слаб, мек, несреќен, а таа знаеше дека не е неговото месо омрцлавено, дека
самата е престара и прегладна во својата старост по двете раѓања во првите и
последните четири години.
„Турчин, помак“, викна некој додека тој говореше. Молкна – и оној што го пре-
крсти и тој самиот. Турчин, помак. Сенката на една далечна историја допираше
и до неговиот ден. Во она време, во 1876, во Богданци била грабната, по некоја
Штефана Ланскова, и Динка Прогинова, подоцна негова баба. Побунетите богдан-
чани пошле по трагите на оние што го одвлекле петнаесетгодишното момиче во
Солун; таму го убиле ноќе Муто Јаја, еден од грабнувачите, но момичето не го
нашле иако веќе во градот се бунеле многу луѓе против обидот за потурчување,
порано на Штефана Ланскова, подоцна на Динка Прогинова. На молба, потпиша-
на од многу граѓани, се зазело тогаш американското конзулство: така не дошло
до потурчувањето на несудената Пејгамберова свршеница. Сепак, поради верско-
то заземање, во некоја солунска џамија биле избодени со нож пред очите на ва-
лијата, екселенциите германскиот и францускиот конзул, потоа многу солунски
Македонци биле испратени сургун заради бунтови. Но Цариград не бил без ум.
Динка Прогинова била вратена и без тапани омажена дури во Јасенско за Дуко
Коте, бегалец од бистричките села пред љуманските капидани.
Турчин, помак – но секако селаниве мислеа дека сега се потурчува иако Алтан
Магиров понекогаш раскажуваше – Динка Прогинова била потурчена а тоа нему
му го рекла на умирање на она место кај што подоцна некој доселеник од Торонто
ги насадил оние седум дрвја за кои се докажуваше дека не се јасени туку еден вид
канадски тополи или некои дрвја непознати порано во овој крај.
„Некој сепак ќе сака“, рече Доксим. Пред тоа и пред тоа да го рече, Дане му се
закануваше на мочуриштето со такви очи како да ќе ги испие отровните води и
говореше за утрешниот ден како сите врвици, друмови и шини да водат кон не-
говото село донесувајќи му машини, агрономи и среќа. Доксим учеше од тој Дане.
„Јас сакам“, рече и побрза: „Јас сакам. Запиши ме прв.“
34 Славко Јаневски
И навистина, додека ги палеа трите ламби, зашто веќе се стемни и мрак ја голтна
малечката вселена од ѕвезди и соѕвездија на прав, тој стана прва буква на ед-
на пелтечава азбука, тој и уште неколцина, плашливи и тихи но сепак без јасен
страв на лицето.
„Не те чув“, седна и чу. „Не те чув, стрико Стојане“, рече Дане но веќе ништо не чу и
не знаеше што кажа оној стар Стојан, само знаеше дека преголемата муцка на со-
бирот го душка сопствениот мирис и не со уши туку со подмолност ги слуша оние
што говореа. И сето тоа траеше еден цел век, некои сто гладни години, во кои на
секои илјада дни по еден од селаните сакаше колебливо и со пот на голото чело.
Остаре. Го болеа бубрезите, го болеше и главата под рамната коска на темето.
„Јас не сакам“, викаше жена му од последните редови. „Јас не сакам“.Ѝ рече – „Не-
мој, ти немој. Јас знам дека сакам и зошто сакам.“ Другите молчеа како тој и таа
да ќе им ги решат судбините на таков начин што ќе тргаат од две страни јаже на
кое тие се обесени. Другите жени, повеќето, ѝ се придружија на жена му, мажите
молкнаа.
„Турчиште“ зашто до пред војната се раскажуваше дека баба му Динка Прогинова
кришум се состанувала ноќе со син му на оној шубаша Мемед-ага, кој доаѓал одда-
леку заради неа, додека Дуко Коте терал кираџиски маски кон Ениџе-Вардар. „Ѝ
ја лапна нивата на жена си, сега ќе се запишуваш во државна задруга.“
„Ами власт е, му се може. Партијата и платичка му дала. А на Аргира јас очите ќе
му ги наденам на вретено. Само нека се запише.“
„Ефтиме, не чекај. Доста ми било туѓо да жнеам.“
„Стадо гниди ќе донесете и ќе го делите нашето. Јас не сум се омажила за држава-
та. Танчи ми е маж. Тој умее да си седи мадро.“
„Ни ги испоклавте козите. Сега и покривот запалете ни го. А зошто сме се боре-
ле?“
Мино Муртин шашливо се клештеше. На Доксима не му беше тешко да знае дека
неписмениот колебливец се засилува јавно, пред едноракиот и пред околискиот
инструктор, со надеж дека подоцна досегашниот претседател на Одборот ќе се
препне, и тој, заслужен поради јавната караница околу задругата со својот татко
Ташко Муртин, ќе стане она што бил пред него некој друг. „Откажи се ти, тате, од
мене преку весник. Јас сепак ќе се запишам.“ И упорно гледаше од првиот ред на
клупите во тројцата зад работната маса; веселничките очи му беа склопени откај
опачината и сонуваа под внатрешните клепки нови постигања. Доксим остаре.
На црните пајаци наоколу им се испокинаа преѓите. Но на масата пред него веќе
се создаваше една нова азбука без а, б, в, г, рамно од д, од две д – Доксим, Дане,
по ред или без ред со уште некои други имиња, повеќето без сомневање, свесни

дека се јазат по стрмен врв и гледаат долу во другите, во нивното исчекување,
и чекаат што ќе се случи – бездруго вртоглаво јазење за исто такво паѓање, или
привидно паѓање во мигот – за отфрлање во височини. Но седеа подгрбавени, и
едните и другите, како да чекаа судбината да ги поклопи со голема карпа, едните
за пребрзото затрчување кон неизвесноста, другите за неизвесноста ако останат
она што се.
„Не те чув, стрико Стојане“, пак рече Дане. Од третиот или од четвртиот ред Таш-
ко Муртин мавташе со голем бастун. – „Почекај Мино, кога ќе ми дојдеш дома.“
Мустаќите, пожолти и погусти од мед, скоро му се слеваа преку отворената уста.
Стојан рече: „Добро... Јас не сум против државната пропаганда.“ И видливо се тре-
сеше. А Мино Муртин не се клештеше веќе. „Ви реков... Јас татка ми го ‘ранам, не
тој мене.“ Во таа црна разбуричканост пливаше пренаголемена главата на напо-
личарот Ефтим. Нему секако му беше поставена партиска задача да ги соопшти
во долг говор сите свои мудрости за машината што несе јајца, за абата од габе-
рова кора, за шеќерот од говедски коски. Не го слушаа, уживаа – Мино Муртин се
повлекуваше пред бастунот на Ташко Муртин и пцуеше со набожен глас. „Немој,
тате, јас имам четириесет и шест години. Свршеничката на син ми е трудна.“
И после, кога месечината им седна врз глава, се изопијанија секој за своја смет-
ка – ковачот Усни Усеини, Даневиот зет Петре Бундарев, Ефтим Додевски, Мино
Муртин и некој дописник Кузман З. со нив, и оние другите, ни-лук-јал-ни-лук-
мирисал – Панко Оканица, Богојчо Бундарев, Симонид и Аким Дудулев, тетин
им Ташко Муртин. Впрочем, во тие дни и кокошките беа пијани од комињето на
преварените дудинки.
36 Славко Јаневски
5.
Потоа како неделата да минала низ маларичен сон на болен пес, селото пак се гр-
чеше во горештините под усвитеното небо: околу глувата црковна камбанарија
на Кметска Колепка се роеја чавки, крескав и црн гнев на природата од времето
и беше ноќ, од едната страна на султанското џаде, невратно изгубено во непозна-
тите простори зад границата, шушкаа под удар на утрински југо седумте дрвја, за
кои некои мислеа дека не се јасени зашто по става не беа познати во својот род... И
се пиеше како што се пиело од времето на запознавањето на сите можности што
ги покажува пронајдениот оган. Кога големата сенка на вечерта ќе ги поклопеше
наморничавените ’рбетници на куќните покриви, низ сокаците се нишаше едно-
окиот ковач Усни Усеини и ги плашеше измитарените кучиња со пијани цигански
песни. Во таквите часови тој им се закануваше на браќата Дудулевци, долгоносе-
сти и кадрави џуџиња со грчка крв по баба, поради секојдневното нивно брзање
од куќа в куќа; се колнеа дека добитокот ќе пцовиса и дека чума ќе жнее. Некои
знаеја дека тие со оној петок пред неделата повеќе се запознаени: Апостол си ја
пресекол раката, исцицал неколку капки крв и се заколнал над Евангелие дека
ќе му ја запали куќата на едноракиот и по еден час пак се заколнал дека и селото
ќе гори. Потоа се прочу – уште некој заканувал. Усни. Рекол дека ќе им ги запа-
ли куќите на оние што не влегле во задругата. Во тоа време веќе бил дојден од
град висок дописник, Кузман Зајков или Зазев или Зинов, или со некое слично
презиме, и за грст динарчиња зел под кирија сопче во трошната куќарка на вче-
рашниот наполичар Ефтим. Прекумерно пиел, од котле. Рекол дека ќе составува
голема книга за подбеласичкиот крај. За задругата ли? го прашало мозолчавото
учителче, и самото составувач на секакви песни. Не, рекол дописникот. За задру-
гата пишуваат државните списатели. Тие се агит-проп, тие се возат со лимузи-
ни. Јас сум слободен, продолжил. Ќе пишувам за еден свој роднина што дури и не
ми бил роднина, за оној Арап-Евреин-Ерменец Онисим. Го прашале не сретнал ли
патем трактор. Дудулевци чуле – тој рекол државата нема толку ѕевгари за да ги
спрегне во тракторите што ги чекаат струмичките и гевгелиските села. Но кога
отишол во куќата на Апостола да чуе од Трпана како живеел кај нив Онисим, по-
граѓанетиот селанец му залепил за добродошол врз лицето петопрста детелина.
Меѓутоа, Ефтим доверливо му признал на едноракиот партиски секретар дека тој
Кузман З. седи ноќе и пишува под џебна светилка. По раскажувањето на Богојчо
Бундаров, Дане му заповедал на својот задругар да го ѕирка тој непоканет гостин
и да го известува за секој негов чекор. Според други, дописникот три дни останал
во Јасенско. Едни рекоа дека се вратил од кај што дошол, други дека стругнал пре-
ку граница. На македонскиот народец му е судено секој да му ја гризе мрзливата
пуздра, рекол мошне учениот поп. Тој има црвена книшка, рекол Дане, го чул тоа
зет му Петре Бундарев и му го кажал на својот брат Богојчо. Тој има руски пиштол,
се доверил пред Оканица некој од комунистите за кого што веќе се говореше дека
ќе бега од задругата. Комитетот бара да му помогнеме, објавил Дане на таен сос-

танок. Тој ќе пишува за нашите успеси. Ќе пишува, а веќе избегал – му дотежнала
селанската смрдеа, се потсмевал Ане-Мане Паневски, оној што жена му го пер-
дашела со негов колан кога сакал да премине во саботјанци за голем унра-пакет.
Но другите беа сигурни дека Кузман З. сѐ уште останал во Јасенско и запишувал
на таен рабуш кои се за задругата, кои против. Всушност, скоро никој не го видел
тој човек, само жените кажуваа дека се преоблекувал во цигански партали и како
чергар одел по нивите распрашувајќи се дали попот, некогашен комита, има на-
вистина закопани жолтици.
Стојан Наумов или Нуневски ги сфати преприкажувањата и настаните на своја
штета – сѐ се заплеткува во јазолот, ќе биде врзан. Од пијаното грло на Апостола
Коцев се буни селото – секој човек и секое катче, дури и пците, во последните дни
ловци на сопствените опаши. Некои од задругарите се каеја, некои семејства се
караа за непромисленоста на домаќинот што стапил во задругата или што не ста-
пил. Ноќе, од секоја сенка демнеше непознатиот Кузман З. И нигде, ни на запад,
ни на исток, да се згусне облаче и да донесе дожд од што воздухот ќе се смекне за
разранетите душници. Седумте јасени крај патот замреа, ги подвиткаа гранките
со изменети и сиволилави лисја, во исчекување на невиден плисок тревата горе-
ше. Сонцето ниско паѓаше; се мачеше на својот пат и попладне, додека го лепеше
со иловица напукнатиот ѕид на куќата, Стојан со нешто селанско-ѕверско во себе
пресметуваше дали задругата е стапица и дали меѓите ќе ги смекне крв. Така и
го повика дома Ефтима на градска анасонка и го праша со матна глава кој е тој
Кузман и што крие под црната кожа. А пред тоа чу од учителот дека тој Кузман
ќе се одмаздува за проиграната младост на вујко му, на стрико му или на тетин
му Онисим. Значи, ќе оди некој курбан. „Не“, рече Ефтим. „Тој човек има вујко вла-
дика меѓу министрите. Носи алтипатлак со дозвола.“ Не го утеши. Го збуни уште
повеќе.
Кога денот замина во сивомодрикаво расо на разбушавен и безбожен распоп вр-
тејќи им грб на издолжените сенки на јасените и кога на голата грпка на Огражден
седна месечината со лице на шеговит дрочник, Стојан се прекрсти под лозницата
во дворот. Од под Старата Караула се сопнуваа на песна два гласа, се заплеткуваа
и тргаа секој на своја страна: овој крај пиел од господови времиња, не од овој ден,
и никогаш не пиел со толкава закана. Старечки тенор си ја постилаше душата
пред своите опинци и плачеше; игуменски бас, груб и зол несмасно се влечеше
по земја и татнеше давејќи се. Далеку, зад самото мочуриште, лаеше лисица, под
оградата нешто шушкаше. И веднаш зад сето тоа остануваше уште пострашна
тишина.
„Не“, му рече Ефтим пред зајдисонце. „Тој не е тоа што мислиш ти. Секој што воју-
вал може да носи пиштол.“ Сега сам и нечуен ја зеде копачката од под змиестото
стебло на лозата. Ни јас не сум тоа што мислиш ти, рече во себе. Нивата беше моја
и пак ќе е моја. Дека тоа го мислел му призна подоцна на едноракиот а сега се
извлече претпазливо од сенката на својата куќа и пак во сенка, во низа сенки на
другите куќи, акна кон Пашино. На она место, на кое некогаш тројца арамии за-
38 Славко Јаневски
клале калуѓер на десет стапалки од старата црква (сега дури и без трага на теме-
ли) и ги собрале сребрените шандани и позлатените иконостаси, виде врколак.
„Кој си?“ праша премалено; чекаше и ја криеше копачката зад грб. Врколакот со
призвук на прашање одговори: „Не те знам, не ме знаеш – сеедно.“ Но Стојан веќе
го знаеше, тоа беше оној Кузман во несфатливо бела, осветлена сама од себе обле-
ка и со големи очила на нејасното лице. Се разминаа. Стојан мислеше дека допис-
никот знае кај тргнал тој. Како да се смееше. Кога отиде со наведната глава и со
чекор на човек што бара по земјата делче од самиот себе, Стојан остана и самиот
подгрбавен. Подоцна му рече на едноракиот дека тој човек сѐ следел и сѐ знаел,
како Онисим некогаш, во оние дни кога од него можело многу да се научи – како
се цртаат светци и зошто се ѕвездите студени. Пак продолжи по врвицата што го
врзуваше селото со неколкуте ниви под Јасенско. А наесен, призна подоцна дека
се разжалил, кога сѐ ќе се преора, не ќе знаеш што ти останало од татка ти.
Се чувствуваше како соголен човек пред туѓ поглед и брзаше да ја одбележи
земјата одопаку, однатре, и копаше, и закопуваше по аглите на нивата камења,
и плукаше во рацете, и ги покриваше дупките, и ја газеше преснината на раско-
паноста, тромаво и тешко, по такт на далечни пагански игри од тоа парче земја
кога Пашино имало некое поинакво име, илирско или славјанско. Пак неговото
остануваше негово со подземна тапија зашто умираше и не сакаше да умре без
своја земја.
Тогаш се сврти, поточно некакви извици го зграпчија за тилот и го свртија со ли-
це кон настанот. Со бес на лекоумна младост од некоја куќа процветуваше пламен
или земјата раѓаше усвитена шума под тапите удари на црковното клепало во
празната камбанарија. Алчните цветови на огнот се лапаа меѓу себе и сееја крвав
глотеж. Од врвот на Пашино можеше да се види самиот пекол. Небото, секогаш
ноќе предалеку, сега се наведна оторбешено, ѕвездите се повлекоа пред неговата
сцрвенета кожа. Растрчаните селани, не поголеми од џинчиња, обезглавено се су-
дираа, влечеа пред себе и по себе распашани сенки. Сето тоа како да беше магија
– пламенот и без ветар се ширеше и избиваше од дивите ноздри на ноќта. Потоа
дел од стреата на запалена куќа се урна со тресок. Селаните како да чекаа да го
видат тој голем и несекидневен чин; се растрчаа со котлиња и со стомни, плискаа
капки оскудност во несовладливата гневност и пак се судираа, секогаш на ист
пат, кон потокот или кон чешмата. Можеше да се претпостави дека косите им се
црвени, дека огнот плете маченички венци околу нивните чела.
Се стрчна од ридот со преголеми чекори за старечката болка во коските и виде сѐ.
„Ѓаволот ја надул гајдата“, гласно рече сокривајќи ја копачката зад себе.
* * * * *

ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
Почна. На 29 јули 1947. Вечерва гореше. Некој рече дека убаво гори Партијата во
предолгите ноќи. Сурова веселба на пијан разум. Возбудените селани веднаш се
обидоа да се пресметаат со Апостола Коцев сметајќи го за виновник. Дане Новев-
ски не беше меѓу нив. Рекоа дека е в град, на окружна партиска конференција.
Ја гледав претставата во румен оперетски декор и не се мешав. Не ги познавав
човекојадците што го ловеа човекојадецот. Во мракот сите беа исти. Рацете им
висеа до самата земја. Човекојадците и човекојадецот брзо се зграпчија за жила-
вите шии. Не сите од првите. Еден, некој ковач. Во ова село некој нема рака, некој
нога. Циганот немаше око. Киклоп на балкански мит. Копиле, повторуваше. Потоа
нападна. Обвинетиот остави во неговата рака перче коса, му се истрга од преграт-
ките и го удри со нешто по тилот. Двапати. Го обесвести и им рече на селаните
дека не запалил но дека ќе запали. Не куќа – село, сто села. И отиде по свој непат
полека и сигурен дека никој не ќе тргне по него. Далечните недоразбирања што
ме доведоа во ова село имаат овде свои размери и своја загатливост. Не ги прашав
селаните кој е тој Апостол Коцев, зашто не сакав да ме прашаат кој сум јас и какви
сенки на минатото барам во нивната пустелија. Ќе можев ли да им кажам дека
човековата осаменост е глупост на самоисповед?
* * * * *
Јули, 1929.
... Знам што се случувало тогаш, пред две неполни децении. Ги барам ли сега при-
чините? Тогаш имав девет години и жолтица и уште не се викав Емилијан Испо-
ведник. Доктор со златни тулуфи влијаеше врз моите родители да ме испратат
на планина; тој строго им рече дека против жолтицата може да се бори само при-
родата. Кога отиде со својата кожена торба, моите родители останаа во собата да
испаруваат пред самрак. Седев во ќошот на собата и со неспокојство во птичјото
срце размислував за својата судбина. Мојот живот, тоа безначајно делче на без
или со причина јадосаниот град, беше врзан за живи слики на секојдневието на
една улица – минијатурна копија на град, на држава, на континент: Девојчиња-
та ги мачкаа усните со црвен шеќер, момчињата цицаа поцрнети отпушоци, пла-
шливите ги прскаа куќите со светена водица и ги бркаа пијаните своите жени
по дворовите, а слабите – такви беа повеќето – чкртаа со заби. И наеднаш – пат.
Магиски забуцана во татнежот на облаците, планината ме привлекуваше и ме
плашеше. Таму ќе сум непознат меѓу непознати луѓе со тешки раце и диви бра-
ди, пред плашила од кои ѕверот и громот бегаат во дупка на мрак. Од таа прва
трагична грозомора, додека копнеев по височини и додека стравот ме урнуваше
во темни бездни, слушав – моите родители немаат никого познат на планина.
40 Славко Јаневски
Татко ми, Милан З., ситно чиновниче во еврејската мануфактура Персиски базар,
рече дека дедото Б., со синови и внуци од третата жена, е колар и патува по села
и планини. Тој старец ќе ме однесе во некое село. Мајка ми Теодора З., само со
воздишка се спротивстави. Можеби нешто и рече. Не чув или веќе сум заборавил.
Тропање на тешки железни тркала го прекина разговорот. Зад прозорецот поми-
нуваше општинската прскалка, црвен џиновски инсект зад шарен штаерски коњ
купен на јавна лицитација по пропаста на австриски циркус. Кога тропањето на
тркалата и ударите на тешките копита се изгубија, лутината на натопената прав
од калдрмата се проби во собата и го згусна врелиот воздух. Нечија рака или здив
на ветрецот удри слабо по завесата на прозорецот; напечатените цветчиња по-
паѓаа од неа, портокаловата боја на басмата потемне од тага. Завесата заприлега
на парче ѕвездена ноќ. Во мракот секако не бев жолт и можев да видам дека татко
ми се држи за слабините и се витка. Го болеа бубрезите. Мајка ми му рече дека,
ако присоберат пари, ќе го одведе по Свети Илија на бања. Измамувајќи го госпо-
да дека ќе ме лекуваат мене, својот најмал син, се готвеа да се борат со една друга
непозната болест од која татко ми натекнуваше под очи како престар лихвар и не
смееше да подаде рака кон соларникот секогаш поставен на масата подалеку од
неговите танки писарски прсти.
... Спиев на два составени кревети со своите ушести браќа, Младен, Петко и Коста.
Во таа ноќ тие ми завидуваа за мојот пат на планина. И ми докажуваа дека има-
ат жолтица. Им реков дека ме боли за нив со глас како што тоа го изговараат
постарите. Ме прашаа што ме боли. Ништо не ме боли, им реков. Мене ништо не
ме боли. Ме прашаа дали мене ништо не ме боли како што не го боли Христоса.
Како што него не го боли, одговорив. Ми рекоа дека ќе го проверат тоа. Ме легнаа
на грб со сето лице свртен кон несигурниот дрвен таван на преголемата соба. Се
договараа да ме заковаат за подот со клинци, полека и со слаби удари на аван-
ски толчник – најарно ќе е да не се разбудат Милан и Теодора З. Во проредениот
мрак, само при свеќа што кришум ја донесуваа ноќе во собата, се веднеа над ме-
не од три страни: лицата им беа рамни, без усни, на нив само очите бабреа и се
ослободуваа од обрачот на клепките. На најстариот брат сепак забите косо му се
провлекуваа низ некоја пукнатина под сплесканите ноздри. Гровташе, место не-
го ме прашуваше вториот брат дали ме боли. Не ме боли, реков. Јас сум Христос.
Тој рече дека се клештел пред црковно распетие. Му претскажав дека устата ќе
му остане искривена. Тој се исклешти и рече дека коњите имаат искривени усти
и дека не е коњ туку човек. И третиот брат рече дека е човек. Најстариот загровта
од задоволство. Докажуваше дека и тој е човек и дека сепак се клешти. Најпрвин
еден друг ќе се клешти, рече – Петко. Третиот брат пак рече дека е човек и дека
сака да се клешти. Најстариот брат се согласи со него дека и тој е човек. Предло-
жија сите тројца да се клештат. Нацртаа со креда крст на ѕидот и се клештеа. Јас
лежев со раширени раце на подот и чекав. Потоа пак се собраа околу мене и ми ја
отворија едната дланка. Уште еднаш ме прашаа што сум – човек или Христос. Им
реков дека сум и едното и другото. Врвот на клинецот меко влезе в месо. Бараа
да им кажам дали боли. Плачев во темницата. Не боли, реков. Страшно ме болеше.

(Бев како овие што се задругари. И тие сега кријат дека ги боли. И другите – оние
што не се – ја кријат болката. И едните и другите животот ги распнува. Или може-
би ние сме народ што вечно ќе воскреснува?)...
... Утредента ме одведоа од куќата со врзана рака. Домот на дедото Б. не можеше
да е само делче од светот. Не ќе згрешам ако кажам дека тој дом прилегаше на
еден свет поинаков од светот: богобудалеста куќа со ниска врата, со две крила и
прозорци, а од другата страна, од кај дворот, оградена со три плитарски бедеми.
Во три нееднакви соби и темна дупка со огниште под црно грло на старовремска
баџа, во сивата тврдина месечарски живееја дедото Б. и бабата Агатија со сета
нејзина сурија наследена од бракот со некој Ерменец Габриел Малакијан: Близ-
наците Онисим и Галактион, од триесет и две години, Даринка, жена на вториот,
негова врсничка, нивните синови – Андреј, од десет години, и Кирил, од осум и
четири месеци. Стасав попладне. Тие седеа или стоеја во сенката на две тажни
дуњи во дворот. Ме очекуваа: штотуку го оставив мушамениот куфер на земја,
дедото Б., по мудрост постар и од светото писмо, праша со млада и бела насмев-
ка дали сонувам; со мошне подвижен јазик ја придржуваше горната вилица. Му
реков дека сонувам, набожно – секогаш кога ноќе ќе појдев кон дворскиот нуж-
ник, сретнував во мракот светци заштитници. Му се доближував полека, чекор по
чекор. Другите молчеа. Немо гледаа во мене. Тој го виде моето жолто лице и ми
рече дека господ ги позлатува безгрижните. Пронајде дека имам очи како некој
Емилијан Исповедник. И ми рече дека сега ќе ме причестуваат.
Онисим донесе од визбата стомна со вино. Изгледаше повесел; неговите големи
очи копнееја по височини. Дедото Б. погоди дека се нацврцал, и тој призна дека
не може без вино. Рече дека тагува како Галактион – историски. Тогаш чув дека
нему виното му мириса на далечните ерменски лозја. Потоа сите пиевме од стом-
ната редум. Без некој тоа да го бара од нив, Андреј и Кирил пееја со извртени
слогови во зборовите ѓала се ќекре цускафран. Бабата Агатија се тресеше од смеа,
дедото Б. ветуваше дека ќе купи дајре. Даринка молчаливо милуваше сива мачка
во својот скут и седеше како заробена кралица меѓу големооките близнаци. Во
тоа попладне пијано ѝ се стрчнав во пресрет на судбината.
... Утредента Онисим ме разбуди. Во куќата немаше никого освен нас двајца. Ста-
нав и се измив. Онисим покажа на огништето во кое вриеше вода во котле. Ми
рече дека неговата мајчичка оставила да се варат полжави и отишла да ломоти
со сосетки. Сето тоа тој го крсти со чуден збор – естественица. По земјениот под
лазеа полжави во сребрени оклопи и оставаа зад себе проѕирна срма. Побавните
со последни сили се обидуваа да се извлечат од вриежот на котлето. Но веќе беа
осудени: лигаво се мачеа и пак паѓаа во живиот бисер на зовриената вода. Пред
да се вкочанат, истргнати со магија од лушпите, богомолечки ги подаваа меки-
те рокчиња. Се плашев да погледнам во кадравиот Онисим. Верував дека и тој
ќе пушти рокчиња од себе. Веќе не гледав ни во малиот пекол. Мижев. Тој рече
синко и рече дека е тоа мала слика на она што се случува на планетата. Врело ми
шепна дека и луѓето се полжави – едните се варат, другите лазат и мислат дека
42 Славко Јаневски
ќе ѝ избегаат на црната судбина. А каде? праша. И сам одговори дека судбината
е опаш што се влече по нив. Потоа ме повика да ми раскажува како станал фило-
зоф. Отидовме во дворот и легнавме на стара кола. Онисим раскажуваше, ако не
дотерувам вака некако:
Дедото Б. крпеше тркала на селски коли и државни пајтони и чези, Галактион
штавеше свински кожи зад кланицата, Даринка редеше тутунови лисја во моно-
полот, бабата Агатија готвеше за цел полк, крадците Андреј и Кирил јадеа за два
полка. Јас сум мрднат, пијам и патам, ми рече. И се заколна дека ја познава чо-
вечката беда и дека сѐ знае: се гладува и се јаде – најзначајното помеѓу тие две
граници станува куп дребулии. Разбираш ли – јас сум еден вид Пушкин, ми кажа
и пак се заколна дека е ослабен од гладувањето на претчовекот, дека е изморен
од бегањето негово пред мамути. Самиот рече дека мислите му се како разбу-
ричкани печатарски букви – со денови треба да ги редиш за да прочиташ кога
ќе се родат во топола рибизли. Понекогаш Онисим му помагал на дедото Б. и го
наговорувал да му каже кај ги закопал лирите, да ги земе и да построи фабрика
за женски шноли: мажите ќелавеат, на жените им расне косата од самиот мозок,
шноличката е за нив важно делче на животот. А татенцето наше е скржаво, рече
Онисим. Со една свеќа трипати оди в црква. Ти си, Онисиме, му велел дедото Б. бу-
дала: И го прашал што ќе му се на светот шноличките. Онисим му ја опишувал ид-
нината со слатки зборови. Рекол дека ќе нарача од Русија јантар и за скапи пари
ќе делка жолти шноли, освен тоа ќе учи хемија – ќе ја испитува домашната смола
и седефот на речните школки. Хемија, смола, толчен седеф, рече. Повелете, пар-
ченце метеор, паднат над Божик во Мала Азија. Но ноќе му липала душата. Ти си
навистина будала, Онисиме Малакијан, се корел. Како да сфаќал дека човештвото
не копнее по шноли. И се сетил дека на луѓето им се потребни соништа. И одел на-
вечер в поле да лежи в трева и да размислува како ќе им помогне на луѓето. Околу
него светкале ѕвезди и светулки и тој се прашувал зошто и луѓето не се инсекти,
поточно – душевно да летаат и од височина да гледаат долу, во иднината. Од так-
ви мисли мозокот му се усвитувал. И трчал да го разбуди деденцето Б., да му се
претстави како хемичар: ако морската алга се сведе на екстракт, ќе се пронајде
ручекот на иднината, ќе се сонува сино. А дедото Б. го клоцал од својот кревет,
го казнувал да клечи врз пченкарни зрна. И клечев, ме убедуваше Онисим. Не се
покорувал од страв пред дедото Б. туку на коленици позрело размислувал. Така ја
најдов вистината и му пишав на Пашиќ да отвори факултет во кој ќе се учи како
да се сонува. Во тие дни државата фрлала златни динари да ја напои емигрантска-
та кавалерија на баронот Врангел. Народот без ред патувал на гробишта. Пашиќ
(можеби Онисим ми говореше и за некој друг) го прочитал писмото и умрел од
смеа. Впрочем, во таа година можело да се умре и од стршел. Две години по тоа
Онисим отишол во некоја шума да џвака коренчиња. Таму малку се померил од
големи мисли за здружување на луѓето во една голема и жива шума и се вратил
со кадрава брада. Во тие дни душата му чадела низ нос. Некако ја стиснав во себе,
ми рече: И ѝ реков – почекај, ние ќе сме ѝ потребни на планетава...

Што беше тој Онисим, палјачо или светец? Не знам, ми се спие. Јасенско и јас жи-
вееме на смена. Петлите се разбудуваат, јас се обидувам да симнам некој превоз
од себе и да објаснам зошто сум овде. Пишувам и сѐ повеќе верувам дека пишу-
вањето не е тешко. Утре сите ќе пишуваат, никој не ќе чита.
44 Славко Јаневски
ГЛАВА ВТОРА
1.
На еден час од Јасенско лежат како од сејачка торба истресени сто и седумнаесет
куќи на друго село. Насреде на не многу прометниот пат што ги врзува двете
села стојат седум диви џинови, оние седум ничии јасени, не сами – лево и десно
од нивниот ред се обидуваат да се извишат и самите повеќе од дваесетина други
стебла. Ги посадила милослива рака – зелените спомени се најубавите спомени
од човечкиот живот.
В зори, пред жедното сонце да ја испие росата од црвените чаши на полските бул-
ки (росата, не и водата од мочуриштето), тоа село е горчливо од пелин, напладне
е задушено од пот, навечер го растажува неподнесливата сладост на маслинките.
И ова село живее како и Јасенско во грч пред идното утре. Живее – од кога? Без-
друго од секое свое денес со по една вечера зад себе. Околу дванаесет години ова
Нејасенско и Јасенско се зад свои тврдини на омраза. Границите на пасиштата не
биле порано повлечени толку строго како сега и ги поел планинскиот безимен
поток полињата на обете села по своја правда на рамнотежа сѐ додека акмаците
судски не разделиле дел од планината и не почнале да ја крадат водата едни од
други за своја победа и туѓа бедотија.
Според испитувањето на Кузман З. може да се знае дека пред дванаесет годи-
ни, по некој гроздобер, за во Јасенско се мажела девојка од Нејасенско. На самата
свадба кумовите испиле по лејка вино точно пред портите на црквата, се бакнале
и се зграпчиле гуша за гуша. Едниот од нив се нашол под козјите опинци на дру-
гиот. Пријателите на кутнатиот кум прекорно се свртиле кон мускулестиот Циган
Усни Усеини и го прашале дали ги наполнил гаќите. И така, тој, додека другите
пееле или се карале со така, тој, додека другите пееле или се карале со мирни ра-
це, му пристапил на неизбричениот крадец и кревајќи го со мечешка сила го трес-
нал од земја што дури на противникот му пукнал новиот елек. Тројцата браќа на
ранетиов кум некои прочуени Коларови, на кои дури и јануарските волци им се
тргале од патот, се размавтале со долгите раце да го одмаздат пукнатиот елек на
обесвестениот брат. Сепак за Усни, на кого му помагале Богојчо Бундаров и Делчо,
син му на Алтан Магиров, тие биле детски играчки – им се сцрвувале ушите, им
бабреле носенцата. И се потврдило во таа недела дека селанецот не знае за блага
расправа: кога ќе го налегне несреќа, тој ќе се фати за неа и не ја пушта. Некој
откорнал кол од земја. Блеснал нож.
Ако е точно како што се раскажува, не исклучувајќи ја можноста дека нешто е

додадено, нешто заборавено, во тоа лето од далечина се спуштале сиви и непод-
вижни облаци. Некој светец бил диносаурска стоногалка – на небото мртво висе-
ле многуте ногавици на неговите гаќи. Плисоците сепак се ближеле тромаво и со
чести грмежи. Свадбата на кленот под речните камења задоцнила, до првите дни
на август не можело да се знае кога ќе се разделат љубовните двојки на грлиците.
Се очекувал повторен потоп, мочуриштето се прелеало од својот калап. Ненадеј-
но, уште пред да стасаат до јасенско-нејасенското поле, дождовите се проредиле.
Животот се згрчил во исчекување на нешто страшно и величенствено а некој но-
сест поп, комита од турско, на литија составил нова молитва – Те славиме, созда-
телу наш, што ни ги зеде Јоаким Осоговски, Гаврило Лесновски и разумот беласич-
ки, со нив и сите други светци наши – светогорци и играорци, патрици и ајдуци,
имашливи и немашливи, азбукари и пушкари, и не се одрекуваме од трепетот пред
Тебе... Штотуку луѓето го заборавиле ова ново свето писмо, во август удрила суша.
Во септември зрнцата на грозјето биле горчливи и ситни како икра на мрена;
свадбите се славеле невесело – државата барала данок дури и за дување во гајда.
Затоа еден од Коларови со туѓ нож му нацртал на Циганот танка линија од челото
преку едното око до увото. Тогаш дошле тројца жандарми и ги спречиле новите
цртања. Свадбата ветар ја одвеал.
И ова село има што и другото – поп, ковач, абаџија, учител. Па дури и свој Окани-
ца. Но тој не е кретен со името Панко и нема сплескано лице од кое мижурка око
со итрост на лисица. Од под неговите тешки веѓи мирно гледаат околу себе сту-
дени црнки, дење стиснати под тајни, ноќе раширени под тежината на дните по-
меѓу тие ноќи. Во тој чуден, облачен и запарен ден, Оканица од Нејасенско седеше
во мрак под низок таван и чувствуваше дека селото опустува, дека е сам, дека е
старец што природата без умеење го ткаела од преѓа на несигурна волја и од глад
по нешто што е повеќе од она што го има, старчуле со алчно срце под лисичјите
ребра, старчуленце со исполински сфаќања дека сѐ што говори и што стои на две
нозе е во крвна врска со далечните родители и со гревот голем како рајско јабол-
ко. Но тој не ги трпеше само туѓите гревови. Се викаше Марко, Марко Русовски,
и не знаеше дека мошне брзо ќе е некому судбина, некому што во тој миг трчаше
низ неговото село да се засолни од дожд.
Тој некој, дваесетитригодишно момче, прерипа неколку лочки и наводеното до
кожа се залепи со грб за ѕидот на првата плевна со подадена стреа од која како
од кристален разбој се спушташе проѕирен превез. Стоеше и не знаеше со как-
во умеење петлите ги собрале кокошките и кога кучињата нашле покрив пред
плисокот, само се обидуваше да се сплеска, да се стисне по своја мера во некаков
калап на ѕидот; косите капки на дождот го удираа по долгунестото лице. Појде
кон вратата на плевната но уште пред да ѝ се предаде на сувата темница, може-
би уморен и на сувата слама, веќе знаеше каква е таа сенка што е свртена кон
него и го гледа додека и самиот се пули кон неа. Праша дали може да се засолни.
Таа, девојка со црвена марама и завртени ракави на полураспетланата кошула,
држеше сува слама в раце по која секако дошла на миг пред плисокот и молчеше
повлекувајќи се како да му пушта пат, во исто време со такви очи како да сака да
46 Славко Јаневски
го оддалечи од себе. Усните ѝ беа детски зачудени и малку повеќе набабрени от-
колку што тоа ќе го бараше вкусот на селските ергени.
„Од војска“, рече тој. „Се враќам дома.“
Таа ја пушти сламата и се потпре со едната рака на нешто што не можеше да се
види во мракот, или нему му се стори така, па отстапи и самиот еден чекор, сега
со целиот грб свртен кон косиот дожд. Секако мислеше дека ќе е најарно да го
продолжи патот. Се чувствуваше како човек што се веднел љубопитно над некој
заспан сѐ додека овој другиот не се разбудил гледајќи и самиот љубопитно во љу-
бопитникот. Отстапи уште чекор.
„Влези“, му рече таа – тој тоа не го чу, го виде како облик на нејзините усни и со
еден чекор застана на она место кај што стоел миг пред тоа. Пак повтори дека
се враќа од војска. Таа не му одговори. Гледаше преку него; очите ѝ беа полни со
необична светлина како очи на дете кое гледа во празничен зимски оган. И тој се
сврти.
Облакот што ја пролеа својата душа врз сувата земја се разлеа во разредени ка-
дри, живи и со секој миг со по еден нов облик, и во далечина, зад покосените
ливади, се протегна лак на виножито. И пак не гледаше во неа иако сакаше да ѝ
рече дека треба да се стрчнат и да поминат под мостот на сонцето за да влезат во
еден невиден и несонуван живот, и се тресеше влажен, не од влага туку од нешто
друго; таа сега стоеше поблизу зад него – се сврте и ја виде со уште недоразвиена
става, боса. Како да беше со вешта рака направена од виножито; под марамата ѝ
се наѕираше густа коса со боја на жито, на презрела ’рж. Во ова село не се паме-
теше дека некоја Борјанка била таква убавица пред која ергените ќе паѓаат на
коленици. Но оваа Борјанка имаше чудни очи обрабени со злато. И дамките на
лицето, најмногу околу носот, ѝ беа златни – мали недоизгаснати сонца на бело
небо. Молчеше. Тој си го кажа името – „Илија“,– ѝ рече дека е од Јасенско а таа ми-
на боса и безгласна крај него и појде кон стара некако накривена куќа со штрков-
ско гнездо на оџакот. Во неширокиот правоаголник на вратата застана двоумејќи
се и се сврти преку рамо. Со големо око откосо погледна во непоканетиот гостин,
погледна без љубопитност, не строго и не охрабрувачки. „Имам братучед војник“,
тихо рече. Забрадената црвена марама сама од себе ѝ се лизна од густата коса. „Тој
не ќе ги задеваше вашите девојки ако минеше низ Јасенско.“ Остана така свртена,
во исчекување. Под увото видливо ѝ чукаше дамарот на младоста. Тој не знаеше
дали таа пошла навистина кон куќата со гнездо на оџакот или само се одлепила
од мракот да биде подалеку од него. Молчеше збунет. Но таа бездруго чекаше да
ѝ каже нешто вртејќи се сега повеќе кон него со мошне многу темни усни и со два
јадри предни заби зад недоотвореноста.
„Јас никого не задевав“, ѝ рече најпосле додека рацете му набрекнуваа од надојде-
на крв. „Само сакав да те прашам како ти е името.“ Иако лицето ѝ остана спокојно,
тој знаеше дека се смее под дамкавата кожа; тоа го налути. И пред да зачекори и

да мине крај неа не погледнувајќи ја и без збор, таа му рече дека нејзиното име не
е тајна за никого, дека е една нејасенска Борјанка. Нечујно ѝ пристапи. Бесцелно
и доцна. На влажната земја зад неа останаа отпечатени само нејзините боси нозе,
чудни траги што сами од себе се распливнуваат на хумусна смекнатост како што-
туку да се стопил снег под силно и спуштено сонце и како штотуку да расцветале
прелилави китки на јоргован толку необичен меѓу зелените стеблаци на сѐ уште
необраните јаболкници и дуњи, тој премил свет меѓу покриви и ѕидови и под не-
допрен лак на веќе избледено виножито.
Во лисје на топола пееше гугутка. Небото беше бескрајно измиено. Прерано ѝ ре-
ков кој сум и од каде сум, мислеше додека девојката не вртејќи се веќе влезе во
куќата. Остана да стои со грутка сонце на влажното чело. Прерано, мислеше –
овде се плашат од нас и нѐ мразат. Го соблече стеснетото палто и во модра фанела
се сврти со обете очи кон виножитото; зад првиот мост лежеше уште еден таков,
недовршен и помал. За миг, иако мислеше дека не гледа во куќата, виде црвено
делче на марама и очи. Така е, знаеше, таа сега кришум го гледа и се кае што отиде
од плевната без да му каже дека во нејзиното село нема таков ерген. Добро, рече
во себе. Не сакаше да разговараш, сега поплачи. И страшно исправен, со носот кон
небото до првото сопинање, тргна парадно не прерипувајќи ги многуте лочки.
Но не отиде; се врати да чекори натака-навака како на стража пред вчерашната
касарна. Во гнездото на оџакот од нејзината куќа стоеја две птици. Штрк и штр-
келица, рече тој во себе. Љубов, рече. Тој збор таинствено звучеше во него. Љубов,
повтори. Застана пред прозорецот во кој пред тоа виде делче на црвена шамија
и се побара во стаклото да ја исчешла со прсти кусата коса. Штрк и штркелица,
љубов, пак рече во себе. Од стаклото го гледаше некое негово лице, онакво как-
во што ќе можеше да биде по педесет години – долгунесто и збрчкано, набожно.
Старецот строго го мереше со залепен нос на стаклото како дете. Штрковите и
штркелиците немаат дедовци, мислеше во себе. И побрза да излезе од тоа село
вртејќи се со надеж дека ќе ја види.
Кога застана близу до редот на дрвјата со оние седум први стебла, несигурно сфа-
ти, ископа во себе мисла од изумрен преттатковски јазик оти ова е големиот миг
на човечкиот крик. И додека го облекуваше сѐ уште неисушеното палто, виде на
патот двајца свои јасенчанци на воловска кола. Не сакаше да се сретнува со луѓе,
не до мракот, кога потешко некој ќе го прочита во неговите очи настанот во плев-
ната. Замина кон полето заобиколувајќи ги седумте стебла, тие џуџиња пред не-
говата пораснатост. Над него прелетаа две грлици. Желка следеше друга желка
зад капинова грмушка. Тој беше сам – голем и некако чудно тажен.
Оние двајца на воловската кола, Даневиот зет Петре Бундарев и Мино Муртин,
не го видоа или не сакаа да го видат и да погодуваат кој е. Беа преморени: при-
собраната ѕидарска бригада од пред зори но не и со голема енергија го креваше
правоаголникот на задружната штала. Тие двајца цел ден влечеа стебла за пот-
пир на покривот на таа штала. Беа зловолни: по плисокот дури и го крпеа на пат
скршеното тркало. Едниот рече дека ноќта брзо ќе легне врз нив. Другиот молче-
48 Славко Јаневски
ше. Оној пак повтори дека сонцето веќе заоѓа и погледна во седумте јасени. „Ста-
ри дрвја, гнили“, рече. „Срцето црвје им го изеле. Можат некому и на глава да му
паднат.“ Другиот ги запре воловите со магичен звук како кога напнат јазик се по-
влекува по непцата кон грлото. „Оние само чекаат“, рече. „Впрочем, не се јасени.“
Ги мереше стеблата. „Државни се“, млако рече. Првиот се зачуди: нели е и нивна-
та задруга државна; премореноста полека му ја успиваше свеста. Вториот пак се
обиде да се спротиви. „Определено ни е, дрвја ќе исечеме над Змијарник.“ Сепак
му беше тешко да им заповедува на воловите да ги извлекуваат нозете од дебело-
то батачиште а тоа се протегаше до под реонот на нивната шума, до онде кај што
зборот забел не беше познат повеќе години. Желбата некој да биде предизвикан
тргаше од нивните ракави зли петопрсти пипала на исконска тврдоглавост што
на свој начин сака да го предизвика светот. „Бесни ни се соседиве, ќе се одмазду-
ваат“, рече Петре Бундаров. „На песот не му останува друго туку да збеснува“, рече
Мино Муртин. „Севезден нѐ пцујат, најреакционерно.“ На Мино Муртин очите му
беа веќе крвави. „И јас нивните сестри ги наденувам на кол.“ Над нив гракаа чав-
ки. „Некни биле гости на наши ливади“, рече Петре Бундаров. „Ние гости ќе сме
на јасениве“, скокна од колата Мино Муртин. „Ајде, не чекај. Не мора одговорност.“
Ударите на секирите тешко се забуцуваа во прежилавото стебло. Залакот беше
тврд, забите на челикот што го калел Усни Усеини уште потврди; од лисјата паѓаа
студени капки, последни солзи на непаднатиот џин. „Еве им пцуење“, рече Мино
Муртин. „И еве им наши ливади, стопанката нивна“, рече Петре Бундаров. „Од ме-
не“, - „И од мене, еве им.“
А на скратен километар од умирањето на јасенот, се враќаа од град на жолта че-
за познатите браќа Коларови – Пане, Стеван и Тане. Мили муцки со питоми очи
(марка – брани се, удирам) имаа братчињата. Тешко можеше да се поверува дека
за нив не чуле и преку граница: првиот е гологлав и бушав бостански убавец, вто-
риот ги сокрива очите под голем апашки каскет, третиот со ништо не ја покри-
ва избричената глава со многу мислителски змучки на темето. Првиот е во сиво
градско палто, со чадор под мишка – конте, вториот носи бела волнена фанела од
пред десет години – скаперник, третиот се нагрнува со јарешка кожа – ракиџија.
Браќата се подвижни во плешките како играорци но стапалките им се рамни,
нозете тешки. Сите тројца со четвртиот, некогашниот и покојниот кум на една
одамнешна свадба, еднакво се виновни за изваденото око на ковачот Усни Усе-
ини. Всушност, во таа преддванаесетгодишна недела се женел Петре Бундарев,
тоа била куса приказна за првата љубов. Потоа, кога нејасенчаните се повлекле
во својата тврдина заедно со пискавата невеста. Стеван изнел бочва пред куќа
и изјавил дека ќе се жени, достатно му е нему сам да си ги мие нозете. И по три
недели навлекол на долгите нозе нови старовремски беневреци и се оженил со
својата прва, на брзина измислена љубов, пред тоа прва љубов на Петре Бунда-
рев. Веќе време беше да се сретнат Петре Бундарев и Стеван Коларов, да проше-
потат малку за старите сметки.
Оној што предложи да се сече јасенот, Мино Муртин, прв ги виде браќата. Ја ос-

тави секирата и бело плукна. „Еве ги кумовите“, покажа со глава кон патот. „Ако
се пијани убаво ќе се провеселиме.“ Петре Бундарев ги стисна забите; нему само
едното око му беше крваво. Стоеја расчекорени, со секири во испотените дланки,
молчеа и го следеа доближувањето на претоварената чеза; брзо дишеа како два
жабока под тегла од која е извлечен кислородот, мали и смешни за браќата, зашто
чезата веќе беше близу и спрегнатиот ластарест белец со недоверба ги гледаше
препитомите волиња.
„Ви реков ли – тој е“, рече Стеван Коларов. „Јазикот од уста со заби ќе му го из-
вадам. Се фалел дека спиел со жена ми додека била девојка.“ На едната рака му
недостигаше прст. „Ќе го удавам.“
„Жена ти мене ми е снаа“, рече Пане. „И јас имам малку сметка со него.“ Помнете –
тате аманет ни остави. На пазар Ташко Муртин чемерот со жолтици му го дрпнал
од појас. Еве го сега син му.“
Тане молчеше; под избриченото теме се таложеше мудрост. Затоа и другите двај-
ца молкнаа.
Изгледаше дека седумте стебла се веднат за да не го пропуштат настанот. Јата
чавки се враќаа од свој аџилак со гракави претчувства и ги прелетаа високо гнез-
дата во стеблаците губејќи се во првата темнина зад мочуриштето, во оној миг
кога белата фанела го зграпчи со девет прсти збрчканиот врат на Мино Муртин
и праша со тивок глас на ноќен судија дали тие двајца дедовина сечат, и уште
нешто зборуваше; нападнатиот се спепели од самата брада и помоли, и самиот со
тивок глас, да го пушти, само толку, потоа се наведна и ја тргна главата. Рацете
на белата фанела останаа празни. И замавнаа. Мино Муртин со лева рака го врати
ударот (носот на тој Коларов беше мек и без крв) и се повлече со извик браќата
да си одат по својот пат. Доцна: преку тилот на другиот јасенчанец падна коске-
ната дршка на чадорот, веројатно врз некој нерв што по потреба го морничави
мозокот.
Пред да сфатат и едните и другите дека караницата е жедна (за ракија – нема ја,
за крв – ќе џбурне, му тежи таа на глупавото месо), Петре Бундарев ја крена секи-
рата и удри, за стебло преслабо, пресилно за жив човек во градско палто и девер
на дунда што некогаш била туѓа прва љубов. Фанелата и кожувот му притрчаа на
спласнатото палто, тој Пане Коларов се мачеше за воздух; очите со страв се по-
влекуваа во врелите глобови пред разнишаните дрвја што паѓаа врз него, долго,
предолго, и пак се враќаа назад, во жилите на своите корени. Браќата го понесоа
кон чезата. Секирите и ним им се закануваа. „Почекајте“, рекоа браќата. „И ние до-
ма имаме секири.“ Поточно тоа го рече Стеван Коларов; кожувот ја завлекуваше
раката зад широкиот ремен и тагуваше што во тој ден не го зел својот нож како
секогаш кога ќе излезеше од село, не да убие, да се заканува само, да биде она што
бил со години – страв.
50 Славко Јаневски
2.
По две вечери, седеа во Нејасенско од две страни на иста маса на која лежеа ко-
рупки од дињи и лубеници Оканица од тоа село и Оканица од другото. Само ед-
ниот говореше: задругите, грабајќи сѐ што ќе им дојде под рака, ќе ги избришат
како од школска табла домаќините. „Кога ќе избришат?“ праша нејасенскиот Ока-
ница. „Тебе, мене“, рече Панко Оканица. „Тие споменуваат и бесилки. За палежот
тие сакаат...“ Другиот го прекина: „Зошто ти мене ми раскажуваш за копилјакот
Апостол Коцев? Земјава не ќе се отвори ако го обесат.“ Панко Оканица го развлече
сплесканото лице до невидена збрчканост; ноќната пеперуга, вртејќи се околу
ламбата, неколку пати го удри по чело. „Мислиш тебе ќе ти простат за кметските
заслуги?“ Пеперугата падна пред него на грб; ја поклопи со дланка, „Јас не сум
паликуќа“, рече домаќинот. „Сеедно, можеби и Апостол Коцев не е“, рече гости-
нот; сега ја држеше со два прста пеперугата и ѝ ги кинеше крилцата. Домаќинот
сосила го гледаше тоа мачење. „Тогаш не споменувај го“, рече. „Јас веќе не сум како
некогаш“. Навистина беше старче, старчуле, старчуленце – тој, Марко Русовски,
Оканица од селото на Коларови. Другиот, неговиот кум од Јасенско, умееше да
го штипне под лисичјите ребра. „Сѐ ќе им земат на оние што не се со нив“, рече.
„А зошто да сме со нив? Американците се во Грција. Ќе дојдат тие и овде.“ Осака-
тената пеперуга со мака се движеше пред него. „Со овие се Русите, Албанците“,
рече Марко, тој друг Оканица. Јас сум...“ се обиде и молкна – не беше ништо, не
веруваше дека Американците ќе доаѓаат да ги урнуваат подбеласичките задруги.
„Куме“, рече со болен глас. „Јас сум мирен човек.“ Ги склопи очите да не гледа дека
кумот му се смее. „Мирните секогаш трпеле, гладни биле и крастави“, рече Панко
Оканица. „А оној Апостол ќе ни помогне.“ Марко праша пак гледајќи во кумот со
надеж и сомневање: „Како?“ Тогаш низ отворениот прозорец бувна ветар и го од-
несе со себе слабото пламенче на ламбата. „Тој ќе го пречека негде Данета“, чу. „Да
запалам ли?“ праша. „Не, зошто?“, кажа Панко Оканица. „Време ми е, ќе си одам.“
Зад смртта на пламенчето во собата остана задушлив чад. Кашлаа. Темелите на
куќата под нив чкртаа. „Глушец“, рече домаќинот. И столот под него чкрташе. Сега
тие беа трупови со темен разум во густ мрак на преголем одар. Затоа некој трет,
не Марко, некој од него, праша: „Апостол – каде е тој сега?“ Знаеше дека попушта
додека тој друг во него ќе господари со секое негово ковче и ќе го напнува одна-
тре, не да стане голем како вчера, туку да се распарчи утре. Во себе рече некако со
преслаб глас дека ќе клечи на гол камен и ќе се моли, ништо повеќе. И рече: „Пред
една година...“
Оканица не му даде да доврши. „За тоа другпат.“ Но во мракот, тој Оканица, секо-
гаш во разумноста мрзлив, сталожен и со спокојна крв – однадвор, однатре – хи-
бриден од вчерашни умеења и денешна решеност, се сеќаваше дека скоро триесет
години господарел над сиромаштијата, над неа и над она што таа го имала, како

лихвар давајќи им од своето ќесе пари на оние што ќе му тропнеа на дуќанското
вратиче и земајќи им сѐ во пресуден час, дури сведувајќи ги должниците на скоро
неплатени слуги за да господари и потаму со чинки на една ѓаволска споулаве-
ност, своја и нивна – споулавеност на немоќ. И пак, по некое време, лани, скоро
пред една година, Панко Оканица му даде на својот кум Марко Русовски некои
пари и му ја зеде тапијата од нивите со признаница и со посредство на грблест
дрвен адвокат: доколку должникот не ќе ги врати парите со лихва до определен
рок, значи по дванаесет месеци, двете ниви ќе ги ора друго рало. Тоа се случи во
минатата година, во октомври. Сега беа во август и одеа обајцата кон еден нов
октомври. Панко Оканица како победник над позелениот кум. Зашто првиот рече
дека сите закони за должниците се исти, должен си – плати.
„Ако ми ја земеш нивата пак ќе те закачи законот“, невесело рече Марко. „Тие ти
оставија само педа земја.“
„Нивата не ќе ти ја земам“, го утеши Панко Оканица. „А законот ни тебе не те ос-
тави нескопан. Седиме, молчиме – дрвени богородици. Тој закон еден ден ќе ни
удри клоца и ќе нѐ избрка и од куќа“.
„Апостол, што може тој сам?“
„Сам? А ти, јас? А другите? Законот се мени според луѓето. Слушаш ли?... Чекај, не
сум ти рекол сѐ.“
„Малку сме. Ако отиде Дане, ќе дојде друг. Тие имаат тајни агенти. Оној што го пои
со своја крв дрвениците во Ефтимовата куќа.“
„Не ги пои. Ефтим го шуреше дрвениот кревет со зовриена вода. И не е агент. Ак-
мак е. Составува книги. Ќе ти дадам една совест – не тегави се. Утре мозолчиња ќе
ни ги покријат очите. Ќе ослепиме и не ќе видиме дека на нашиве ниви ќе растат
нивни трупки во гроздови.“
„Зошто во гроздови?“
„Зошто министрите не пијат ракија без мене, будало. Зошто со наши коски ќе ја
ѓубрат земјата, затоа.“
„На пилињата што пеат рано, мачка им ги глода ковченцата.“
„Задоцнетите петли никого не будат.“
Некогаш биле исти: со шупливи тегови им мереле жито на загрижените сејачи и
мереле зејтин и газија во оканици чии дна три прста ги покриле со смола. Биле,
веќе не беа. Се ближеше октомври, Марко можеше да се предаде уште со слаба
воздишка. И не знаеше сѐ, Оканица криеше... Од пламенот на изгорената куќа,
52 Славко Јаневски
кога во онаа ноќ беше фрлена на клада можеби, да речеме, заканата што го запла-
шуваше точно тој Оканица, во сивите Даневи очи остана некоја зачуденост како
кај војник на когошто куршум му го дупнал алуминиумското канче место челото.
Или лажеше со привидна скаменетост: имаше жена и две деца, девојченца, и чека-
ше трето. И знаеше Оканица... Во Јасенско живееше седумдесет и неколку години
од своето раѓање старецот Алтан Магиров, кепец без бела коса. Се описменуваше,
умееше да си го напише некако името без да си го прегризе јазикот. Вам ви треба
некој од постарите, му рекол тој на едноракиот. Во задругата ли? прашал Дане.
Не, итречки се повлекол старецот. Во Партијата. Ако треба да се плати, ќе пла-
там – запиши ме. Дане му кршел мраз под нозете. А после во откупот, ќе го дадеш
ли житото? Зошто, се зачудил старецот. Кога ќе влезам во Партијата поинаков
ќе сум, свесен. Житото ќе си го дадат другите. И Дане бил лисица. Поарно ние да
те запишеме во задругата. Орач си, знаеш. Старецот се крстел. Зошто и таму?
Едни во Партијата, други во задругата. Па ќе се види кој кого ќе надвјаса... На не-
колку часови пред да падне заклан еден од јасените, тој Алтан Магиров дотрчал
и рекол дека го видел. Го прашале кого видел. Им рекол дека го видел него, Апос-
тола. Јас одам и си мислам – поарно ли се лекува овцата со горчливи треви или...
а слушам, некој од зад грб ми се доближува. Некој свој, си мислам и си велам – ако
ѝ се исчепка раната на овцата со ноже... а оној зад мене ме стасува, вика. Се вр-
там – тој. Стои и ме гледа. Се плашиш, ѓаволе, да не те нурнам во мочуриштево,
нели? ме прашува. Не се плашам, велам и го гледам – пуши, блуе оган. Ќе убие. И ми
бара јадичка. Ми се јаде риба, вели. Немам јас јадичка, Апостоле, говорам. Појдов со
чкрапалкава до Менсурови ливади. Едно од внучињата е болно, бара еребица, зајак.
И јас барам зајак, се доближува. А чкрапалката сепак е пушка. Пушка е, опомену-
вам. Може и да убие. Ќе убие ако не ми ја дадеш. Не ти ја давам, Апостоле. Ти си
сега бегалец, реакција, му говорам в лице. А друго: ќе се запишам во Партијата. На
Партијата не ѝ треба твојата пушка. Таа има топови. И ме маѓоса да го пуштам
до себе. Се боревме цел час. Тој јак, ама и јас... Најпосле ме удри со нешто по глава.
Кога се освестив го нема – него и пушката со реденикот... Оканица знаеше – Апос-
тол не беше веќе голорак.
„Тој Апостол ќе стане нечија маша“, рече Марко Русовски; лицето му беше закопа-
но во мракот но Панко Оканица знаеше дека е зелено, искривено. „Таквите луѓе
никому не носат добро.“
Панко не се лажеше – и домаќинот знаеше дека лицето му е искривено. Се потеше,
нозете му трепетеа. И ноктите му се потеа. Кога кумот му спомена дека октомври
не е далеку, тој почувствува: срцето му се собира, се запрложува – не прима и не
пушта крв од себе. Така е, сите закони се исти. Пред неколку месеци тој зеде од
Панка девет лири, не зашто му беа нужни туку да има малку присокриено злато
надевајќи се дека долгот не ќе го врати – оваа држава секој ден се откажуваше
од нешто вчерашно. Несреќникот мислеше дека е поитар од кумот. Но се случи
два дни по Митровден да умре брат му и тој од свои причини го закопа во тежок
градски сандак со четири сребрени дршки и со песна на тројца попови и купи
два венца од вечно цвеќе. По четириесет дни, за покој на покојникот закла брав

и свиња, свари три котлиња пченица и ги напои со ликер тиквеш селаните до
споулавување. Отиде брат му, отидоа и лирите. Селаните пиеја сладок и леплив
жабурник и се буцкаа со лакти. И запеаја дури. Неговиот покоен брат Кочо Ру-
совски куцаше осакатен од детството до смртта... Во својата дванаесетта година
Марко се затворил в плевна со некоја своја врсничка. Селаните беа уверени дека
тие разговарале мошне чудно. Сакаш ли да станеме маж и жена? прашал Марко.
Неговата врсничка лежела в сено и му била со грб свртена. Не сакам, рекла. Ма-
ла сум да раѓам. Тој клечел зад неа. А сакаш ли да видиме зошто сум јас машко и
зошто си ти женско? пак прашал. Се потел, почнувало неговото прво трепетење
што ќе трае со мали прекини до последниот негов миг. Ние не сме венчани, рекло
девојчето. Но тој веќе знаел дека и таа трепети и се фрлил врз неа, ја поклопил, ѝ
го стиснал лицето со лице. Сега си ми жена, рекол. И косата ти мириса на смола.
Девојчето останало да лежи под него. Не сум ти жена, рекло. Кога ќе пораснам ќе
се омажам за војник. Секој војник има армоника. Војниците убаво пеат. А тој ѝ го
чувствувал возбуденото срце и сѐ повеќе се возбудувал. И Циганите се војници.
Кога ќе пораснам ќе пуштам брада. Ти ќе си попадија. Тогаш влегол во плевната
неговиот помал брат Кочо и залајал. Сега веќе не се знае колку се исплашил Мар-
ко, но уште се памети дека скокнал и се фрлил врз братчето, го удрил двапати со
џебно ноже и му пресекол некоја жила на левата нога.
„Панко, да ја запалам ламбава? Тешко ми е вака во темница.“ Му тежеше на Марко
Русовски гревот на детството. И го плашеше. Не поднесуваше темница, умира-
ше од секаков шум, од кучешко лаење или од брчење на комарец. Сега повеќе
го плашеше тишината. „Панко“, викна. „Тука ли си?“ Од оној настан во плевната
осакатениот брат му се обесил со сета тежина на вратот. Не орал и не жнеел – ба-
рал да му отворат бакалница, сол и зејтин да мери со шупливи тегови. Умеел да
се збогатува и умеел пијан да плаче. Ќе ме носиш на оној свет на грб, му говорел
на Марка, раскажуваа нивните соседи. А Марко, и самиот со плачење, се удирал
со тупаници по глава. Виновен сум, братче. Ни светогорските игумени не ќе ми ја
измијат душава. „Панко“, рече. „Пред Митровден ќе заколам бишка. Секоја ноќ го
сонувам Коча. Црн е, мал, плаче.“
„Будала“, рече Панко Оканица. „Будала. До Митровден тие ќе испоколат и бишки и
мачки. Не ќе сонуваш веќе мртви. Ќе ти кажам – мртвите не сонуваат. Ајде прибе-
ри се, и слушај ме како ќе им покажеме дека и ние сме народ.“
„Пак ли ќе ми говориш за Апостола Коцев?“
„Пак.“ Панко Оканица знаеше дека ќе го совлада. „Ние не сме сами. Ние, со нас...“
54 Славко Јаневски
3.
Не знаеше сѐ... Јасенско веќе спиеше кога комунистите ги зазедоа порано пред-
видените заседи: две пушки зад куќата на Трпана, пушка и валтер во одборот,
пушка и две секири во сенката на Панковата куќа. По еден поширок план разгле-
дуван со напнатост на шестчасовен партиски состанок, се мислеше да се постават
заседи уште на две места, кај јасените и зад куќата на Бориса Блатиштец. Петре
Бундаров праша дали ќе се пука во бегалецот доколку тој ќе никне од мракот
пред некоја од заседите. Дане намуртено го гледаше: Зошто, рече. Тој не убил и
можеби и не ми ја запалил куќата. За грабната пушка не се убива човек. Тоа беше
прв состанок на кој Мино Муртин не се проѕеваше; него, впрочем, го вознемиру-
ваше да чека во заседа, да стрела, да се прославува. Ако ми излезе пред очи, не му
простувам. Илија Нуневски го повтори она што пред тоа го рече Дане. Ние жив
ќе го ловиме. Со овој Апостол други се силат. Непријателите за народен јунак го
прогласуваат. А нашиве од задругата се исплашени. Алтан Магиров на сите им
расправа дека Апостол составил список на оние што ќе ги убива. Но според него
фаќањето на бегалецот требаше да е исклучиво партиска акција. Затоа и не се
согласи со Ефтима да се побара помош од струмичката милиција. Внимавајте, ре-
че Дане. Од нашите заседи ние имаме прегледност. Само ѓаволот знае не држи ли
врска Апостол Коцев со Дудулевци, со попот, со Мирче Уталевски или со некој друг.
Ако дојде ќе се обидеме да го разоружаме. Последните двајца, Леонид Бончев и
Ангеле-Геле Боцевски, мислеа дека ќе е најарно ако тие седуммина и неколку до-
броволци појдат да ја претресуваат планината – секое дувло им е познато, ниедна
пештера не е тајна за нив. Осмиот, Динчо Дундевски беше в град на некаков курс.
Не така, не се согласи со последните двајца Дане. Не е Апостол таква ѕверка да
пуштиш одред по него. Најпосле, тој може и да се предаде. А не ќе е лошо ако разбе-
реме со кого пиел во онаа ноќ. Некој друг во селово е поопасен од Апостола. Ефтим
си ги гризеше ноктите и ситно плукаше. Дудулевци порано му беа пријатели. И
пак ги гризеше ноктите. Дудулевци, зајаци, рече Леонид Бончев зад завеса од чад;
пушеше, на другите им се чинеше дека чади и низ ушите. Попот, цедеше Петре
Бундарев. Она свето писмо на ѕидот на одборот беше негово масло. Јарчиштето
стана волк. Ефтим Додевски и Мино Муртин се сомневаа во Оканица, најмногу во
него, и очекуваа дека Дане ќе се согласи со нив. Тој можел да пие сам или со Трпа-
на, претпостави Илија Нуневски. Сеедно, погледна во џебниот часовник Дане. Сѐ
уште никој ништо не знае.
До в бескрај се протегаше ноќта, не многу ѕвездена но не и доогрната со облаци.
Од југ дувкаше млак беласички ветар, мал волшебник на кого дрвјата шушкаво
му поаѓаат во пресрет. Стражарите ги мачеа во темницата комарци и желби да им
излезе бегалецот на нишан и да им ја смири крвта, не помалку отколку тоа што
ќе го стореше сонот или блиск студена вода. Нивните нејасни мисли бегаа бавно,
во лазење и недопирливи како утрен сињак, и пак се враќаа некако тешки и зли,

упорни, поупорни од комарците: Апостол Коцев им се смее на комунистите од зад
некое беласичко дрво – почекајте, ќе ме фатите на свети Трајче. Нивните мисли
навистина беа јато сколоврани; одлетуваа и се враќаа и пак, и пак тоа, и пак од
сите страни кобнички лаеја споулавени пци на сенка или на сениште а ноќта сѐ
повеќе се згуснуваше и сѐ повеќе тежеше.
„Стој, кој е?“ чу Дане од отворениот прозорец на одборот. Го стисна валтерот и му
шепна на Леонида Бончев: „Ефтим, од зад куќата на Оканица.“ И се олабави горч-
ливо пцуејќи во себе. „Што ти е, Ефтиме?“ се чу гласот на Панко Оканица. „Не смее
ли човек да прошета ноќе до својот нужник?“ На Леонида му се пушеше. „Готово
е. Апостол не ќе влезе оваа ноќ в село.“
А Ефтим и оние двајца со него, Петре Бундаров и Мино Муртин, лежеа ничкосани
на земја и го слушаа насилното стенкање на Оканица. „Тој нѐ сетил“, шепна Мино
Муртин. „Затоа и излегол. Само да можам малку да го почешам, да го избричам
со секирчево.“ Петре Бундарев кашлаше во својот маслен каскет. „Дај ми ти мене
војничка пушка и пушти ме по планинава и ќе видиш. Ќе ти го довлечам за уши
бегалецот.“
Во третата заседа Илија Нуневски се штипеше да не заспие. „Не“, рече. „Ако дојде,
јас нема да пукам.“ Ангеле-Геле Боцевски дишеше крај него како некој да му го
стиска грлото. „Геле“, го повика Илија. „Другар Геле... Спиеш ли?“ Во гранките над
нив шушкаше в лисја обеспокоена кокошка. „Што е?“ се подисправи другиот. „Има
ли нешто?“ – „Ништо“, го сокри проѕевањето Илија. „Зад ќутукон лежи пес и нѐ
гледа. Чудно му е што се криеме.“
И тие можеа да почувствуваат дека ноќта е еден посебен живот, црно море по кое
бесшумно пловат минувајќи еден низ друг призрачни кајаци со облик на непо-
знати и преголеми бубачки, некакви водни молци што се појат со човечки вид, сѐ
да е слепо во мртвото време во кое гробот и човекот не се ништо пред големото
БИТИЕ, пред природата што се вратила за милион години во своето минато.
Планетата како да отвори голема котлина за Јасенско: ѕвездите се оддалечија,
меѓу нив и земјата легна густото ноќно крекање на мочуриштето. Негде на пла-
нината, зад Кметска Колепка, се разгоре од ништо грутка мрак; не се знаеше дали
палат оган непознати чобани или шумски плашила со козји нозе. Некој говореше
зад отворен прозорец в сон, ревеше. Илија се наморничави. „Оној пес“, рече. „Уште
гледа во нас.“ Другиот крај него ништо не одговори. Спиеше, комарците не му
пречеа а беше глув и за нежното, скоро плашливо цивкање на лилјаците. За миг
на исток блесна – можеше да се поверува дека сонцето се отфрлило со невидена
брзина од своето легло и се распрснало оставајќи им ги пак сите простори на
ноќните сенки. Молскавицата трипати се повтори, потоа лилјаците се изгубија.
И Илија заспа, и самиот без живот во рацете за комарците, потона во некаква
леплива проредена гума што истинува пред непроценливото време на раздену-
вањето и се стврднува и ги заробува движењата на рацете, сеедно ако пред тоа се
56 Славко Јаневски
мислело: стори го она што мораш да го сториш со полна свест и пророчки – утре
не смее никој да ги рече дека поинаку тоа можело да се стори и не мачи се со пра-
шања на кого му осамнува, за тебе денот ќе изгрее, за тебе што ќе имаш дваесет
и пет години и стар си по решеност како да си еден далечен и прв човек, за живот
и за доброто во тој живот: иднината мора да ги сотре сите патила, стрепења, зла,
на човечкиот разум му е нужна светлост.
Неизвесноста на ноќта долго траеше – до самото осамнување ништо не се случи:
селото и луѓето умееја да ги сокриваат ноќните тајни. Потоа небото побеле, рабо-
вите му останаа крвави. Во сивата полутемнина, дрвјата и куќите лежеа грозно
неподвижни. По последниот петел мукна стежната крава и секако без причина
го возбуди задружниот бик. Плашливо, слепо, преку покосените ливади мина
муграта – ѕирна во заседите и појде влажна и наморничавена да го топи мракот
во јамите и пукнатините на земјата и на куќите. Ѕвездите го проплакаа своето
изгаснување; врз тревата легна роса и со повторното мукање на кравата главур-
дестото сонце им ги испи солзите и се огледа во зелените води на мочуриштето.
Висок домаќин викна од неголемо гумно по некој Симон дека јастреб му однел
петел. Грмна двоцевка. Проклетата птица, не пуштајќи го пленот од силните но-
кти, ги собра крилјата, се вкочани за миг можеби простувајќи се од височините
и удри во плиткиот поток. Дане го забуца валтерот од левата страна на ременот
и го покри со палтото. „Зошто?“ праша. Илија Нуневски ја наведна главата: „Не
можев да издржам.“
И по три дни не можеше да издржи и гореше со ситни грчења во самото месо кога
се реши да говори под лозницата со својот татко зашто татко му почна за утреш-
ното негово женење со некоја Аника, внука на Ташко Муртин од втората жена на
неговиот прв син Манојло, незадругар и болен човек, а Илија знаеше дека старите
ги женат младите за мираз, со добиток, со крава – всушност жената беше мираз.
Но тој се сеќаваше за денот на две години пред да отиде со регрутите во строј...
Се сретна одблизу со Анка Муртин и ѝ ги виде очите со дамки на грев во црнките.
Толку. Потоа неговите ноќи беа долги и топли. По неколку месеци, можеби по ед-
на година и неколку месеци, младиот Оканица, Фидан, сега сѐ уште војник, му ка-
жа дека Аника нема отпор во себе за машките желби. Пред да ги нурне нозете во
претврди војнички чевли, Илија се увери на младо сено дека Фидан не го лажел...
Четири дни селото чекаше да види каква гулабица ќе се испили од караницата
на Нуневци; во петтото попладне старецот им испрати стројничка на немили-
те соседи зад јасените – самохраната вдовица Дарка вети дека околу прсте ќе го
намота Кољо Минтанот, таткото на девојката – имаат и едните и другите ќерки,
синови, време е да им заплаче в куќа внуче. Попусто, навистина: селанчиштето од
Нејасенско не ја пуштил преку праг стројничката распалувајќи се (ако можеше на
Дарка да ѝ се верува дури и под клетва) дека тој нема ќерка за туѓо село и за туѓа,
задружна куќа; не, освен ако оној што сакаше да му стане зет не си ја огради пак
нивата со камења преку кој не ќе може да мине плуг или трактор, дури ни тенк.
Не сакаше ништо што ќе ја спласне неговата морална возвишеност да се ороди

со неприврзаници на дедовските закони од турско, од бугарско и од српско, да
се ороди со една неверност кон мртвите и кон безумниот отпор градот да не му
крои шапка на гологлавиот селанец. Самата Дарка го раскажуваше тој настан ка-
ко лице и како опачина – пред едни дека ја бранела задругата од Кољо Минтанот,
пред други дека најпрвин таа ја нападнала задругата и ветила дека Стојан Нунев-
ски ќе побара да му ја вратат нивата, сѐ додека гнасниот домаќин не нас’скал пци
на неа. Ќе те заколам, рекол. И јас сум задругар. Но Нејасенско немаше задруга.
*
ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
На 11 август, во ноќта, ми се стори дека сиот живот што го познавам е составен
од уплав и жртви. Какво непрекинато повторување на клетвата од устата на пр-
виот неандерталец кога паднал под тешки нозе на мастодон. Без задоволство и
скоро уморено, ако не и со мраз, ја следам површно историјата на млад селанец.
Тоа и не е историја: љубовта, со сета баналност на своето име, е само анегдота.
Таткото на девојката барал од Стојана Н. да ѝ сврти грб на задругата. Јавно, тоа го
чуле неколку нејасенчани. Стојан Н. со надеж се фатил за врелото срце на својот
син Илија Н. но овој се повлекол пред барањето на нејасенчанецот и пред наде-
жта на татка си... Вчера, по барање на Комитетот, е исклучен од Партијата Петре
Б. и е казнет со строг укор Мино М. за тепачката под јасените. Куќата на Дане
Н. ја воскреснуваат доброволци од пепел. За бегалецот ништо не се слуша. Само
смртта е совршенство, светот не е тоа – светот е сон за совршенство, ми рече
еднаш Онисим Малакијан. Апостола Коцев го чекаат ноќе во заседа со пушки.
* * * * *
Јули, во времето на Онисима.
... Какви беа тие дни и ноќи, таа илјада деветстотини и кусур година? Каков беше
тогаш стравот и какви беа жртвите? Во почетокот на јануари се објави прокла-
мација: Дојде времето кога помеѓу монархот и народот не може и не смее да има
58 Славко Јаневски
посредници. Ако прелисташ стари весници, ќе видиш дека тогаш новата влада му
била доверена на генерал познат пред тоа од тајната организација Соединување
или смрт што ги урнала Обреновиќевците и ја седнала на златен трон новата
династија. Во тие години вирусите на прекуокеанската економска криза му ја
разјадувале преѓата и на овој Балкан. Крастите на земјичката ги чешале нокти
на странски капитали. Ако си сакал си можел тогаш да знаеш дека рудниците им
припаѓале на копачите само како нивен гроб и дека корупцијата, грдобичка под
гнило сало, привидно одела на патерици и можела, не прусајќи туку во скоко-
ви, да мине маратонски пат. Оние што го знаеле тоа не знаеле потоа ништо – на
еден револуционер-мечтател жандармска приврзаност кон кралството му го из-
дупчила торзото на австриска граница. Коњиците, пешадијата и артилерците на
Деникин, на Колчак и на Врангел му се нуделе на Караѓорѓевиќ како полковници
и игумени, како акварелисти и патувачки актерски групи. Ерменците тагувале.
Подгрбавен и од студеното небо и под дажбини, исцеден и збрчкан, еснафот сон-
ливо умирал. Од високи школи доаѓале учени луѓе во жирадо шапки. Во оној ден
кога четичка легални државни комити покосила двајца жнејачи и еден безбожен
калуѓер, непознатото ерменско минато веќе знаело дека и по Вардаријата живеат
еден вид Ерменци.
... Сакаш да знаеш што ме мачи, ми рече тогаш Галактион Малакијан. Добро, се-
ди. Седевме во мракот на шупата. Ненужноста на грдите предмети нѐ давеше со
глуждести шепи, нѐ давеше сиот ред на расфрленоста, оној таен живот на пили,
секири, тесли. Галактион лежеше со зафрлена глава врз старо дрвено тркало; ус-
тата како да му раснеше под ненужно широките ноздри. Ми рече дека размислува
за својот народ, за Ерменците. Секој човек еднаш е предупреден од самиот себе, од-
натре, објасни. Ние ја знаеме само вчерашната историја, рече. А утрешнината?
Праша. Јаболчкото на долгата шија му скокаше под кожата. Ми се довери дека тој
не е како брат му Онисим, дека пати и испитува, ја бара врската помеѓу вчера и
утре. И дека не ја наоѓа. Живеам во празно и измислувам приказни дека ќе ја проко-
пам земјата до другата нејзина страна, рече така некако. Како петлица со дупче
низ кое можеш да провлечеш конец, а топчето на гркланот му заигра уште побрзо.
Чекај, ме задржуваше да не излезам на сонце. Тебе сигурно ти кажал Онисим ула-
виот или крадецот Андреј дека читам секакви хемии и физики. И истории, зашто
и тие имаат душа во мртвата става. Ти кажале и не те измамиле. Каменот веч-
но бил и вечно ќе остане камен. Луѓето се менат. А историјата на Ерменците е во
исто време е хемија. Така некако ми говореше. Од неговите нејасни мисли мракот
во шупата уште повеќе се згуснуваше. Светоста на денот во пукнатините на дрве-
ните ѕидови личеше на златни жици зад кои, надвор од вечната ноќ на кафезот, се
простира неразбирлив живот. Седев тогаш неудобно на распаднато буре со црни
ребра во црни обрачи и чекав докази: зошто е ерменската историја хемија? Не
верувам дека тогаш знаев што е тоа хемија.
Додека раскажувам, ми се чини дека ги мешам годините и си припишувам прем-
ногу знаења за таа дваесет и деветта; можеби сето ова подоцна се случило но
сега мислам дека токму тогаш Галактион извади од џеб парче пожолтен весник

и доближувајќи го до носот прочита дека според програмата на комунистите,
земјата им се одзема на спахиите и на беговите и им се предава на нивните робо-
ви, на селаните. Ми рече дека тоа е напишано во Социјалистичка зора пред избо-
рите, на мојот втор или трет роден ден. Значи и овдешните луѓе немаат земја, и
тие се Ерменци, задувно дишеше. Тогаш, братучед, јас имав дваесет и шест-седум
години, ми рече. Сѐ знаел и никој не му рекол да го поведе гарнизонот против
албанските качаци што жаросувале и што колеле по западниот дел на земјата.
Разбираш ли, рече. Бев Ерменец во една друга Ерменија. И пак повтори, тогаш и
многупати подоцна, дека секој човек е предупреден од самиот себе. И секој народ,
и тој по еднаш е опоменат од судбината – ако не ја сфати опомената, готов е,
мртов. Но на дедо му Аритон Малакијан, речиси постар по глупости и од самото
човештво, тоа не му се случило. Старецот бил нурнат во набожна наука: дали Нојо
го дотерал својот чун со жирафи и со болви до ерменските брегови, дали Уратру
била колепка на неговите дедовци и дали Арамеон, првиот ерменски цар, им ги
јадел срцата на планетите Асирци; во четите на арапските мемелуци дали бил
меѓу Ѓурѓијанците и Черкезите и некој Малакијан и дали тој подоцна му се при-
дружил на Бонапарта под фараонските пирамиди кај Газа. Дедото на Галактион
пишувал дури и книги – евангелиска астрономија некаква: од земја со прсти пред
очи ја мериш далечината од Сатурн до Уран и знаеш пред кој празник што да
посееш – јачмен, овес или сончоглед. Кога јаничарите со јатагани им рекле на Ер-
менците селам алејкум, тој сѐ уште бил наведнат со гускино перце во раката над
својата наука. Па нешто димискија исекла, нешто бедевија изгазила. Многупати
Галактион ме прашуваше дали сум забележил како гледаат Малакијановците.
Очите ни се големи, ми рече во шупата, горат во темница. Секогаш раскажуваме
долго и широко со глас на есенски дожд. И ми рече тогаш дека на Ерменците од
страв им пораснале очите. Дедо му Аритон ги собрал сите ќерки, синови и внуци
и се затворил со нив во својот сарај. Молете се, Малакијановци, господ е со нас,
им рекол. На молитва и ги исклале Турците. Од сето племе се спасил само татко
им на близнаците Онисим и Галактион. Се качил на француски кораб и дошол
преку Солун во новата Ерменија. И веднаш во жалоста, за да ја заборави бојата на
ерменската крв, се оженил со Агатија. Според раскажувањето на Онисима, татко
им ги донел него и брат му од Ерменија кога тие имале веќе по дваесет и две го-
дини. Лаже Онисим, помодруваше жестоко Галактион. Нам вистинска мајка ни е
Агатија и ние сме родени на егејските брегови при крајот на деветнаесеттиот
век. Јас мислев дека и бабата Агатија е Ерменка; се молеше пред кандило на непо-
знат јазик. Галактион ме натера да го допрам увото до неговите гради. Послушај,
братучед, некако без тага ми говореше. Јас не ќе живеам долго.
Дедото Б. го прашуваше однадвор со сладок глас дали тој пак ја раскажува хе-
мијата на Ерменците и го посветува да набере в поле малку коприви. Кога Га-
лактион се счудоневиде, тој му рече дека дивиот зеленчук ги труе желбите во
споулавените глави.
Отидовме в поле да бараме коприви и ги најдовме браќата Андреј и Кирил Мала-
кијан во туѓ бостан. Сушата, стршелите и некое претчувство беа го набиле сел-
60 Славко Јаневски
скиот добиток в прнар да се чеша до танки безимени стебла. Биволите личеа на
полумртви ѓаволи и можеа да легнат и во плунка; барите пресушија, заприлега
жабурникот на предисториски мов. Сега сите јадевме туѓи лубеници. Слатката
крв на бостанот обилно ни се цедеше низ брадите. Андреј рече дека не е Ерменец.
И Кирил го рече тоа истото. Галактион ги поучи дека вистинскиот Ерменец не се
раѓа – тој станува самиот од себе тоа. Тагувај малку и ќе видиш, рече. Ти не ќе си
тоа што си, ти ќе си врглав Ерменец.
Од исток, зад бавчите со ноќни колиби и страшила со раширени дрвени раце за
преграб со стравот, видливо растеше жолт облак. Преку нас прелетаа гаврани без
ред и со кобничка песна. Козинав поп никна од земја; трчајќи скоро женски, сит-
но, ревеше со издупчен глас низ каделата на брадата дека на умирање е осуден
божјиот исполин. Облакот порасна, дојде со сиво заглушно шушкање. Од него се
двоеја гниложолти иверки, паѓаа на сивата трева, една преку друга лазеа. Зад нив
видливо остануваше пустош. Скакулци, скокна Галактион. Низ полето панично
бегаше пред жолтиот плисок измитарена лисица. Галактион ганѕаше врз инсек-
тите; газеше со дрипави чевли, без облик, без боја, без датум на раѓање, ги гме-
чеше. Но битката на разбудениот исконец можеше да се вика само пораз. Андреј
и Кирил, секако и јас, имаа преиздолжени лица; и самите ганѕаа и се храбреа со
ревење. Скакулците не бегаа од својата судбина – тие просто зараснаа на земјата
и пак надоаѓаа како вселенски чети од непозната планета чии жители се на сте-
пен на највисоката своја моќ да лапаат сѐ што не е воздух и вода. Нечленовите
на овој свет се готвеа да го заземат градот продолжувајќи да го обвиваат својот
појас околу земјата. Можеше да видиш тогаш: задните нозе на тие staoronotus
marocanus (или marsocanus) или pachytilus migratorius баханалиски им се испре-
плеткуваа меѓусебно триејќи се до пукање во малите коленици можеби. Газевме
жолта и леплива каша, не со песна како септемвриски винари – со младост на
едни старци што сето ова ќе го помнат како сон или пијанство од жега.
Најверојатно дека инсектот нема психологија. А ако ја има таа е пресложена во
својата едностраност. Во неразбирливата своја глад, скакулците надоаѓаа, го ја-
деа својот мртов пород и се собираа купче за да ги газиме. Затоа и ми личеа на
преголем организам на кој во грабежливата мисија да пречисти некои свои ста-
ри, зошто не и вековни сметки со човекот, не му пречи уништувањето на едно
негово делче. Ѓаволот ги истресуваше џебовите, тие не се празнеа. Врз земјата
легна сенка. Бессилното сонце го покри голем и непреценливо дебел облак, една
зовриена каша што се движи, се собира и се шири, и има свој тежок и жив мев во
набабрување до самата земја, до нас. Газевме и газевме, и јас знаев дека секое
детство еднаш во животот има свој голем ден а името не му е вторник или сабота
туку стареење.
Тој ден ме обогати со трагична мудрост (мене, како што ги обогатувал жителите
на овој град по земјотресите пред неколку векови) дека човекот е еден непреки-
нат отпор дури и во немоќта пред природата. Зошто тогаш да не се верува дека
копнежот по победа е дел на победа дури и во поразот? Затоа мојот умор стана

втора волја во мене да се пресметувам ту со милион скакулци ту со еден един-
ствен составен од тој милион, со еден куп алчни челусти неспомнати ни во ста-
рата Библија.
И тогаш, како испилени од самата врелина на жешкиот воздух, од неколку стра-
ни се стрелнаа со напаѓачка тактика бели штркови, паѓаа на зовриената нова
земјина кора и го славеа со безмерна глад својот птичји Јехова. По малку време на
штрковите им се придружија други птици доброчинителки и чета од пет дебели
пожарникари со лица на зголемени скакулци.
Потоа избегавме.
Пред да се урне сонцето зад западните планини, брашното, бостанот и зеленчукот
поскапеа. Војна, рекоа шпекулантите. Војна ќе биде. Софискиот генерал-штаб во
договор со Ото фон Бизмарк (го споменуваа, забораваа дека е тој одамна мртов)
веќе праќа кон границата улански гарнизони и црношии хаубици. Со ноќта над
градот, освен ако тоа не било подоцна, сновеа рефлекторски снопови – ловеа це-
пелини! Галактион се разболе. Онисим невесело ме прашуваше дали ми се пуши,
и еднаш му реков со стиснато грло дека сум Ерменец. Ме праша зошто. Зашто сум
тажен, реков. Ми се чинеше тогаш дека носот ми набабрува; очите ми раснеа во
големи ерменски клобурци. Навистина скакулците ми изглодаа делче од младата
душа. На болниот Галактион му пуштаа крв од темето со стар австриски брич,
мене ме поеја со говедска жолчка и ми прскаа в ноздри млеко од дива краставица.
Господ е со нас, говореше Агатија. Господ, а ѓаволот? итречки замижуваше дедото
Б. Противречијата се фаќаа за гуша, се кинеа. Селанецот што дојде во тој ден по
својата кола, онака дрипав и со многу руса коса од старите Словени, рече дека цр-
но ќе осамне судниот ден. Баџанак му, пандур во градската општина и статист во
првиот театар од штици, прислушнувал: над градот ќе се наднесе гладен аждер.
Оние, со понекој динар во ќесето, влечеа дома вреќи брашно и сол. Сувоградите
скопски мислители плукаа на сето тоа и ги ладеа белите нозе во Вардар – всуш-
ност на секој настан лежеше загатка. Зад Кораб, во Љума, Леш и Дарда, земјата на
ковчестите Геги пукаше од горештина. Злооките племиња на тој див балкански
дел се префрлаа на Бистра, ги собираа овците и се враќаа со истрели во своите
дувла. Со нив бегаа и платените сејмени на галичките стопани. Некој Каљош-ка-
пидан, кондор со навики на мршојад, им ги дереше на најнеотпорните благосло-
вените кожички. После рекоа дека неговите арамии се спуштиле до Глумово и
испратиле в град тројца да запалат неколку куќи.
Уште ги паметам морничавите легенди: двајца Калмици, верувајќи дека војната
се влече по нивните стапалки, заклале пред црковни порти бивш петровградски
полковник; командантот на гарнизонот умрел дамлосан од страв (власта тоа го
сокривала, прогонетата опозиција барала нова влада). Мртвиот офицер, кој се-
како во романтичната младост, сонувал умирање на полето на честа, не во бел
кревет, се повампирил и ја фатил својата жена во прељуба со куц поштар. Оние
што кришум се крстеа во знак на петокрака детелина пред лавовската грива на
62 Славко Јаневски
Марксовата икона можеби тогаш знаеле дека граѓанската стихија ќе ја поднесува
и потаму диктатурата со смиреност на крап во сертме... Војна, говореа луѓето.
Мустаќите им висеа од жалост, од страв; православните молепствија плачеа по
дожд, не по крв. Луѓето патеа во некаква нова, мала и своја вселена на врели ми-
сли, возвишеност, кршење и бескрајни паѓања во бездни; градот го чукаа по тил
тешки ластегарки: со извршно насилство власта предвреме го собираше наголе-
мениот данок трократно покачувајќи ги таксите на жалбите, на ѓубретарината и
на баждарот за внесување дури и на чучулигино јајце... Врз многу дуќани мртво
легнаа кепенци: салото под очите на презадолжените трговчиња со басма или со
кинкалериски бесмислености се топеше додека им ги скубеа рафтовите и спал-
ните соби на јавни лицитации; рамноградите девојки крескаа во опиеност: се
шепотеше дека Петар Живковиќ составувал закон за данок на неженетите... Без
причина од негде стасаа два вагони патриотски знаменца од хартија. Потоа некој
објасни – таа пратка задоцнила за неколку месеци или поранила за толку: ша-
рените симболи биле наменети за декемвриската прослава на соединувањето...
Државата ги отпушташе малите чиновничиња, многу жолтоноси калфи застана
во ред пред шалтерот за безработни поданици.
Во часовите на тој хаос дојде во куќата на дедото Б. човечец, грда играчка со кри-
ви нозе, и му донесе на Галактиона покана за воена вежба. Онисим со темна ве-
селост рече дека почнува војната и дека по неколку години мачорите ќе предат
нови брегалнички песни. Дај, се сврти кон човечецот а тој ја стисна на гради ко-
жената торба и полека повлекувајќи се со нерамномерни чекори кон вратата го
праша близнакот што бара од него. Пушка, штик, сешто, диво го погледна Они-
сим. Ние сме близнаци, и јас сум Малакијан. Од таа искинатост, од тие парчиња
желби, претскажувања и недоразбирања, од намуртеноста и исклештеноста, од
молкот на реченото и смислата на тишината, можеше да се запамети вечната сли-
ка на вкочанетиот миг: Агатија шушкаво испари од облеката, дедото Б. остана со
подадена рака кон иконата, Даринка се свитка како над бунар. Во мртвата копија
на животот, без подмолно лазење на летни мириси и брчење на муви, близнаците
беа одраз еден на друг – носести и кадрави, со подадени дланки просејќи дел-
че од судбината. Зад тој куп искривени и болнооки восочни облици што сѐ уште
вкочането беа свртени кон кривоногата кукла со ретка брада и со кожена торба
во глувчешките шепи, растеа од магла измислените простори на утрешнината:
оживеани оловни војници, светкавици во топовски грла, црвени реки. Меѓу мно-
гуте мртовци со размачкани муцки, лежеше некој многу познат. И пред ѕидот на
собата да легне помеѓу мртвата сегашнина и умирањето на иднината, човечецот
оживеа и рече – Одби, за тебе, близнаку, немам покана!
И Галактион отиде болен да влече на запрега полски топови, сам, без својот брат,
речиси малку навредено насмевнат но не и разговорлив додека го испраќавме.

ГЛАВА ТРЕТА
1.
Недалеку од едното и другото село, на самото подножје на планинскиот џин, се
протега границата на пасиштата: линија, од окоп на балканските војни до голема
магматска карпа довлечена од матни планински води во некоја заборавена есен,
јужно гола и испукана како жива старост, северно саламандерски шарена од со-
мотен мов, скаменет труп на престара лава, а веднаш од нејзината сенка во која
се кријат непознати габи до првиот рид се расеани полусуви лески, претстража
на шумата. Границата на пасиштата има едно име за обете села: Змијарник. Овде
или негде наблизу, точното место сега не е важно дури ни за историјата, споула-
вениот Византиец Василиј, гениј на војната и злосторството, им ги вадел очите
на победените Самоилови борци и неборци. Затоа дрварите мислат дека на ова
место потажно плачат птиците.
Во еден ден без календарска бројка и без име за некого, необичната граница на
тоа твое-мое-ничие ја мереше околу пладне со тешки чекори човек со префрле-
на пушка преку рамо. Од неговото напрегнато лице со изморени очи и стиснати
вилици под остри влакна, лице – маска на апатичен бог, се цедеше врела пот до
самото грло и ја топеше гнилата јака на извалканата кошула. Карпата остана зад
него. И леските. Почнуваше шумата со една единствена сенка без капка сонце
помеѓу стеблаците. Од некое дрво во дневниот мрак невидлив, клукалец испра-
ти брза телеграма па најпрвин се набута во грмушка зелен гуштер потоа тргна
по неговата трага стара желка. Морзеовската вест на птицата остана да ја слуша
зад куп жилави и испреплеткани корења ведроока неподвижна лисица. И вед-
наш, опомената од сетилото на ноздрите, се стрчна, не да се напика во својата
јама туку да ја заобиколи бришејќи ја трагата на меките шепи со студениот пла-
мен на опашот. Човекот не можеше да ја види. Како да го оплакува или како да ја
слави неговата осаменост, кукна од стар даб некаква безглава птица, тогаш кога
тој веќе седна, кога главата му се потпре со брадата на широките гради. И таков,
како мртов, беше презафатен со измислување на гласни пцости со чуден ред на
зборови: сестри, стрини, вујни, мајки и секакви човечки делови од око до... и уште
подолу, до самите петици. Потоа молкна. Заспа. Спиејќи легна на тврдо со левиот
колк и се разбуди.
Се стемнуваше, пребрзо за штотуку одминатото пладне. Танок и нерастоплив мраз
го покри брадосаниот осаменик. Но тоа нему му се стори; се тргна како допрен од
смртта и рече нешто, не нешто што има смисла и значење на кој и да е јазик туку
нешто што требаше да го увери дека крвта сѐ уште не му се засирува, едно амама,
64 Славко Јаневски
коешто се изговорува од обете страни исто и со исто значење – воздишка на изгу-
бен син, или извик на свое ехо, или еден случаен звук на суви и со мака отворени
усни зад кои јазикот се напрега да се ослободи од вкочанета положба на мртовец
во ковчег. И пак го повтори тоа амама додека трошеше со тврди прсти лански да-
бови лисја во парче весник. Запали крива и дебела цигара, се закашла. Пак зареди
пцости. Кој сум јас, можеше да се праша, јас што со дни веќе се кријам од сѐ живо
и се хранам со капини, диви круши и живо или само малку призапечено месо на
украдена овца. Секој што ќе му ѕирнеше в лице ќе знаеше кој е: еден, тој – Апостол
Коцев, единец и крадец на пушка, заколнат и проколнат непријател на Јасенско. А
кој е Апостол Коцев, што бил, каков е? Прикаската за неговиот живот е куса како
што ќе е кусо и неговото талкање по планините: прељуба, бегство, враќање, пак
бегство... Над него се таложеа облаци.
... Пред шест години, во еден ваков слично запрложен ден, не уште во утринските
часови но на пат да изгори под вршникот на белото небо, појде Апостол Коцев кон
својата нива, рамно од сон во пропаст, во црна легенда поради која подоцна село-
то ќе го тресе треска на морничава смеа, не еден ден, многу повеќе, толку колку
што е потребно сите верзии на настанот да се слеат во една, најверојатна. На по-
веќето ниви се жнееше. Неговиот сосед Борис Блатиштец, покриен преку глава со
ленена крпа, ритмички замавнуваше со бел срп – житото легнуваше пред него, му
ослободуваше пат. Жена му Костадинка, како девојка Тинка, подоцна Коца ги со-
бираше класјето и ги врзуваше во снопје, не со нужна покорност пред некого крај
чија молчаливост гувеела пред олтар во една есен со многу сончогледи и многу
свадби, туку пркосно, со насмевка на маченица пред чии нозе утре или еднаш ќе
се клечи како што се клечи на Велисабота, во миг на нешто помалку од две илја-
ди пати повтореното воскреснување. И само понекогаш ќе ги свртеше живите
очи кон Апостола, додека тој сѐ повеќе се нишаше со остар срп во жилавата рака,
бавно, пијано, не по предвиден ред туку кон неа, до самата меѓа, до ненадејно
исправениот Борис, Што е? да чуе, Што е? да повтори и самиот и да се врати, да
замавнува околу себе и да го пцуе искушението. И уште жнееше кога тие ручаа
под голем орев, кога Борис заспа и кога таа, жена му, полека се извлече од сенката
и отиде да ја гледа младата еребица заклана ненадејно од српот на маж ѝ. Тој, сега
бегалец на планина, ја покри со сенка и се доближи, клекна зад неа. Мртво е ова
пиле, рече. На прстите му остана крв. Остар е Борисовиот срп, чудно тихо, не со
закана туку замислено, рече Костадинка. Тој ја зграпчи за рака. Ти знаеш, шепна.
Ти знаеш дека не се плашам од туѓи српови. Таа се тргна, отстапи. Пак почнуваш.
Сега, бегалец, Апостол не знаеше како се случи, зашто тоа никогаш не се случило
на жетви (не заради светите мисли за новиот леб туку заради напнатоста на ме-
сото и мозокот), поточно не знаеше дали разговараа и не знаеше кој прв почнал,
секако јас, мислеше подоцна, зашто Костадинка тогаш му ги забуца забите в рака
и се обиде да се тргне од неговата друга рака што се лизгаше по нејзиниот сто-
мак, подолу и подолу, обележувајќи лакови од едниот до другиот колк и влечејќи
ја кон непожнеаните класје. И додека ја поклопуваше расплеткувајќи ја со крвава
но ослободена рака од апеж, виде, пред неговите големи и споулавени очи бегаа

млади и пресити потполошчиња, го виде тоа и ослепе, долго, долго, и не го виде
она што требаше да го види; тромаво и изгубено се крена по ударот в ребра, ис-
потен и сѐ уште споулавен, додека Костадинка на коленици му ги прегрнуваше
нозете на својот маж. Немој... Чекај... Јас ќе ја земам, се сеќаваше сега дека рекол
и се мачеше да ги заборави ударите на измамениот маж; стоеше без намера да се
брани, наведнат, испотен, крвав. Јас ќе ја земам, навистина рече, а таа писна и не-
како машки го зграпчи мажот за гуша да апе и да прима и самата удари. Во тој миг
Апостол можеше да убие, и за да не го стори тоа, избега: со неразбирливи извици
трчаа од сите страни други жнејачи. Ќе те убијам, копиле, ревеше Борис.
По заодот, додека седеше со сокриено лице во врелите дланки, во неговата куќа
влезе таа и му рече – Добро, сега ќе ме земеш, но тој како да гледа призрак со мод-
ро лице и едно затворено око, стана од креветот, се повлече. Не, викна. Ти утре со
друг ќе го сториш тоа. Сега се сеќаваше: Костадинка се заниша како ќе падне и ги
стисна трепетливите гради со раце. Од длабочината на нејзината омраза, гради
со раце. Од длабочината на нејзината омраза, иако тој мислеше дека таа ќе плаче
и ќе моли, се вивна решеност на судбинска пресуда, акт на споулавеност и дело
на страв. Ако Борис не те убие, тоа ќе го сторам јас... Тој ревеше и ги стискаше
тупаниците, не да се одбрани, кога веќе не се бранел пред тоа, и не да нападне;
семето на гревот го посеа со своја рака. Се тресеше. Болен сум, мајче, стенкаше.
Краставиче во оцет ми се јаде.
Болен избега в град, пред да престане да го знае она што не беше тајна – двајца
мислеа на неговата смрт, двајца, сега саботјанци, како што му рече во онаа ноќ
Оканица, пред тој да зареве пијан низ заспаното село.
Долу, под првите стебла, денот течеше во зелени шурки за да секне во својот бел
центар. Во далечина се нишаа долги вечерни сенки. Апостол стана од своето за-
солниште и појде кон осамената карпа, не сам, заедно со безмилосната темница и
со првата ноќна свежест во која и човекот станува поинаков, помал или поголем
(тој помал и со свртена пушка кон невидливост), во зависност од нешто да се
биде една од тие две состојби – од можноста да се стресе отсрце стравот на оса-
меник и од можноста да се верува во убавината на ѕвездените августовски ноќи,
да се верува/без сеќавање. Но се сеќаваше, сега дури и дребулиите фантомски се
наголемуваа во неговата свест и чукаа со крилја на лилјак по врелата черупка,
однатре. Во онаа ноќ во куќата на Оканица на ламбата налетуваше ноќна бубал-
ка, јалово и самоубиствено, малку или можеби и подолго отколку тој што мисле-
ше, а кога сфати во миг на замолчување и кога пак погледна кон пламенчето зад
врелото стакло, сѐ беше готово: споулавена од љубов кон светлина и слична на
мечтател што по скапа цена се обидува да открие некоја голема тајна, бубалката
лежеше пред него со нагорени крилца и се обидуваше со последното движење на
66 Славко Јаневски
влакнестите ножиња да се отплетка од пајажината на смртта. Сега знаеше дека
самиот никогаш не се стремел кон светлина и дека умира (ќе умира или умирал)
во темница. Оканица му го стисна разумот со итречки шепи и ја исцеди од него
силата на расудувањето. Смрт на пеперуга, но смртта е закон, самоубиство – тоа
е големина на ноќта.
„Панко“, тивко повика, го виде или го почувствува со некое сетило – беше догово-
рено под карпата да се сретнуваат по зајдисонце. Оканица дојде арамиски подви-
жен и во исто време слободен, гласен; рече дека донел тутун. Точно така: „Тутун и
кибрит“, рече. „И леб, земи. Во селото врие. Не ти простуваат за запалената куќа.“ А
тој грубо го пречека, не веќе мал како пред тоа: „Не запалив. Се заканував, толку.“
Можеби Оканица се клештеше во темницата кога му рече дека од него ништо не
треба да се сокрива. „Јас нема да те предадам, Апостоле.“ А тој уште еднаш, грубо:
„Зошто ти? Ќе ги кренам рацеве и ќе застанам пред нив – еве сум, судете. А за за-
палената куќа... Можеби, а?“ И молкна. Оканица не мрдаше. „Што?“ И сѐ уште беше
неподвижен. „Мислиш ли дека куќата сама од себе се запалила?“ И пак Апостол,
сега итречки, мудро: „Тие тебе те избричија. Дане и на сон ти ја цица душичката.“
Ноќта ги стегаше в обрач, тревата шушкаше. „Мајмун“, рече Оканица. „Мајмун.
Смири се, не врти ги цевките кон мене. Говорам за чолакот. Тој те обвинува и за
украдената пушка.“ Полека седна потпирајќи се со грб на карпата. А ако им кажам
дека ти ме тераше, дека ти бев само чираче?“ Глупавиот нерез како да умееше со
лисицата да биде лисица но лисицата молчеше и пресметуваше; се обидуваше да
изнајде нешто со што ќе го натера малодушникот да остане она што е, покорен
роб. Ако Апостол навистина се предаде, започнатата игра ќе сврши со стапица.
„Да се напиеме“, рече; во рацете држеше шише. Апостол клекна. „Што сакаш ти,
Панко?“ Му рече: „Сакам да ти помогнам. Се говори за бесење. И се говори... Или не
сакаш да слушаш?“ Апостол испи три лути голтки. „Кажи, не молчи – ако има што
да се каже.“ Пушеа. Мигот на искушението се ближеше. „Мајка ти ги буни жените.
Ќе ја судат. Дане ѝ ветил пет години.“ Ракијата уште еднаш му го смати разумот
на бегалецот; пијан, тој секогаш мислел дека е голем и семожен. Крваво го опцу
едноракиот. Оканица благо го праша не се плаши ли од неговата жилава рака. Пак
опцу. „Почекај, ќе чуеш. Ќе се спровираат муви низ дупките на неговото месо.“ И
пак пиеше. „Тогаш стори така“, помирливо го посоветува Оканица. „Тој утре ќе оди
кај Коларови на спогодба. Заради јасенот. Марко, мојот кум ќе ти помогне.“ Околу
вратот на Апостола полека се стегаше јамка; дишеше со здивот на Оканица, мра-
зеше со неговата крв. Сѐ повеќе беа глас и ехо, намера и дејство, мисла и оства-
рување, сѐ повеќе во таа ноќ кога пијано се мешаа небото и земјата кинејќи си ја
со заби утробата – зад границата бувтаа топови, планетата илјадници години не
престануваше да војува мерејќи го времето со непроменлива напнатост од зло до
зло, како што тоа време си го мереше патот од черупка до черупка, не во скокови
– претпазливо, бавно, почитувајќи го сепак животот зашто по последниот човек и
тоа, времето, ќе станеше мртво. „И да го убијам, нели?“ Во полето плачеше чакал.
„Не“, рече Оканица. „Како сакаш. Исплаши го.“ Зашто сега се чудеше што бара од

малодушникот и што ако некој се струполи со многу сачми во градите. И стана.
„Марко утре ќе дојде овде. Ќе го чекаш?“ – „И да го убијам, нели?“ повтори Апос-
тол; гласот навистина му беше наморничавен и влакнест, неподнослив. И пијан
знаеше дека Оканица, влечејќи сѐ околу себе в пекол, и самиот е на раб на рас-
паѓање – сега не се разговараше за палеж или за труење во задружна штала. „Не“,
воздивна Оканица. „Не убивај го. Ако не сакаш, немој.“ – „За мајка ми, вистина ли
е?“ – „Дане не простува. Го буцкаат.“ Шишето беше празно, чакалот пак плачеше.
„А твојот кум нека ми донесе утре некоја фанела. Ноќиве се студени. И сапун. Прч
ќе се обесвести, знаеш...
Топовите зад границата веќе не бувтаа, секако чадеа вжештени и бревтаа или се
молеа со црни грла кон ѕвездите. „А јас можам да ја прескокнам границава и да
станам нивен артилерец“, рече Апостол. Тоа можеше да го стори со кренати раце,
пијан – еве сум, стрелајте или дајте папо. Тие ќе се чудеа на неговата висока става
и ќе го доведоа пред генерал со долга, надве разделена брада, сиот во златни ши-
рити. „Тие генерали се дебели, Панко. Севезден јадат месо и маслинки, мозокот
им расне. Тој може да ми закачи на рамо петлици. И еве сум, наредник, како гос-
подин Лекиќ пред војната, се сеќаваш ли?“ Избледна и студена, месечината – таа
грутка недоизлижана сол – го гледаше одвисоко со порано невидени очи. Ока-
ница сосила му буткаше леб в раце. „Таму е граѓанска војна. Ти си селанец. Овде
стани наредник.“ Апостол се доближи да му го види сплесканото лице; бездруго
беше пијан. „Генерале, јас барам топ. Не може веќе вака. Оној Дане... оној... оној...“,
и залипа, со тупаници си ги покри очите. „Панко, помогни ми да се извлечам. Не
сум роден за кучешки живот.“ Оканица го помилува по рамо. „Утре ќе ти испратам
фанела и сапун.“
Чудно беше како може една толку исклештена месечина да биде без глас. Или мо-
жеби и таа липаше со него и со невидливиот чакал во полето или подалеку, негде
на крај на светот кај што нема луѓе ни човечки глупости на трагичност.
68 Славко Јаневски
2.
Ако утредента Марко Русовски точно му раскажа и ако можеше да ги поврзе збо-
ровите и нишките и да ги вообличи во слики или да ги наслика со облици допол-
нувајќи ги пак со нешто свое, измислено и исто толку вистинско за да не мора да
се измислува општата состојба на возбудата и на притаеноста пред нешто што ќе
се случи, Апостол знаеше дека и Нејасенско е смут и закана во недонаоблачениот,
задушлив ден. Многуглавата хидра на селската маса веќе можеше да се крсти и
беззаконитост: некој во ноќта исекол уште едно стебло, не некој туку токму само-
волниците од Јасенско, секако за да докажат дека се господари над сѐ што е нив-
но. Деветнаесет домаќини, бели старци со исправени грбови, зеле клетва еден
по друг дека никој од нив не ќе влезе во никаква задруга, дваесеттиот на клетва
паднал покосен од капка. Секако дека тој чин ги восхитил Коларови кога како
прочуени скржавци се решиле да истркалаат оддома полно буре и да ги повикаат
сите свои врсници да пијат и споулавено да рипаат околу цигански тапан, со заед-
ничка непоколеблива мисла да ги пресушат танките води на потокот – нека пука
сувата земја, задругарите ќе џвакаат ченкушки, не пченка. „Ќе се одмаздуваат ли
Коларови?“ праша Апостол; фанелата што ја држеше в раце беше тесна и стара, ја
навлекувал преку глава Оканица во својата дваесетта година. „Почекај“, одговори
Марко... „Почекај. Ќе се случи.“
Тоа Нејасенско, сега со пена на опортунистички бес и на барикада од која мисле-
ше дека ќе може да се фати во преграб и со самото време, беше една долга и замр-
сена историја: потоп во турско и во една сива, мартовска ноќ, улера по тринаесет
години од почетокот на векот, пожар во истата година. До пред осумнаесет годи-
ни во една од крајните куќи живеел осамен испосник со гладни очи и со ретко
жолто брадуле, старче без болка во коските и во мускулите, скржав набожник без
почит за попови и без страв од олтари. Еднособната куќарка од плитар, со чело
свртена кон границата, ја залостувал навечер однатре со тежок камен; имотот на
прсти можел да му се преброи: котле за бакрданик, црн триножец, грне шутаре,
стомна, секира, две черги врз сламарник, неколку дрвени нужности – склопец,
лажица, софра. За секаква болест селаните барале од него помош, и тој, долгого-
дишен тревар, се обидувал да ги лекува од треска, сипаници, мајасил, жолтица,
од нечиста крв, и за секој совет, за секој мелем, бездруго барал пари. Се збогату-
вал. Така еднаш го нашле ничкосан и со страшно отворена уста. Немо ја прокол-
нувал судбината. Собата била изорена, убиецот барал провизија на злосторство-
то. Сомневањето веднаш со прст покажало кон Онисима, гостинот на Јасенско;
го спобркале и кога го нашле тој бил распарчен од стара граната. Потоа, според
мајсторството на иследниците и на судот, татко им на Коларови бил осуден на
бесење, па на осум години, па најпосле, до помилувањето, одлежал четири години
и девет месеци. И станал пред две ноќи од гроб треварот, ги разбудил пијаните
Коларови, им рекол дека не паднал од рацете на татко им туку го убил некој што

е сега господ во Јасенско.
„Тие Коларови ќе се одмаздат“, му рече Борјанка (сега – сѐ уште забрадена со цр-
вена марама – кришум се состануваше со Илија), а тој се насмеа. „Не е тоа ништо.
Дане веќе ги смири.“ Ја држеше за рака, една несовладливост на младоста бараше
тајни патишта кон себеси во онаа хемија што ја преобразува песокта во злато и
во оние години кога човекот и тревките се први роднини. Одеа полека, месечар-
ски, преку пожнеаните ниви зад патот, онде кај што на неколку чекори од нив се
брчкаше прпелкаво во плитките води на потокот сиворумениот залез, и стоеја
пред првата од деветнаесетте црници над кои висеше на своја магија во воздухот
неподвижна ветрушка. Од земјата или од небото испаруваше тажен и опивен ми-
рис – и сладок и горчлив; понекогаш се чувствуваше зеленика или пресува клека,
понекогаш здивот на мочуриштето надоаѓаше во бранови. Можеби тој мирис бе-
ше предноќен сон или умирање на боливач или на вратика. Не се знаеше. Освен
пченките, во полето чекаа дожд уште и капините и млечките. „Нашите села не
престануваат да се мразат. Татко ми ништо не знае за мене“, му рече; тој и самиот
се обеспокои. „Немој“, се обиде да изгледа весел. „Не мисли на тоа. Полнолетни
сме.“ Преку планината падна првата павлака на ноќта и ѝ ја измени бојата. Сепак
зеленилото на шумата стануваше модро. Пред неколку дни, по повеќе обиди да ја
сретне, сосила ѝ го затвори патот и ја праша зошто го одбива. Таа пркосно сакаше
да го понижи по еден стар селски обичај (за да докаже некаква гордост) и потем,
во едно исто вакво стемнување, му призна – татко ѝ ги мрази јасенчаните. Остана
со него: еден од Коларови, вдовецот Пане, ја гледаше со набабрени очи, се врте-
ше околу нивната куќа, шепотеше со татко ѝ. Во селото веќе се говореше за нова
свадба. „Треба да одам“, му рече, сега на Илија. „И не знам, не можам... Некој може
да нѐ види.“ Немирен ветар помина со дланка преку црниците. „Ние не можеме
да се криеме цел живот. Татко ти нема зошто да ме мрази.“ По првиот ветар дојде
друг. „Еден ваш на измама му го зел ѕевгарот пред неколку години.“ Лисјата на
црниците шушкаа. „Оканица, нели – Панко Оканица?“ Планините се кострешеа,
модрата боја испаруваше. „Татко ми ве мрази.“ И молкна. Во густината на капи-
новите грмушки шушкаше еребица или еж. Чкрипна далеку бунарски чарк, запеа
некој в село. Првата ѕвезда ја натпревари бавната ноќ .
Не се разделуваа долго. Штотуку Борјанка го прегази потокот, се судри со испра-
вена сенка, крикна, се фати беспомошно за гради. „Мајко“, шепна. „Мајко... Што
сакаш ти Трајане?“ „Зашто го позна, му ги виде дивите очи и се обиде да се раз-
мине со него но тој веќе ја држеше – лицето му беше искривено, усните танки и
отворени. Имаше преку триесет години и ситно се збрчкуваше; пепелестиот мов
на дегенерираните машки коски беше негова маска за подбив или за страв на
селските девојки; кусорак и без минимален обем на градите и на мозокот за да
прими државна пушка и војничка блуза без реверс, човеколик црцорец во евтина
градска облека на која можеше да се прочита сета несмасност на малоумна мрз-
ливост, патеше по женско милување. „Дојди со мене. Машко сум. Никој нема да
види.“ Ја држеше, ја привлекуваше, првпат можеби силен иако врел како секогаш.
Се обиде да му се истргне од раце и рече дека ќе вика. Ѝ рече нека вика кога веќе
70 Славко Јаневски
не викала пред тоа кај црниците. „Оној, оној“, бревташе и како да се обидуваше
да ја апне за вратната жила под самото уво. „Повеќе ли може од мене?... Легни, Јас
сега... Машко сум – ох, машко... Ќе легнеш... Не греби... Ќе – ох...“ Но таа помина со
нокти преку неговото лице и се стрчна, глува и без здив, додека тој ѝ ветуваше сѐ
уште искинато дека сѐ ќе каже, секаде и секому, најпрвин и најмногу на татка ѝ.
И секако кажал, не веднаш, но предолго време од два часа. Борјанка скоро падна
од удар и не можеше веднаш да каже кај била и со кого. „Убаво“, рече татко ѝ „Си
била в поле со арамија што умее ноќе да обере јаболкница. Кој е?“ А таа пак не ре-
че ништо и остана наведната. Зад неа мајка ѝ се грчеше како нејзина сенка; дедо
ѝ прашуваше со гласче на слабичко дете дали го читал некој од нив Евангелието
на неговиот имењак Јован и молеше: „Искуби ѝ ги косите, синко. Таа се штипе во
мрак.“ Татко ѝ пак замавна; во тој миг, како да советуваат благост и простување,
се јавија од под прагот две штурчиња, тие и мајка ѝ. „Немој, таа ќе каже сама.“ Ка-
жа: „Јасенчанец.“ И остана на нозе иако татко ѝ имаше тешка и зла рака. „Ако дојде
уште еднаш“, рече, „со нокти, со заби ќе го распарчам.“
Не се разделуваа долго пред тоа. Илија мораше да се врати, не криејќи се, рамно
преку слабо видлива врвица кон патот, лесен и висок, со невидлива дамка сонце
на челото; се враќаше, не тој ами нешто што беше во него сила, не да се враќа – да
движи сѐ (дрвја, мириси на летна ноќ, звуци што ќе изгаснат дури в мугри), лево
и десно од себе – љубов, збор што не му го кажуваше она што тој сакаше да го
знае, и едно чувство за кое немаше збор; неговата младост се испитуваше, мисле-
ше дека се пронаоѓа, зрееше. Сега знаеше (сега? – одамна, од дните кога еднаш тој
бил позрел од својата младост, од детството уште) дека е на највисоката животна
кота од која со дланка над очи може во далечина да види едно сопствено бушаво
потомство, не зашто староста почнува пред да сврши младоста, затоа што ни дет-
ството не свршило во самата младост. Едно потомство, мое, можеше да мисли, не
со смисла и знаење на зборови туку со слики во сиот декор помеѓу мочуриштето
и ридиштата на кои тој бил мал и малолетен, и бил она за кое не знаел дека е
тоа – потомство и растење за нови потомства и нови растења. И знаеше можеби
дека е поинаков од своите врсници, како што бил поинаков и патот до неговата
зрелост – ќе наполнам дваесет и пет години и ништо повеќе, и долго чекорење до
оној негов деветилјадити ден, не како крај на две и пол децении, не: како почеток
на нешто чиј крај никој, нигде и никогаш не може да го согледа.
Јас знам, кликаше. Сега знам. Знаеше, тоа беше извежбана игра без предрасуди:
ќе донесе дома бегалка зашто јасенчаните и соседите со години не стануваа свои,
сватови. Тој тоа го знаеше, тој и никој друг; можеа кришум да сместат шпион во
неговото срце и пак да не му ја измерат топлината на крвта; пред десет дни Пан-
ко Оканица му рече пред татко му дека помеѓу двете села може да дојде до нови
тепаници. Не, се нишаше на столот лево и десно. Тие не плачат по наши зетчиња.
И ним задругата им ги боцка очите. Тој сив и загрижен човек не беше претпазлив
како порано и не пророкуваше со злорадост туку со тага, со жалост за неизвес-
ната судбина на селото. Тебе задругата ти ги боцка очите, спокојно, со сокриена

возбуда му рече, иако Оканица им беше гостин десетина дни по неговиот имен-
ден. Сакаш да се караш? благо го праша Оканица. Тој ги стисна рацете. Рече нешто
или покажа само дека мисли нешто што Оканица може да го прочита од неговите
суви усни. Или сакаш да ме удриш? пак благо го праша. Го совладуваше, го приси-
луваше немо да признае дека е малечок.
Можеби го призна тоа зашто излезе без збор оддома и го најде оној некој таин-
ствен Кузман; клечеше на работ на мочуриштето и чекаше на јадица штука. Во
сочивата на неговите очила небото имаше поинаква боја. И тој пророкуваше,
нејасно, некако потсмешливо. Се пулеше шашливо и побелуваше како да го видел
сиот иден хаос на човештвото. Единка – индивидуализам, село – дуализам, околија
– локализам, држава – а за тоа, момче, јас немам збор. Сѐ кажале што имале да
кажат Маркс, Ленин. Потоа додека на конецот змиесто се извиваше пајкоглава
штука од модро сребро, без причина објасни дека Панко Оканица е нужност за да
не се здебели прерано револуционерната активност.
Тој е критизер, се налути потоа Леонид Бончев. А кога го отворија празничниот
весник најдоа негова репортажа, нејасна и кобничка – Јасенско на старт – и молк-
наа – критизерот можеби агитираше за селото.
Не бегалка, се закануваше вечерта татко му. И селово има девојки. Ноќите и дни-
те се вртеа во круг како пци што со заби се држат за опашите. Но Даме – тој ќе
ми помогне, мислеше дека ќе го увери старецот. Караницата се распламтуваше
под лозата, потоа продолжи в соба: Дане не може ни себеси да си помогне, а тој,
Стојан, знае зошто не сака снаа од друго село и зошто не бегалка. Ќе смекнеш,
мислеше Илија.
Ќе смекнеш, мислеше и сега под петте јасени додека ги гледаше двете црни пе-
нушки, не трупови на една смрт туку живот на две сенки, призраци или луѓе
со нејасни намери во вкочанетоста. Во заседата на ноќта се грчеа двајца зара-
ди нешто што е молитва или очај во бегањето од светлоста на месечината. Че-
каа. Илија застана како пред ѕид. Праша кој се и веќе знаеше што сакаше да знае,
најпрвин со претчувство потоа со запалено чкорче. Чекореше без здив, со празно
грло. Долго му требаше да се наднесе над пролокана земја, над две глави во тем-
на јама, и повторно само над една од нив. И пред да му догори под прсти второ-
то чкорче, виде свртена двоцевка. Се стресе, не толку од страв колку од зачуде-
ност дека местото под јасените е проклетство. Остана така да стои без збор, не и
без фолерство дека ќе продолжи како никого да не видел и како да не знае дека
нешто ќе се случи уште пред да се оддалечи по белиот пат. Стоеше. Водорамната
црна осмица на пушката лежеше врз сопствената сенка на две педи од него. Не
предалеку, зад пченките на неразмеѓеното поле, некој говедар со извици тераше
пред себе сити и покорни сенки.
„Не сум сам“, а зборовите како да ги голташе. „Остави ја пушката.“ Сенката остана
неподвижна, гласот како од гроб ѝ доаѓаше: „Кој те тераше да си играш со оган,
72 Славко Јаневски
да се веднеш? Патот не е тесен.“ Се напрегна да не се тресе. „Но јас можам да ви-
кам. Селото е близу.“ Другата сенка се исправи од својот мрак. „Тој ќе нѐ предаде.
Не давај му да вика.“ Првата сенка остана затечена. „Што сакаш да сторам – да му
го исечам јазикот?“ Говедарите се оддалечуваа. „Не пуштај го, јас не сум бегалец,
јас не можам со тебе.“ – „Зошто не можеш?“ се потсмевна првата сенка. „Сакаше
да станеме качаци, да чекаме во бусија. За мене знаат, утре тебе ќе те бркаат.“ –
„Имам деца. Ако го пуштиш, тој ќе ме поткаже.“ – „Ќе го пуштам. Со тебе помалку
ќе ми е здодевно на планина. Оди си, момче. Се цуцнав. Јас не сум гробар.“
И во таа предвечер, како порано, Панко Оканица ги поставаше в темница своите
стапици со леснина на човек што пред триесет и шест години заклал во Солун
пргав и богат Грк и се вратил во Јасенско со торба туѓи дукати, ако тоа можеше
да биде вистина како што се раскажуваше сѐ додека прикаската не се заборави.
Тој самиот ни со да ни со не не ги дразнеше луѓето; купуваше земја и даваше за-
еми со лихва тргувајќи итречки со градот, молчалив и умен да става мангар врз
мангар и да дере од селанецот и шајак и кожа. Сепак, светец пред севишниот, цел
црковен олтар од посребрени икони подари за спасување на душата. Навистина
поставаше стапици: го згрбави во заседа Апостола, со него и својот кум Марко,
да го чекаат Данета и да го сторат она што треба да го сторат сокриени луѓе со
грабната пушка. Тоа можеше да биде двоен успех; задругата ќе останеше без гла-
ва и ќе почнеше да се распаѓа како заборавен труп на жега, а убијците, колку и
да можеа да го видат подоцна под кожа, ќе му се покоруваа уште повеќе – едниот
стихиен во пијанството, другиот зависен со својот имот од премудриот кум, обај-
цата глупави и негови пипала.
Марко Русовски испразнет и стуткан во една мисла – да, знам дека тоа ќе се случи,
па што тогаш? – можеше да се стисне во две располовени лушпи на празен орев.
Но неговиот набабрен очај не можеше да застане во малиот простор помеѓу небо-
то и земјата – а ако не се случи, тогаш папоков ќе ми го врзат за затворски решет-
ки. „Стрелај го“, цимолеше. „Пред две години единаесет месеци лежев. Слушаш,
во затворите тепаат ако не кажеш нешто што не знаеш. Јас тогаш имав и ниви и
добиток. И не подбуцнував никого против нив.“
Илија почувствува влакнесто студенило на подвижен и злонамерен воздух што
му се завлекуваше под облеката, воздух или многу стаорци невидливи и глекави
во распаѓањето врз неговиот гол и врел грб. Во тоа делче на ноќта почна него-
вата длабока старост на работ на животот. Значи, граница на детство и старост,
прелевање на светлост во мрак, на безгрижност во мора по која коските ќе станат
шуплив хоризонтален спомен под тежината на мислата на неговиот внатрешен
монструм кој знае што ќе се случи. И што ќе се случи? Двоустата смрт уште зјае-
ше кон него, не пониско од неговото последно ребро. Нека си оди, па што тогаш?
мислеше дека тоа го мисли Апостол и чекаше. Пушката полека се крена кон него-
вото суво грло. Не отстапи и не се згрбави, колку-толку да се намали како цел што
сепак по секавичавиот блесок ќе го запре патот на врелото оловно просо, храбро
(тој) да легне на грб кога веќе кукавички стои како под преголемо црно крило

на птица-чудовиште; а таа птица се обидуваше да ја крене од него својата сенка,
да го ослободи од заштита пред последната светлост, му го лапаше срцето како
што тоа го правела низ векови со премногу човечки срца. Пресмета дека животот
му е долг две рала долги панталони, едните војнички, другите првомајски, пред
да ги симне во касарната за поновно облакање по три години, или два дни пред
големиот дожд кога се обиде да се засолни пред косиот плисок во Нејасенско. И
после, ќе љуби ли – мртов? Зошто да не: на заробените ноќни славеи некогаш им
ги боцкале очите со вжештени игли за да се во вечна ноќ и за да пеат во таа ноќ
свиткана околу нив во круг како црна алка без почеток и крај.
Апостол ја спушти пушката. „Бегај. В село посвири со гајда, сакаш ли?“ Сега кога
го заборави опелото што си го читаше стоејќи, Илија најпосле сфати дека е сам
против двајца и една пушка, не веќе толку исплашен за да стои и да се бори. Се
сврти полека, на петици, со инерција на човек што сепак не смее да остави некого
зад грб, и појде рамно во сенката на полето. Не чу, Марко трепетеше:
„Брза... Ме позна. Зошто не го уби?“
Апостол молчеше. На земјава и цвеќето ѝ е тешко, мислеше. Ние, што умееме да
сме нива за семе на омраза, плодни сме, ’рти чума во нас, тешко од ваквите и на
небото и на земјата и на водите. Неочекувано почувствува, Марко со сета сила на
прстите му ја граба од олабавените дланки пушката. Пред да стори нешто, што и
да било за да не го стори другиот она што го наумил, се случи. Обајцата видоа но
ни едниот ни другиот не беше никаков бог да воскресне мртовец. И тој, Апостол
Коцев, извлечен од блесок и грмеж во некоја своја лушпа на мирување, со наголе-
мена рака го удри старецот преку лице, му ја зеде пушката, зачекори.
„Момче“, повика. „Ме слушаш ли, момче?“
Мракот не се огласи. И ништо во тој мрак – ни човек ни птица, и тој знаеше дека
никој не ќе ја знае вистината, има таа и лице и опачина, и знаеше дека и посилни
оделе слепо по пат кон ништо, или кон нешто што е помало од тоа ништо, поне-
значајно, поглупаво.
*
ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
Не можам да ги кренам рацете лелекајќи дека не сакам и потаму да ги шмин-
74 Славко Јаневски
кам овдешните ликови со репортерска површност за една невидена маскарада
на штрбави, бучливи, жолтоцрни, недоверливи, итри селски ангели. Болен сум од
летен грип и мислам дека сум исправен пред кренатиот прст на историјата, пред
совеста на времето. Продолжува: вчера, на дваесет и први август, младоста си го
измерила гробот под оние таинствени јасени. Државните органи веќе почнаа со
истрага. Во овој мал хаос, во оваа делумна слика во криво огледало, гледам од
котата на правдата злосторство, а од котата на секидневноста – патолошко не-
доразбирање на сеопфатната човечка глупост и себичност. Во овој миг, ако видо-
вито го претскажувам злосторникот, не можам да сум службенички параграф со
светнати темносиви риги на излижаниот задник и не можам да ја соопштам пре-
судата. Сепак, поаѓајќи по редот на фабулата – палеж, тепаница, бегство, грабната
пушка – не можам да не се запрашам: зошто Апостол го сторил тоа? Или, можеби,
не е тој – иследнички: сомневањата водат и кон Коларови.
Трескам. Болен сум, пијан. Тешко кашлам и измислувам. Пасторалата на Јасенско
е куп од одредени елементи: историја – еднолично минато, танец на умрени, грч
по тапија; урбанистика – темни лавиринти на подмолност и жртвување; врска со
планетата – матичната книга на родените и мртвите; медицина – алчна крв што
се голта себеси, религија – запуштени, грозни, расфрлени гробишта; традиција –
меѓи, меѓи, меѓи; морал – „жена му на ХУ се онади“; законодавство – општински
пропис секоја куќа да има свој нужник; политика – ни лук јал, ни лук мирисал;
магија – неколкуте активности, нивната збунетост.
Некој плаче во селото. Денес закопаа момче.
* * * * *
Јули 1929.
... Во мозокот на збунетиот човек, во оние дни кога Галактион стана прислужник
во артилериска батерија, ’ртеа трње. Пред крајот на месецот (паметам – се гово-
реше дека за неколку дни татко ми ќе му подари шандан на манастирот Свети
Илија) се прочу дека тројца голошии дервиши пошле кај шишкав министер да
му подарат куп посребрени стари турски или арапски тепсии и ибрици. Со нив
во истиот воз се качиле и двајца кинкалеристи и еден рабин: утрешнината им се
заканувала со насилно покрстување. Тајна организација со замрсени цели оста-
вила зад вратата на првата жандармериска станица пеколна машина. Дежурниот
каплар, дотогаш без медал, ја нашол играчката по чукањето на часовникот во неа,
ја завиткал во стари гаќи и со трчање стасал до камениот мост на Вардар; експло-
зијата извлекла од вировите здебелена видра и рој беломесести мрени. Залутан
светец (од Калкута, Сајгон – не се сеќавам – секој што ќе дојдеше од негде беше од
Негде) се закопал в земја во присуство на љубопитни безработници, но со малку
сок од преактивните жлезди лута џитка го убила чудото; факирот го откопале
темен и подуен и пак го закопале тајно и без сведоци, со дрвен крст врз челото. И
мртовците ги покрстуваат, рекоа. Потоа неколку богомолки, сестри на враните,

отишле со полни крошни лешници кај владиката да молат – време било куќите
да се испрскаат со вода од светогорски вруток: тие колективно го виделе ноќе
закопаниот факир како влече на количка грнци и кандила. Бескрајноста на вре-
мето стоеше, на филозофите им раснеа очите да ѕирнат во голема тајна: луѓето
минуваат низ времето кон својот неврат. По големото откритие на две старици
дека жените се веќе јаловици, се знаеше: по последното умирање, времето ќе за-
пре. Во истата ноќ една од нив се вкочанила. А потоа нејзината снаа родила три
деца. Паниката и дедото Б. го зашемети. Купи сочувана цигулка и кажа дека ќе го
продаде коларскиот алат, ќе учи за шивач. Трговците, дури и вештите Власи, згр-
бавено се повлекуваа пред челуста на стечаите и им ги препишуваа имотите на
жените. Нивните ќерки клукаа со тапи прсти по клавирски скали (се готви данок
на неженети!) и се смееја со дланки на устите; забите им беа разјадени од шеќер
и живино белило. Банките со тешки катинари ги затворија сефовите за кредит.
Кога дрипавите посиноци на улицата маштеа, група беспризорни црни браќа под
команда на ќосавиот некогашен коњички поднаредник Гиго Косевина-Дубара, го
отвориле со калаузи на полноќ мануфактурниот магацин на Кон и синовите –
Персиски базар, виделе стаорци; сета стока била кришум пренесена во визби на
роднини. Однегде дојде во градот пророк-печалбар, Манго без потекло и без лево
уво. Тој го зарадува мојот татко со папагалска среќа на зелено книже – (Ако си
роден под знакот на овенот, скорпионот или рибата годинава чекај пари пат и љу-
бов не капи се в река чувај се од оган долго ќе живееш среќен). Меѓутоа стопанот
на Персиски базар едноставно му рекол на својот писар дека не може да му плаќа
на секој први во месецот, му подарил своја фотографија со посвета и го погледнал
со очи на длабока љубов; го заборавил гледајќи го. О, ако сето тоа го сфатев како
денес, како ќе уживав меѓу клапнатите малоградски костури без мездра и надеж.
Не можев. Животот и мене ме испитуваше, ме чукаше со прсти по теме.
* * * * *
... Чучев во перуника зад туѓа ограда и чекав да го видам покојниот генерал за
когошто се говореше дека се движи по улиците како лелеав чад. Тоа беше ноќ-ва-
куум, во која бездруго татко ми Милан З., куп болештини – бубрези (лек: сок од
трупка), срце (капки од сварен баблјак), шеќерна болест (можеби инсулин), за-
би (дарчин или лукче во шупливоста), стоел наведнат пред мајка ми (индиски
оревчиња, Мопасан на француски, цитра, страв пред бессилноста на сопругот) и
можеби говорел дека Кон и синовите веќе не се тоа, а тој е безработен. Кон е Кон-
зраел, синовите се Синосалим, тој е име на едно од многуте села – Сушица, Тагово,
Дупени...
Од двете страни на улицата чекореа двајца еден кон друг. Се сретнаа на десети-
на чекори од мене и застанаа кучешкоглави во мракот. Едниот можеше и да би-
76 Славко Јаневски
де повампирениот генерал, но другиот без сомневање беше Онисим Малакијан.
Се запознаваа подгрбавени, се познаваа, се препознаа без поздрав. Вака некако
разговараа: Дубара! Се врати?... Се вратив, Ерменец. И не викај ме Дубара. Името
ми е Гиго Косевина. Да не ти пришепнал некој лажец дека сум бил в бајбок?... Не
преправај се. Сите знаат дека си сркал државна чорбичка... Не ломоти. Селанецот
призна дека парите за продадениот вол друг му ги дрпнал. Денес му пратив цр-
ковно календарче – моли се џебовите на Ерменецот да не се празни... Не се молел
многу. Шворц сум, Дубара... Врати му се на занаетот. Од тебе и лисицата може да
учи... Сакаш, нели? А ако сум се заколнал?... Ѓаволот со опаш ги брише клетвите.
Во готово ти дадов монета, банка по банка, в раце... Пак ми зеде сѐ. Јас не умеев да
играм барбут. Не сум роден за тоа... Врзи околу гуша амајлија, крило од лилјак
заклан со златно стопаре. Зарчињата ме служат како тебе занаетот – преку бал-
кон, во туѓа соба. И жнеј. За да не се крка секој ден фасулија... Сакаш да облечам
робијашка блуза со број на грбот?... Убаво ќе ти стои, плеќест си. А јас во септем-
ври ќе се женам. Таа бара свилен чадор, прстенче со модри каменчиња. Ти и вака
можеш да носиш бројка на грбот. Зет ми е таен агент... Зет ти не ќе ме чуе ако от-
корнам кол... Ќе чуе. Како што чул дека ја скубеш жената на писарот од Персиски
базар.
Бучаливоста на тишината во мракот се урна врз мене со сила на лавина. Надој-
де гримизна река, порасна; ја избриша месечината. Со обете раце грчевито ги
зграпчив стебликите на перуниката. Ноќта ревеше со грлото на тишината. Ѝ се
придружив без глас и без смисла: ја скубеше жената на... На кого? прашував. Ка-
ко болниот што ги пренесува теговите од еден дел на организамот на друг, се
обидував да се излажам дека Кон и синовите имале и други писари и горев, ’ртев
од себе во сомневања, станував стар и проклет. И почнував одново, незавршено,
како коњ кога оди по мраз на три нозе: ја скубеш жената на...
На оној Милан З., рече Дубара. Се тресев, слушав: Не брзај, Ерменец. Имам желе-
зен боксирач... Не можеш да се жениш, отровно рече Онисим. Имаш она... Го имав
она. Пиев со отворена уста пареа од жива. Сега сум здрав. Се покривав со вреќа
врз мангал и дишев. Крвта пак ми е црвена... Лажеш... Слушај, знам еден дуќан со
часовници... Никогаш, ти реков. Шукрен лејкум... И знам еден агент. Тој уште души
кој го обра оној сараф, му го заборавив името... Ќе ме поткажеш?... Само врапците
не умеат да им отцвркотат тајна на измамените мажи. Последното дете не е твое.
Добра ноќ, Ерменец...
Последното дете? Јас.
* * * * *

Тешко ми е. Не знам што сакам да пронајдам. Што ако сум му син на Онисима и
што ако и Апостол Коцев е негово семе? Да се борам ли тој свој брат по татко
да го избавам, да барам ли трага кон вистинскиот потпалувач на куќата? Сепак,
не можам да верувам дека Онисим загинал играјќи се со граната. Ефтим се кол-
не, неговиот покоен татко расправал дека Онисим е убиен со рачна бомба. Кој е
убиецот, зошто?
78 Славко Јаневски
ГЛАВА ЧЕТВРТА
1.
Соседните села знаеја дека закопот на единецот ги разниша старците: остана
гроб, останаа сенки. Селаните можеа само кришум да гледаат и да молчат до-
дека недоубиените родители старееја пред нивни очи – Илија веќе беше дел на
земјата, само тоа, сеедно што некој од селаните врело докажуваа дека убијците
се Коларови. Сеедно, обете села имаа десетина чкрапалки, а за Коларови никој не
можеше да се заколне дека ги видел со пушка. И сеедно што на сите тројца им ја
пиеше крвта Околиското обвинителство, и сеедно што, како што се раскажуваше,
вооружен вод милиционери ја прокопува планината.
Во првиот септемвриски неделен ден, Стојан не отиде со жена си на гробишта.
Остана да ја препокрива плевната, доаѓаат дождови, на лозницата висеа зрели
килибарни зрна. Денот беше долг и врел. Тој отиде да седи под натежнатите гроз-
дови сѐ додека не го тргна од вкочанетост Панко Оканица. Старци беа, над нив
лежеше непознато небо, под нив нестрплива земја – ајде, луѓе, што чекате, време
ви е! Време им беше, патеа, но Оканица препорачуваше крв за крв, не одеднаш,
апла, туку во селански симболични афоризми – еден раѓа, друг уништува, ’рѓата
на секирата се мие со крв. „Коларови“, продолжи. „Го сториле тоа од одмазда.“ Вед-
наш почувствува дека е слаб за долги скокови. „Оди си, Панко“, рече Стојан. „Не
судам со секира.“
Оканица го посети попот понеделнички, значи по дваесет и неколку часови од
недовршениот разговор со Стојана. Господ е нашиот предобар татко уште од ис-
торијата со Адама и Ева. Своето господарење над покорниот слуга тој несебично
ќе го подели со Оканица. На десет дни пред тоа, попот се прости со набожните и се
пресели кај зетовите во Струмица. Се плашеше, иако Партијата не му ја скубеше
брадата. Се врати по осум дни, висок и сув, разбушавен, со тајни зад клепките, ка-
ко штотуку да ја напуштил прочуената тајна вечера. Несреќата го сакаше попот:
коњчето му се прејаде со туѓа детелина и уште некакви треви и пцовиса со тажни,
скоро човечки очи. Во очај, живиот светец ја замени чезата за грамафон со десе-
тина стари романси и ја поткастри брадата. Неговата страст за необични предме-
ти земаше непоимливи размери. Камилавката му беше смачкана, веројатно седел
врз неа, а тајниот музеј во неговата куќа криеше зелени римски и византиски
пари, разнобојни стакла, стари календари, метални ненужности: кожурци на гра-
нати, војнички петлици, поткови, клучиња. Грамофонот стана круна во збирот на
глупостите. Не пиеше, не знаеше што е блуд, имаше право да биде дете со брада.
Оканица го најде како слуша романса со црковни зборови. Попот праша, Панко
секако знае, ќе ја остави ли власта црквата да собира пред олтар набожни и да
ѕвони. „Тие ништо не почитуваат“, воздивна гостинот. „Господ им е помал и од не-

крстениот Усни.“ Се прекрсти. Попот ја собра златната брада и дланка, го подвит-
ка кадравиот врв и го стисна со побелените усни. „Зошто ги затвориле Дудуло-
вци?“ се наведна и ја дувна брадата од дланка. Оканица рече дека ги обвиниле за
труење на здружен бик и полека, додека грамофонот кркореше ненавиен, праша:
„Не ги сакаш?“ Попот се двоумеше. „Моите маки не остануваат незабележени.“
Грамофонот молкна. „Зошто ти, дедо, не станеш активист?“ Попот остана со по-
дадена рака кон бокалот со вода – за каков активист говори Панко? Исусовски
патеше. А Оканица рече – не нивен активист, свој. Жените му се покоруваа. Ако
тие се кренат, власта ќе се позамисли: не е лесно со црквата да се војува. Попот ја
нишаше главата – не, тој не сака да се меша. „Мојот помал зет... И тој е во ОЗНА.“
Оканица го извади од маслосаниот елек часовникот и го поклопи со него увото.
„Пладне е. А јас, дедо, и во неделите постам.“
А потоа обајцата ѝ се зарадуваа на несреќата.
Задружната штала, тој првобитен амблем на колективизација што сѐ уште се вр-
теше во круг (кругот е бројка на ништо, запишал еднаш на кутија од цигари Куз-
ман З.), не беше уште готова. Судејќи по шумот и движењата, градежната бригада
засилено работеше сепак не со таков занес за да го постави покривот со темели-
те кон небото. Пред тоа управата го растури задружниот добиток по селските
плевни или мали штали. Во брзата расподелба јадриот вол на Доксим Котевски
привремено му се додели на чување на домаќинот Стојан-Стојо Сејмен. Сè не се
предвиде во тие дни: акцијата невешто го менеше надворешниот изглед на жи-
вотната теписерија; сопственоста се држеше за свеста на луѓето, беше жилав бр-
шлан што, и без корен е сличен на водна или далекупланетна билка, живее и се
обновува со ново цветање, ’рти од соковите на сопствените патила.
Љубезно ја пречека Сејменица жена му на Доксима, жолтиот вол со бела дамка
меѓу кривите рогови имал некако пренабабрен стомак. Од муцката му се цедела
пена. Домаќинката се бранеше дека таа, домаќинот и децата го чуваат добитокот
дури и од муви. И рече дека е убаво што другарката претседателка се грижи за
волот но зар е тој нејзин? Секако не е – сите говеда се задружни; ако пцовиса едно,
не губи Јанко. Ни Петко. Губат сите. Но се расправаа за друго. Гостинката бараше
дел од лепешките залепени на ѕидот за на зима – за огрев, за инает. Домаќинката
чувајќи го говедското богатство за себе ѝ рече дека и лепешките се задружно бо-
гатство и ќе ги земе најзаслужениот, поточно таа, слуга на несвој вол.
Долго траеше. Цвета дома машки го опцу мажот... Нивниот вол пцовисал, а Сејме-
ница, испраќајќи ја, рекла дека волот е член на задругата и ако треба и таа, жена
на претседател, ќе е исто така задружна. Фрлената искра се закануваше со лут
оган. Доксим се мачеше.
Оние што подоцна ја раскажуваа вистината и оние што на секој настан му дода-
ваа свои социолошки, филозофски, економски, политички и пророчки бои, немаа
потаму што да надоврзат или да скратат. Доксим побарал од Стојменица нож и
80 Славко Јаневски
секира и со алатот на животинската смрт отишол да се морничави пред јадрото
око на волот. Против она што требало да го стори, во него нешто се бунело и пак
не отстапил пред многуте замрсени претпоставки како сето тоа ќе се протолкува.
Волот лежел на коленици и не можел да се исправи, да ја стресе пената од муцка,
да увери дека веќе ја совладува биолошката шега на природата. Тапата страна на
секирата паднала меѓу кривите рогови, рамно над белата дамка. Волот ја обесил
главата, фркнал, се борел со раширени ноздри за воздух или за рикање и како
уште повеќе да ги забуцал свитканите коленици и земја. Брзајќи временски да ги
скрати маките на животното, Доксим го зграпчил за муцката, му ја искривил гла-
вата, му ги стиснал со коленици трепетливите ребра, на ист начин како што тоа
го прават касапите или маѓерите, или сите луѓе што се раѓаат со готово знаење
на колачи. Потоа со брз и силен замав го забуцал ножот во топлиот нем грклан.
Плевната како да поцрвенела од сладникавиот мирис на густата крв. Борејќи се
со последни прпелкања против семоќниот закон за уништувањето, волот спре-
тал со задните нозе во празно. Се обидел да го фрли страшниот судија од себе.
Преку белузлавата кожа на балонестиот стомак минало брзо бранување. Матното
око се покрило со зелен сјај.
По сенката што го поклопила, Доксим сфатил дека некој стои зад него на влезот
на плевната, некој, сега негов судија со своја сила на уништување во себе. Тој не-
кој, Доксим го видел тоа исправајќи се и во исправањето бришејќи го ножот од
топлата сѐ уште несмирена воловска кожа, ги крстосал рацете на гради. И прашал
– зошто токму својот вол Доксим го коле. Бил потсмешлив, потем прекорил луто
дека жена му мозокот му го исклукала, ѝ се присакал дроб на жар. Ќе судиш кога
ќе чуеш сѐ, рекол Доксим. Ќе видиш – месово е црно, горчливо. Стојан Стојо-Сејмен
како случајно се фатил за косата потпрена крај вратата. Твоето ли месо? прашал.
Се гледале со матни очи – Доксим подгрбавен, со нож во крвавата рака, Стојмен со
згрчени прсти околу дебелата дршка на косата. Така и ги затекнале.
Доксим сфатил дома, расправаа, дека сите панкооканици на овој свет ќе се
клештат – задругарите ги колат воловите кришум еден од друг, наесен ќе ораат
со спрегнати пци, слаби да фатат болва во измитарениот опаш.
Утредента Доксим мислеше дека животните и мртви се одмаздуваат. Под ридот
од кој зад брестови лисја сонливо ѕиркаше издолженото око на црквата, се соби-
раа безработни жени. Една, со мала грпка на еден од ’рбетните прстени, видела
со свои очи: во Колешино плачела на слика мајката Исусова. Другите рекоа де-
ка доаѓа ново косење: улера. Доксим ги најде во возвишена треска и не со благи
зборови заповеда да се растурат (без потреба рече дека ќе повика милиционер
со шмајзер.) Сува домаќинка отворено му рече дека тој не е власт за неа, за нив,
зашто – кога веќе коле задружни говеда – ќе летне главечки од претседателскиот
стол. „Слушајте, почитани чавки“, попушти. „Појдете до попот и прашајте го може
ли слика да плаче и дали скитаат светци по земјата и заплашуваат со улера.“ Тоа
беше сѐ што можеше да смисли и мислеше дека попот не ќе смее да лаже – тој,
Доксим, е некаква власт.

Утрото ги разгонуваше далечните мугрени магли. Заграка гавран, пролета црн
облак сколоврани, а попот зина. – „Не знаев дека и сликите плачат.“ И се прекрсти.
Потоа се затвори во својата куќа да се пули во распеаната инка на грамофонот.
„Почекај, попе“, бесно викна Доксим. „Добро е што се позапознавме.“ И прогонет
од потсмешливи женски очи без зло, отиде со пијани чекори. Кожата на негово-
то лице полека ја губеше здравата боја, платнените панталони му се олабавуваа
околу тесната карлица.
Во заод, иако сѐ се случуваше тихо, скоро без движење на живи, жените се вра-
тија посрамено од Колешино. Настанот можеше да биде случаен, многумина им се
смееја на жените, но Доксим се мачеше: тој сега е слабичок клобурец врз смрдли-
вата лочка на озборувањата и заблудите. А зад затворените прозорци на својата
куќа, попот сѐ уште зјапаше во неголемата гласна инка на грамофонот, од позната
предвоена марка Едисон. Во таков еден миг се споулавела попадијата и отишла да
се кара со соседите заканувајќи им се дека од инает ќе се запише во комунизмот.
82 Славко Јаневски
2.
Јасенчаните не можеа да се пофалат дека во последните години му ги виделе за-
бите на едноракиот – тој заборави да се смее. Откако се пресели во невеселата
куќа на Петре Бундарев, жолтото лице со синкави сенки на работ на вилиците
му се сплеска во два остри релјефни профила, танките усни му се подвиткаа на
краевите. Жена му, блага, пипава и трудна, покорно го очекуваше ноќе и секогаш,
уште пред тој да дојде, му се предаваше на сонот. Не ја разбудуваше; заспиваше
со стиснати клепки и со нешто неречено на тврдите усни. Понекогаш ќе се испра-
веше месечарски во постелата и сонливо ќе погледнеше во смирениот превез на
месечината зад отвореното крило на прозорецот; не сфаќајќи ја тишината ќе се
олабавеше, ќе заспиеше. Знаеше и без сметање дека задругата маршира кон свое-
то утре и место иако по нешто се случуваше – за растурените задружни ниви се
направи замена, декар за декар, понекогаш сосила (што сепак немаше име насил-
ство) за да биде големата нива без меѓи; старата воденица, врзана со многу ле-
генди за вториот живот на покојниците од далечните востанија и војни, се докр-
пуваше; потоа довлекоа вршачка и – ја расипаа. Еднаш, без знаење на едноракиот,
неколкуцина се обидоа да создадат три групи со три смени што колку-толку ќе
ја воскреснат од пепел мртвата куќа. Го чу тоа и се спротиви без благодарност во
очите. Најпрвин ќе довлечеме струја, рече. И пак седеше во туѓа куќа, и пак ноќе
гореа ламби. Агитаторите и инструкторите што доаѓаа ветуваа дека светлоста ќе
блесне на следниот државен празник.
По триесет и седмата ноќ од пожарот, на нечија стреа проштално затропа клун
на штрк-балабан и зачкрта бавно и до споулавување воловска запрега – бессилни
шумови, скитници меѓу мириси од секаков вид. Од планините се креваше лилаво
испарување; тоа душата на шумите се стремеше кон задоцнетиот сјај на сонцето,
но темното зеленило на дудинките сѐ уште се одвојуваше од килибарните по-
кривки на пожнеаните ниви.
Во собата уште беше темно. Едноракиот погледна во својот часовник – секогаш
еднаш дневно, со разбудувањето, – и кон маглестата неразденетост зад прозоре-
цот; се исправи испотен. На слабините уште ја чувствуваше топлината на здраво-
то женско тело со мирис на млеко и влажна овча волна. Полека и некако долго се
облекуваше.
Иако порано не забележил, знаеше дека има луѓе кои кога раскажуваат оставаат
впечаток дека на најважното место ќе ја прекинат реченицата зашто говорат бр-
зо, еднолично, без воздишка. Таков беше златнозабиот секретар на Околискиот
комитет, довчерашен качар и војувач, една лошо исчешлана глава со коса брчка
на челото. Пушеше, очигледно се учеше да пуши, и се распрашуваше со недоиз-
говорени зборови за дребулии. Едноракиот пребрза кога рече дека планот на уп-

равата на задругата, поточно на партиската организација, ќе го оствари бездруго
(стопостотна колективизација, откуп на жито, курсеви) а секретарот, насмевну-
вајќи се извади голем список и без брзање го прелиста.
„Сто и девет семејства – седумдесет и три сироти – пес може да ги зграпчи за
голо месо... дваесет и четири средни – педа земја, вреќа грав... другите богати,
не толку за да не постат шест пати во неделата. И – а? Уште ни најсиротите не
дошле да ти се придружат. Остави, и јас знам што е дребносопственост. Да, ќе те
прекинам... Свест. Вистински збор најде. Раз-ви-ток. И – а? За тепачењето околу
оние јасени само партиски мерки. Еден од коџобашиите ти е зет, чинам. Чекај, се-
га јас говорам. Погледни си ги извештаиве. Седумнаесет пати на една страница е
напишан зборот трактор. Свест, братче, свест. А јас со црвен молив подвлекувам.
И сум учел, разбери: машини имаат и капиталистите. А експлоатација? Читај го
ти малку повеќе Ленина. Тоа кај нас го нема. Нема.“
Потоа е-ма, па ма, па едно долго, длабоко и развлечено а, додека челото на ед-
норакиот се покриваше со роса, а негде, под самите ребра, овде можеби кај што
вештината на самоучката селанска медицина не ќе можеше да продре со своите
треварски дијагнози, часовникот на една непозната болка го отчукуваше привре-
мениот крај на издржливоста...
... Отиде оддома и ја остави својата жена да спие нурната со лице во лепезата на
косите и пак не на стомак, зашто таа не можеше,
и онаа ааа се оддалечуваше заедно со темната, ненужно голема писарска маса на
секретарот, од миг до миг, со остри тргања, за да стаса сето тоа во некаков порто-
каловозелен свет без почва и без небо и
го најде под јасените ковачот Усни Усеини, спиеше пијан со празно шише крај гла-
вата и со дебела лига на едниот образ, голем и несмасен, некако претежок и за
земјата, која како да се повлекуваше да му отвори спрема негова мера колепка
или гроб и
виде дека масата се враќа до него заедно со последниот збор нема, само како из-
вртено ехо – амен, мен, нин, пак да го чуе она што го слушал, мислеше, цела една
вечност, од детството уште – не-ма, е-ма, ааа – и
Станувај, Усни, се наведна, ќе настинеш, и го фати за рака да го крене, а тој го
отвори бабуњосаното око, Јас го чекам Апостола овде, сегде, јас ќе го фатам веќе,
рече не станувајќи туку подавајќи ја раката кон празното шише и
Секретарот иследнички го гледаше со едното око и го креваше разбудениот теле-
фон, пред тоа вртеше некаква рачка на црната кутија и ревеше не-ма, е-ма, ааа, и
Усни пак заспа а тој го остави и се качи на задружниот бицикл со преискрпени
84 Славко Јаневски
гуми: го чекаат охрабрувања и директиви во комитетот, есен е, штрковите и пот-
полошките ќе си одат, ќе дојде трактор, и задругата ќе има своја невеста...
Едната ноздра му се усвитуваше. Ја крена главата и го стисна тилот на високиот
потпир на столот. Топла, мошне подвижна влага му го наполни грлото. Се обиде
да ги следи низ тешките клепки острите, не веќе бавни туку неприродно брзи
движења на секретарот: сликите не беа јасни – се поклопуваа, ги испреплеткуваа
проѕирните бои на предметите. Потоа сѐ се распливна до бескрајност. Пред сосем
да се распадне самиот од себе, не оставајќи во просторот дури ни привиден облик
на своето постоење, секретарот мавташе со раце, продолжуваше да говори само
со прсти. Дане почувствува дека крвта му се цеди преку усните – брадата сега му
се потпираше на гради.
Маларијата, онаа тропско-струмичка, го фрли в постела скоро во ист миг кога
Доксим од негде довлече јак, широкограден вол.
„И?“ праша; со мака пиеше некаков чај од преварен пелин или од истолчени ки-
нини сурово одбивајќи пред тоа да пушти кај себе некоја подвижна здравствена
екипа што баздеше на јод, ракија или мртовци. „Ништо“, рече домаќинот, зет му.
„Ги продал креветите и ловечката пушка и го купил. А жена му го оставила.“
„Улав е“, ги склопи очите. „Ние не баравме.“
И додека минуваше низ сите метаморфози на тропското чудовиште што беше во
него, во секое зрнце на неговата крв и сегде околу него – горештина, студ и ѕвеча-
ви катници, потење и премаленост, и пак тоа, и пак тоа, и пак тоа – размислуваше:
со илјадници години земјата бабри, се наголемува; таа раѓа и ги храни своите
деца земајќи ги пак во себе како семе за нови раѓања; мртвите го продолжуваат
поредокот на животот, призраците (или распаѓањето на месото, потоа на коски-
те) се составен дел на тој ред на дејствување.
И почна да се бара себеси во други чија наследеност беше неговата крв. Татко му,
аргат, живо страшило изделкано од едно стебло, се бричеше само на празници.
По враќањето од туѓите ниви до длабока ноќ бараше начин да ја истроши на прв
поглед неисцрпливата сила и ја препокриваше куќарката без чардак и само со
два прозора на двата паралелни ѕида, едниот огледало на изгревот, другиот на
зајдисонцето, го долепуваше со иловица плитарот, ги пребројуваше собраните
лепешки додека жена му, за педа повисока од куќарката нечујно воздивнуваше
– сенка е што му помага на своето тело, а тој, ковчест, од другите луѓе бар со две
коски повеќе под дрипавоста, не знаеше дека луѓето крај мочуриштето не доче-
куваат длабока старост: низ поколенија маларијата им ја разводнувала крвта и ги
смукала со пајакова сигурност.
Еднаш, во велипеточки самрак, ден кога повеќе се мисли на едно идно сопствено
воскреснување отколку на збогување и аманети, се случи. Беше ветровито. Др-

вјата со трепет се стремеа кон црвеното небо. Дане седеше зад дрвено корито и
го слушаше редењето на жените. Оној Андон, со кого подоцна како сирак ќе чува
говеда и ќе спие под ист покрив, се мачеше со тесла да забуца помеѓу две тули во
трошливиот ѕид глогова гранка со црна крпа, вечно знаме на победените. Панко
Оканица, тогаш помлад и со црни мустаќи, од кои подоцна ќе го ослободи кожна
болест, им објаснуваше на двајца изматувени старчиња дека покојникот му оста-
нал должен толку и толку. Што можеше потаму да се случи? Нешто што на Данета
му се случуваше и сега – да боледува често и да го сонува покојникот како жив, со
чувство дека самиот е исткаен од танки нишки и дека низ тоа сито се пресејува
кон земјата тој самиот, да мисли, не со зборови, со распаѓањето на сопствената
материја која, пред тоа скаменета, се ослободила од тежината на својот калап и
оставила зад себе опустошеност.
Но тој сонуваше бели и неомеѓени зимски ниви, спие земјата, ќе му се отвори
напролет на сејачот, и сонуваше дека чекори преку она место кај што е и мочу-
риштето простор за плуг, за срп или за коса, во исто време сеќавајќи се, како да
спиеше само со половина мозок: го стисна до ѕид Доксима Котевски и му рече
дека не смеел тој сам да го убива волот, можел да повика луѓе и да ги увери дека
животното ќе пцовиса. Доксим не се бранеше; само ја наведна главата – Мислев
дека ти ќе ми веруваш. Сега Дане Новевски веруваше дека зимата сама од себе
пука како пупка на јаболкница и се отвора да го ослободи од снег заробениот
простор, не за сеење, секако за зрела презлатна раскласеност. Но штотуку почнаа
дождовите.
86 Славко Јаневски
3.
Доксим Котевски не можеше да го објасни гревот за кој го обвинуваа. Месото на
закланиот вол се раскрчми, кучињата ги разнесоа цревата на четири страни, од
кожата не навре никој опинци. Најпрвин се прашуваше дали животното нависти-
на ќе пцовисаше, потоа почна да верува дека не е и дека не бил ништо друго туку
слеп роб на една жена. Се претчувствуваше сув, со нови брчки на немилата муцка
и се сожалуваше – со чисто срце се оддели од нивата, а таа беше тврда, ралото со
мака ја сечеше земјата; ја ораше недарежливата иловица со години; ѝ го познава-
ше мирисот и лете и наесен. Кога ќе ѝ ги отвореше градите со бразди, жедно ја ди-
шеше нејзината топла тага. А знаеше, годините беа и невера – живееш во чекање
да созрее јачменот, овесот, ’ржта и умираш, додека родот го убиваат суши и град.
И ќе ги стиснеш забите, ќе чекаш гладни саботи, ќе се надеваш на мрсни недели,
ќе патиш во посни понеделници, или во други дни како сега, кога ја најде жена
си, иако му избега, пак дома. И да не беше четврток, ќе знаеше дека со секој ден
во него умира еден човек и со секој ден се раѓа друг, во таен процес кога смртта
на малото јас раѓа едно големо ништо, кога ова второто е глупост и патило, капак
врз грне во кое тој се вари.
„Знаев дека ќе се вратиш“, рече. „Ние сме маж и жена.“ – „Јас никогаш нема да
се вратам“, рече таа. „Дојдов по своето. Креветите отидоа, сега ќе ми ја вратиш
нивата. Моја е, од татко ми.“ – „Да ја натоварам на грб и да ти ја постелам пред
нозе, сакаш ли? Каде се децата?“ – „На туѓа софра. Овде татко им ќе им ги полни
желудничињата со песок.“ Тој ѝ пристапи. Така значи, почнува една нова негова
смрт, приватна, не колективна, од која како од загреано јајце ќе се испили нов жи-
вот за расправања и пречкања со една отуѓена горопад чии зборови тој ги слуша
уште пред да го треснат по чело со сета своја бесмислена жестокост. Знаеше де-
ка нема да се случи она што сакаше: спокојство, разбирање, одрекување на жена
му од куќни потреби за негов углед, додека тој со првиот есенски ветар ќе ака
бесцелно предвечер по работ на мочуриштето и додека ќе се преправа дека не
гледа кога го гледаат – му се вее проредената коса, му солзат очите, ќе си го ис-
корне срцето и ќе им го фрли на пакосните подбивачи пред нозе зашто ги знае, со
свест го чувствува мирисот на нивната подмолност.
„Децата“, рече. „Доведи ги. А ти, ако сакаш, закопај се жива.“ Ја виде како се повле-
кува пред него, нема и исплашена – „Проклет да си, ни под земја не нашол спо-
кој“,– и ги отвори стиснатите тупаници како да ќе ѝ го ископа гркланот – „Само да
не ми го речеше тоа, тоа“, а таа, пред да истрча в мрак низ отворената врата зад
неговиот грб, се искриви и огрде повлекувајќи се пред паниката на неговиот бес
– „Тоа ти го викам сега и ќе ти го викам секогаш. Ни под земја...“ И како да не била

никогаш, ни во тој миг, пред него, со очи на був и зла, глекава, избега во мракот
нечујно, нема, не со неговиот јад на деградирано битие туку најверојатно набрек-
ната од блиската радост дека пакоста е највисока казна на нејзината правдина.
Таа не се излага: црвот на осаменоста, сега физичка, ја начнуваше во него јатката
на надежите дека некој (кој? – сеедно кој!) ќе го утеши со збор, со насмевка. По-
знатата болка, оној преку ден притаен коњоштип под неговото мијачки рамно
теме, пак се размрда да бара излез низ врелите ѕидови на слепоочниците. „Ни под
земја“, повтори тихо, сега веќе старец поклопен со глувило и беда на ненужност,
старец што тој ќе може да го види во стакло на прозорец или во вода негде дури
по триесет години, сплескан и брашнест, сличен на голем молец што може уште
себеси да се нагризува. Сепак не сакаше да биде таков старец од кого ќе се плашат
и врсниците со завист во себе дека тој ќе остане со таков лик и по нив, како маска
на една вечност во која грдоста слави победа над православната вера. Сакаше
како пред триесет години да биде сосема мало дете со тих, скоро физички непри-
сутен татко и исто таква мајка, во неговото сеќавање дури и без црти и облик на
лицето, со две многу постари сестри, и од нив уште постари браќа, со многу тетки
и вујковци, и врсници со кои ги ограбувал гнездата на полските еребици и го пи-
ел со душник мирисот на козјото млеко, тој поток на живот од пагански утра што
само во детството има митско значење на тага, слатка тага за врската на животот
и на трепетењето на мајката-леунка. О, колку попусти беа желбите во тој миг на
неговото сфаќање дека човечката осаменост не е и една грдост.
Седеше потпрен со чело на разнишаната татковска маса на која тој ѝ додавал са-
мо нови шајки. Не заспиваше плашејќи се во осаменоста дека кога ќе се згрчи
под секакви соништа ќе остане незаштитен под туѓи очи, потсмев и казна – жив
крст ќе е со два предолги крака, едниот забуцан во неговото детство, другиот
во идната страшна старост, линија на два животни пола по која низ маглата на
незаборавот се движи неговото детство, од пасиште до поило, од живот до смрт,
од очај до свадба, не зашто му требаше жена туку поради тоа што не можеше без
врсник, без мајка, без она што е круг на живот и без кое тој круг се стеснува кон
својот центар сведувајќи се полека на безначајна точка, на стоти дел од точката,
на илјадити, на ништо.
*
ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
Не сум ни Оноре Достоевски ни Фјодор Балзак, не ја знам смислата на Кирил-
ското писмо и на интерпункцијата, чкрабам јалово – препрочитувам, нејасно е
88 Славко Јаневски
сѐ. Ми фали женско милување. Во својата последна репортажа не споменав дека
поглаварот на овдешната власт е (не-траги) комичен Арлекин. Жена му го из-
мамува со својата споулавеност. Едноракиот е болен. Чека дете. Овде се прерас-
кажува разговорот помеѓу секретарот на Околискиот комитет и него. Првиот: Кај
вас има стотина и педесет жени и пак во партиската организација сте само мажи.
Вториот. Нашите жени умеат само да раѓаат. Погледни им го суратот – тие ли со
марксизмот ќе се расправаат? Првиот: Раѓаат со ваша помош. Не ви се фрлаат па-
ри за машки балончиња. Зошто не ги кандидирате? Вториот: Не се класно свесни.
Постат, се причестуваат. Првиот: А жена ти? Вториот: Ќе раѓа. А не е ни згодно. Ќе
речат – протекција.
Жените се бесни. Нашите сурати не се погрди од суратот на... и ги споменуваат
редум комунистите. Денес пак се распрашував за Онисима. Никој не знае дали
чепкал заборавени гранати.
* * * * *
Во она лето, 1929.
... По вечерната средба на Онисим и Гиго Косевина-Дубара, неколку дни избегну-
вав да им погледнам в очи на сите од куќата на дедото Б. По некоја моја тогашна
логика не можев во вината на едниот ерменски близнак и мајка ми да бидам не-
виновен. Од длабочината на мојата пустош, од детството на некој мој предедо,
раснеше како од вселенска далечина нешто меко и со многу лепливи пипала, ме
давеше, ме влечеше кон свој грч, цицаше од мене и крв и сок. Кој сум јас? Се пра-
шував во ноќите на дивите ерменски ’ркања и ја чувствував низ трпки сопстве-
ната напнатост. Тој небол беше еден вид етичко патење во кое, според Малакија-
новците, нашата слабост е и наша вечност. Во тие дни Онисим се подгрбавуваше
во чекорењето и станувајќи сѐ повеќе ѕвер што ја чувствува а не ја гледа клопката
поставена во нечија мисла или намера, се обиде последен пат да исцимоли пари
од очувот. И пак попусто. Мене ме сотираа ситни и чести трески и мислев дека те-
лото однатре ми се покрива со остри и студени влакна. Како да бев извртена кожа
на мал дикобраз. Со горчливи лекови си го труев грлото по будење и издржував
стрпливиот дедо Б. да ми прска в ноздри млеко од диви краставици. Никој тогаш
не можеше да сфати дека мојата горчливост не се лекува со горчливост. Сепак не
ме напушташе надежта: Онисим ќе ми пристапи и ќе ми шепне намигнувајќи де-
ка тешката и замрзната вистина за родителскиот грев е дел од една прикаска за
луѓе што некој од забава ги измислил, за да не му пристапам јас со прашање дали
ми е тој втор татко. Онисим се враќаше ноќе доцна, со чекор на памучно палјаче
и ја оставаше стутканоста на постелата по третите петли. Не говореше веќе за
шноли и за алги.

Еднаш, ноќе, секако во треска, му го спомнав прекарот на Гиго Косевина. Дубара,
реков. Зборот, сличен во темницата на одроната карпа, нè поклопи обајцата. Гле-
дав со очи на претчувство: Онисимовата глава се израмни со рамениците. Обзе-
мен од бесмислено победничко трепетење, го прашав што е тоа дубара. Ми рече
со туѓ глас дека тоа се две двојки на фрлени зарчиња... Две двојки на тројца: Ми-
лан З. и мајка ми, Онисим и пак таа, мислев...
* * * * *
Во часовите на очај, видливо сив на наморничавените влакненца на рацете, ми се
чини дека ги мешам годините и настаните и дека не ја знам точната граница на
она што се случило и она што сум го измислил, принудно воден од заблуда дека
имам нешто многу важно да му соопштам на човештвото. Копам. Овде на Ониси-
ма му се препишуваат секакви заслуги: ги тепале во негово време домаќините
своите жени и со сомневање гледале во тогашните свои деца. За Апостол Коцев
многумина мислат дека може да се вика и Малакијан. Од глувата Трпана не може
ни збор да се извлече.
* * * * *
... Мала трагедија на историска фарса ја доисчанчи судбината на неколцина од
нас во она време. Неколку комити, ако сега не претпоставувам само – остатоци од
старите чети на Бабунски, им го свртија грбот на планините и со избледени бра-
ди бапнаа во Скопје, во таа мала двокатна метропола, жолта од сонце, јад и пресно
обоени фасади на јавни куќи. Андреј и Кирил ми рекоа дека комитите можат да
се видат во стариот Куршумли-ан; пијат во дворот и играат молкум бавни ора.
Од помамната радост на малите Ерменци вивнуваше увереност дека комитите
ќе ги истребат сите оние Рамиз-Рамизовци, Уко-Шукриевци, Мошо-Ароновци, и
нивното дуќанско богатство ќе им го разделат на православните деца. Крстот ја
мразеше сиромаштијата на иноверците, крстот беше власт.
Сите тројца отидовме да се восхитуваме од митолошките шумски фауни во опин-
ци од дивојаречки кожи. Беа шестмина и седеа околу две составени маси со осум
или девет столови. Чекајќи некого, кинеа со здрави заби печен брав; копаа со но-
кти под мишки. Се вареа во тешки шајачни облеки. Во војничките колани им беа
забуцани бомби со дрвени дршки. Зад нив штркнуваше кон небото пирамида од
пушкени цевки. Со нив седеше уште еден, без брада. Потсетуваше на воденичар
од народните прикаски. Неуморно пиеше и молеше да го запишат во четата. Кога
му рекоа дека така ќосав ќе може да стои забуцан на кол во државен бостан, пак
почна да моли да се сликаат за спомен, тие и тој, Гиго Косевина, и еден жандар-
мериски капетан што дојде со строгост на професор болен од жолчка, комита по-
90 Славко Јаневски
инаков од другите. Тој му рече на ќосот дека е денгуба, но не го удри иако раката
му се одвои од ставата и седнувајќи се нафрли на остатоците од месото. Додека
џвакаше и самиот предложи да се сликаат за спомен.
Повиканиот фотограф можеше да се измери со пет педи од топуците на црно-бе-
лите чевли до темето со запалена коса. Како да се срамеше од многуте бенки на
образите – се наведна зад дрвеното сандаче со ногалки и се покри со црно платно.
Шепотеше: Господа, ах, господа, ах, ах, ах, господа. Господата веќе не пиеја; стоеја
војнички наредени со пушки на готовс и го падеа ќосавиот никаквец од споменот
на вечниот миг. Зад нив, зад редот на историската разбуричканост од таа илја-
да-деветстотини-дваесет-и-кусур година, се наместија неколку амали и неколку
крадци. Фотографот се извлече од под црната кукулка на платното и рече на некој
јазик од шушкави звуци дека пупунците им пречат на орлите да бидат величест-
вена вечност. Капетанот извлече од џебот свирче, дувна. Од некое засолниште
дотрчаа двајца жандарми со носталгични очи и ги разбркаа амалите и крадците.
И нас со нив.
... Ме влечеше во свој мрак судбинска тајна. Се вратив во дворот на анот, сам и
претпазливо. На двете маси на кои лежеа расфрлени чаши, испревртени шиши-
ња и изглодани коски, спиеше со лице потпрен на плитка чинија Гиго Косевина.
Освен него во анот веќе немаше никого. Сите муви на градот се збираа во роеви
и паѓаа врз многуте корупки од лубеници. На прсти му се доближив на заспани-
от. Пред тоа еднаш, секако сонувајќи, верував дека тој човек никнува од темни-
ца само во судбински часови, сезнаен и моќен да урнува туѓи кули и крепости.
Меѓутоа, спиеше со составени раменици до тилот, скоро безглав. Го повикав да се
разбуди и го удрив со тупаница меѓу плешките. Како што празното срце ја при-
силува понекогаш мислата да се вкалапува во строфи, така сега нејасни намери
ми ги движеа прстите. Моите неистрошени и штотуку разбудени жлезди добога
копнееја да го удават во плуканка небото и библиските совети за простување. Го
зграпчив за долгата, маслосана коса. Главата, во која беа одвишни барем десет бр-
чки, се сврти кон мене со матни очи. Не се исплашив; господарев со него и со себе,
со мирисот на гниежот, со без воздушноста на омарнината, со нејасните шумови
зад дебелите ѕидови на анот. Рамните и лигави шурки на косата ми истекуваа од
стиснатата дланка. Очите на Дубара пак се склопија. Се наведнав и реков дека
Онисим ќе му ги врати парите на куково лето и дека е лажец. Отстапив голтајќи
со мака суви клубурци жежок воздух и го гледав како се мачи да се исправи од
столот. Не сфатив кога и како ја подал раката. Сега тој мене ме зграпчи за коси. Се
џапнав. Сепак не оставив перче во големата шепа и не се истргнав. Пијана сила
ме довлече до пијани очи, до две црноцрвени мртви бубачки. Неговата многузаба
челуст се отвораше кон мене, се ближеше. Се истргнав со сила што од самата земја
мина низ мене во оној миг кога Дубара се исправи од столот за удар на тешка над-
дланка; се заниша и го собори столот зад себе. И остана на нозе. Потоа се обиде да
го врати ударот. Од левото уво му се извлекуваше црвено конче. И падна.
Се сврте кон Онисима, зашто тој, од свој инстинкт доведен во анот, се обиде да

ме земе за рака. Се повлеков, бев горд. Дубара со саламандерска тромавост се
влечеше на коленици повторувајќи дека е болен, многу болен, и веќе држеше во
десната рака железен боксирач. Удар на нога по мекото, веќе закрвавено уво го
запре. Онисим со излижан топук му ја гмечеше десната тупаница. Ќосот некако
му ги прегрна колениците со другата рака и го собори. Не можеше да удира; дес-
ната рака со боксирач во згрчените прсти како да му беше мртва. Кога Онисим го
зграпчи со обете раце за гуша, избегав. Што мислев тогаш? Можеби дека Онисим
го убива сведокот на големата тајна на начин како тоа што ќе го стореше еден
питон полека, со стискање, по секоја издишка на жртвата, пред таа одново да воз-
дивне воздух.
* * * * *
Доста е. Ќе се вратам. Мачно ми е во ова село. Тајната не ќе ја одгатнам. Најпосле,
нели е сеедно чиј син сум?
92 Славко Јаневски
ГЛАВА ПЕТТА
1.
Најпосле, по долго морничавење на северното небо, дојде заборавениот дожд.
Уште пред самото пладне, по лутите боцкања на мувите и зашеметеното летање
на птиците, сѐ се смири. Од далечните рамнини стаса како од скок темно обла-
чиште. Дотогаш меката смола на збрчканите стебла се стегна во јантар, окото
на сонцето се повлече кон нејасната модрина на планините. Во нејзиното под-
ножје со многу врвици без потекло и одредено минато, негде зад самата граница
Змијарник, смок крена глава од дебела гранка на која лежеше свиткан во прстен
и се лизна полека кон дувлото на стеблото. Лисјата зашушкаа под првите капки.
Изненадена или исплашена од смокот, скокна од свое засолниште верверица и се
изгуби во стеблакот на третото дрво. Тревите се наведнаа во лак; кога воздухот
се згусна до неподвижност, додека превезот на дождот видливо се наближуваше,
пак се исправија со надеж. Зататни. Над пасиштата со оган се урна небото. Една
од многуте гранки на најстариот див костен со чкрипење се скина од ставата на
џинот. Задоцнетиот гром не ја изненади лисицата; таа навреме се оддалечи од
стеблото... Плисна.
Денот стана сива ноќ. Очите на браќата Коларови се сматија. Пиеја дудова околу
расечена диња бакарка и ’ржеа еден на друг. Впрочем, почнуваше: тешката гасе-
ница на дните им ги гмечеше душите секогаш подалеку од нивните глуждести
стави, кај повеќето нејасенчани оставена во заштитница на дедовските ниви. На
нешто се надеваа. И зошто да не се надеваат? Нивното село не раѓало будале-
тинки што ги извртуваат џебовите пред секаква држава и се фаќаат за дренов
просјачки стап со покорна насмевка на стутканите муцки. Кој знае, кој знае? Ед-
ниот од нив рече дека не сака да се здружува со секого – попусто ли тој со труд
намразил половина село, нешто со караници, нешто со неспокојство во тупани-
ците? Истата реченица ја повтори од збор до збор и вториот. Третиот го триеше
со дланка голото теме и замислено гледаше во дождот зад прозорецот; најитрец
меѓу нив беше по преценката на покојниот татко. Очите му светкаа од скриена
мудрост. Понекогаш, сега најмногу, уживаше – браќа му со почит и надеж очеку-
ваа да им ги врати самоуверените насмевки на лицата. Во такви мигови, поточно
пред тоа избавување, кога врз нив ќе легнеше неволја, првите двајца знаеја дека
тој ќе измисли нешто спасувачко само ако голото теме му се покрие со роса на
напор. И чекаа, пиеја. Потоа првиот, страдалник во тепаницата кај јасените, стана
и го затвори прозорецот. Не само затоа што си го сакаше киселникавиот мирис;
очекуваше дека топлината на собата ќе го испоти мислителот. Пак седна. Под очи,
кришум, гледаше какво ќе е благотвореното дејство на загреаниот воздух. Земно-

рамните брчки на мислителот му се разредија на челото и се собраа во три вер-
тикали помеѓу очите. Тешко дишеше. Тоа преобразување на тажната гордост во
студена, некакво пресериозна заплашувачка промена, бездруго беше предизви-
кана од црна крвопијачка; тој ја провлече раката низ разграштената кошула и се
зачеша – болвата секако се движеше околу мекото место на папокот и секако не
можеше да смета на ѕверчуле чија намера е доброволно да легне помеѓу ноктите
на селанските палци. Другите двајца го следеа патот на болвата по движењата на
третиот: неговата рака се селеше по сето тело, околу папокот, под мишки, по кол-
ковите. Во исто време се случуваше и најважното – голото теме се покриваше со
капки во чиј сјај тие, ако се наведнеа, ќе можеа да си ги видат лицата. Се смирија.
Ја заборавија ракијата.
„Кога се делиме“, рече мислителот. Болвата сега секако беше на неговата лева
слабина и не ја пиеше од него крвта туку мозокот. Ќе се делат? Обајцата се фатија
за чашките и се побунија во еден глас. Мислителот сожаливо ги гледаше. „Ова
и порано ви го кажав“, им рече. „И се советував со пријатели. Прочепкајте си ги
ушите – говорам...“
Пред дождот се мушкаа по витканите сокаци на селото секакви неранимајковци:
шишко со филмска камера, дописник со очила (оној што се придосели во Јасен-
ско), агитатори; во меаната седеа двајца милиционери и упорно докажува дека
не пијат. Браќата сето тоа го гледаа низ пукнатините на својата збунетост. А и ти,
господи, си ги припокри старечките очи со брада, говореа често. Сиот свет беше
голем заговор против нив и, ако се додадеше и венчаната намќорка на еден од
нив, заради нивната судбина ќе можеше да пролее тага и најтврдото срце.
Дождот стивна со паѓањето на сонцето. Над влажната земја се наднесоа измие-
ните очи на небото. Невидлива дланка мина преку трската во мочуриштето. Без-
работниците или мечтателите, доколку гледаа, видоа лебед што се спушта зад
шамакот. Дивата благодарност на самракот ги лижеше планинските рабови до
својата пропаст или до својата победа зашто беше граница помеѓу ноќта и денот
и не беше ни едното ни другото. Таква граница помеѓу себе еднаш и себеси потоа
беше и Панковиот кум Марко Русовски. Сиот темен простор со првите ѕвезди во
разведрувањето лежеше врз неговиот црн, со ноктите на годините разоран тил. И
повеќе – колку што можеше да чуе и да разбере, да прочита: со првото палење на
превисоките светови, тој ги позна сведоците од онаа вечер кога го уби сведокот
на своите намери; има на тие ѕвезди човеченца со преголеми дулбии – го гледаат,
му ги мерат гревовите, присобираат податоци за севишниот судија. Ќе се мачиш
ти, ѓаволски куме, в оган, во зовриена смола. И мислеше, ја гледаше бескрајнос-
та на човекот по неговиот земен крај: во црн котел се варат сите Марковци низ
илјадници години и црцорат, бабрат, пукаат, во нив уште само мислата е човечка
– многу малку требало да не се стори па да се легне под син масив низ кој како
златен водопад се лее алилујата на набожните покојници. Ноќите го плашеа. Му
беа предолги и го мачеа со прашањата на својата тишина; одговараше дека на-
вистина бил маѓосан од Оканица, дека е домаќин а не душман, дека можел и да не
94 Славко Јаневски
убие. Потоа, очекувајќи испотен да му тропнат на вратата и да му побараат смет-
ка, тој не знаеше не е ли ноќта ѕвер со неговата глава во црната челуст. Сонуваше
дека реве страшно и со глас на одамна изумрено животно и дека ги присилува
преплашените селски пци да ги пикаат муцките под косматите опаши. По дождот
и по заодот виде паѓање на бел лебед в шамак и се присокри зад криво стебло на
праска. Знаеше дека во неспокојството на ноќта ќе мисли на птицата и ќе е бесси-
лен да се разувери дека тоа не е преправен божји арачлија. Сепак, недоуверен де-
ка господ си ја собира вересијата, повеќе трепетеше од земни примки. Порано го
давеше горливоста на неговата крв. Сега се мачеше дека некој ќе се посомнева во
него: се споулавуваше од липањето на пролеаната крв. Иако не покажуваа со прст
кон него (подбеласичкиот Итар Пејо тоа не си го дозволува предвреме), не можеа
да не го мачат со погледи, со збор, со значаен звук во тој збор, со некоја нова брч-
ка на своите лица и со намигнување дека претчувствуваат кој пукал во онаа ноќ.
Чувството на ослободување на неговото тело од самото себе го следеше веќе и
дење и тој се стремеше со силата на волјата да остане вчерашен облик – студен,
исправен. Но не можеше да се ослободи од грч дека голем аждер збивта зад него
и пред да го зграпчи со срповите на ноктите, му го лиже во припрема месото на
тилот. Затоа претпазливо им се придружуваше на оние кои смртта на неговата
жртва ја поврзува со гневот на Коларови. На браќата и децата се сомневаа. Таа
новооткриена можност да остане невидлив во туѓа сенка го смири привидно. Ако
влезе в задруга никој на него не ќе се сомнева. Но ако Оканица го сфати тоа како
пркос – јас не ти реков да пукаш, Ироде, во деца; зошто со мој имот им ги замач-
куваш очите? И заплака со солзи што од онаа страна на црнките се слеваа кон
неговото дно – очите сепак му беа суви и се сретнуваа со секакви опасности.
Со наоблачувањето, пред дождот и пред визијата на големиот бел лебед, се срет-
на на врвица помеѓу две ниви со Коларови, со таа мала и неразделна чета во трог-
лава тиква со големи уши и кучешки очи. Марко умееше со свој аршин да ги мери
селаните: браќата, освен со тие уши и тие очи, се обогатиле и со други особини на
таткото и зачекориле со зрелост по негова трага – никому ништо да не простат
и да не бидат од никого совладани. Нивниот параден поредок се разви во строј
на стрелци и пред тој да им рече да му се тргнат од патот, го прашаа кое ребро
најмногу го јаде. Се сети: нивниот татко додека го крштеваше третото дете на
неговиот тетин, го натера во пијанство својот кум да клечи и да пее согласувајќи
се со никаквото име Апеластериј. Поради тоа сето Марково племе од блиски и
далечни роднини ги мразеше и колепките и гробовите на Коларови. Марко му се
одмазди на стариот Коларов уште како дваесетипетгодишен младоженец; го пре-
чека зад куќа во една ноемвриска ноќ и со тежок удар на ластегарка преку чело
го кутна в кал. Потоа, откривајќи ја својата итрост по која сега копнееше, заедно
со нешто помладите синови на нападнатиот го бараше виновникот. И така во тоа
време се создаде пријателство помеѓу него и тројцата браќа во кое тој го следе-
ше триумфот на својата моќ да може преку една внатрешна маска да си го мени
ликот, а тие, со нив и четвртиот веќе покоен, во спогодба со попот го прекрстија
Апеластарија во свети Харалампие.

Сега Стеван му рече кога се сретнаа дека тој, Марко, ќе се вика Апеластариј ако не
си го апне јазикот и дека со чаша ќе му поклопи врз папокот гладен глушец ако не
престане да им шепоти на селските ќелеши дека тие, Коларови, пукале во јасен-
чанецот. Им рече дека ќе се вика како што се викал и пред тоа и не отстапи туку
им пристапи еден чекор: браќата не можат да ги крстат сите луѓе Апеластариј, а
тој прераскажува – за колку купил, за толку продава. Тане му рече дека е подбу-
цнувач. А зошто малку и тие да не прошепотат со врсниците дека и тој умее да
нишани? Го издржа нивниот поглед и ги закопа прстите в дланки како грмежите
да беа далечно ехо на неговата решеност да не се повлекува пред пораз.
„Јас немам пушка. Кога треба јас можам и со срп, со вила.“
Се замеша и Пане и го праша ги заплашува ли.
Се реши да ја надене на рог нивната надуеност. „Не можете вие, братчиња, само со
тупаници. Оваа земја има власт.“
Стеван потсмешливо свирна. Браќата со почит гледаа во неговиот грдо обесен
нос. „Власт? Онаа што те држеше зад камени ѕидови, а? Значи таа власт ти е мајка.
Синче, гладно ли си? Ела, цицни малку од државните боски. Не можам, мајче. Сит
сум јас од твојата чорбичка кога ме затвори.“
„Јас тебе ќе ти дадам да цицнеш друго.“
„Ти мене, друго? Сакаш ли да ми кажеш што?“
„Ќе ти кажам еднаш.“ И се проби меѓу нив. „Не можете сето село да го крстите Апе-
ластариј. Некому од бога му е речено да се вика Харалампие.“
„Тебе ти е речена робија“, му довикнаа. „Слушаш – робија.“
„Почекајте, почекајте“, викна не вртејќи се. „Оние од Јасенско не забораваат.“
Во тој мал, безначаен и за овие наши села секојдневен судир, лежеше поплавен со
треска и просторот на неизвесноста. Се разделија начнати и отидоа – Коларови
да пијат, да се бранат од болви и мислителски да се потат, тој, Марко, да стои зад
стебло и да го гледа белиот лебед како паѓа во невидливите води на мочуриште-
то. Во селото се собираа некакви кино-фотографии, пишувачи на весници, ѓавол-
ски агитатори: и Нејасенско стоеше пред задруга.
96 Славко Јаневски
2.
Во тихиот сулфурен вриеж на трите ламби, две на два ѕида и една на масата, луѓе-
то сѐ повеќе стануваа пленици во тврдините на својата колебливост и со крајче
на свеста ја претчувствуваа можноста со брчалив бунт – да не се случи она што
тие не го сакаат – да не се создаде задруга или да се создаде. Згрчени на клупи на
кои се лижеа од есен до лето прекроените панталончиња на синовите и внуците
далеку побрзо отколку што можеа тие деца да продрат во сите тајни на шаблон-
ските учебници, темножолтата маса на нејасенчаните, исто како јасенчаните ед-
наш, пушеа и ги слушаа агитаторите. Над нив во училницата со пробиен таван од
стари и нови дождови, минуваа во бранови шепоти на непокорност, меланхолија,
желби, подбив, или подлизурство пред луѓето зад масата. Како да пушеа пелин,
кашлаа. Инсектите се зашеметуваа околу нив, паѓаа. Долгата мака да се сади и да
се негува една одамна однекаде, од Америка пред четири столетија, довлечена
тревка, да се скубат подгрбавено нејзините лисја, да се нижат, да се позлатуваат
на сонце и да се грчи челото со неискажани пцости кога сето тоа ќе се мери на
откупувачки кантар, чадеше густо околу нив и од нив. Но маката навистина нико-
гаш не била чад. Тие, на прв поглед, панаѓурски палјачовци со моќ на говор од туѓ
стомак, тие кукли со чувство за имот, можеа со своите особености да се поделат
на секакви митско-психолошки видови – на живодери со крмначки заби, на кепе-
ци со кентаурска сила на разум и волја, на урнати птици што се влечат на стомак.
Некој што ќе бапнеше од една поинаква цивилизација, некој што ќе се лизнеше
на Млечниот Пат и ќе паднеше, ќе видеше безглави стави, раса што нема потреба
да знае дека човечкиот сој измислувал низ столетија римски кациги, исламски
турбани, кардиналски шапки, дивјачки перјаници, сламени паларии. Нејасенча-
ните раснеа во грозд од дрвени клупи: смислата на нивното постоење е во тоа да
се докаже дека последните човечки ребра прераснуваат во дел на грубо издел-
кан намештај, со која ја губеа смислата и правото на употреба на многувековните
откритија – од појасите и коланите до облеката на нив, до опинците и чевлите,
војнички и распаднати, гумени и излижани, безбојни, калливи, сраснати за кожа.
Така некако размислуваше од мракот на ќошот Марко. Седеше стиснат помеѓу две
старчиња кои како да не се кренале преку шеесет години од клупата, со решеност
да научат сѐ што може да се научи во еден живот и потоа, без прашања во себе за
какви и да било тајни, да легнат со сето свое знаење в сандак и да ги склопат очи-
те за векивеков. Некој од зад масата, Марко и не се обидуваше да погодува кој е, со
студен глас повикуваше да се угледа селово на Јасенско: тоа докажува дека може
да се живее и без газди и без аргати. Потегнувајќи од таен мисловен фонд или од
подготвени извештаи – бројки, факти, ветувања, говорникот долго не пушташе
некој друг да каже нешто и уживаше да ги повторува речениците. Другите тројца
горе, зад масата и лево од говорникот, како да беа таму да вардат да не прсне ис-
кра од пламениот говорник и да не ги гламноса заробениците во клупите. Еден

од нив како да беше најповикан за тоа – ги држеше дланките околу стаклен бокал
со вода и не трепкаше. За среќа, говорникот седна и тој се поолабави, ги подвлече
под маса рацете и рече дека може секој, што сака да говори, да остане да седи.
Разговорот прв го почна старец со долгнавеста глава – влакнеста краставица со
медени идеи: така е, тие нема да бидат поглупави од соседите, но зошто да се
брза, и утре е ден, ќе размислат, со аршин ќе измерат... Низ задушливиот простор
како да мина шум на разлутен рој џиновски пчели. Околу старецот се мушкаа одо-
брување и протести, и тој, пред тоа без претпоставка дека ќе ги предизвика да ја
признаат неговата присутност, скоро се урна во клупата. Не се фати за срце; затоа
не му притрчаа – знаеја оти ќе си проживее и по многуте повици без значење за
неговото сфаќање
машки истапил
кукавички отстапил
со едната нога е в гроб, со другата стои на нива, под него лежи празен простор на
минатото
гроб ќе му стане омеѓената неродица
кога ќе умре ќе има своја нива
малодушен старец
стар и прекален борец...
Збунета олабавеност на оние зад масата го ослободи од сопствена стега собирот
да се размрдува и да пишти или да реве многу гласно –
дали задругарите ќе бидат ослободени од данокот
колкава ќе е окуќнината по глава
ќе добиваат ли повеќе шајак за облека од приватниците
ќе станат ли членови на Партијата, на власта, на задружната управа или на некое
околиско раководство...
И им се придружуваа на нејасните докажувања или се бореа против нив, ги из-
вртуваа фактите, отворено не им веруваа на бројките; беа енергично против и
млако за, беа лице со два профила – едниот таинствено подбивен и суров, други-
от мек, подвижен. Без напор се свртија кон ќошот и се зашеметија од можноста
да се почне со доброволноста на еден бивш кмет и вчерашен затвореник Марко
98 Славко Јаневски
Русовски многу говореше – тоа беше говор! Чудно ги поврзуваше преопширни-
те реченици со нишка што се одмотуваше кон крајната цел – да стане задругар.
Знаеја дека неговата татковина е неговото парче земја
ако го примат в задруга, другите што сакале ќе се повлечат
ќе стане задругар и од другата страна на мостот ќе копнее да се врати од кај што
дошол
карбит е утрешниот ден, Марко е фитил
не е вистина, не е вистина, и тој е домаќин, и тој има имот, срце, стомак, деца, се
кае...
А тој говореше дека неговата сегашнина е ослободена од вчерашните темни на-
слаги на секаквите без потреба и параграфски наголемени гревови... Не сум бил
онаков, сум се изменил ако сум бил. Робија, аха. Добро. Робијата како човек си ја
издржав, не останав да се вртам безработно по мочуриштето. Правото на глас ми
го вратија, сполај им, во куќата комунистички слики место икони чувам. И читам,
читам, браќа. На робија секакви буквари низ рацеве ми минаа. Не да ситнам тутун
во нив и не да ги кинам клечејќи. Затоа знам, пред господ да ги измеси грешките
Адам и Ева, на земјава од рибји икри се испилувале мајмуни и живееле во задруга.
И што им фалело? Ако имало, имало за сите, ако немало – заеднички пцовисувале.
Еден ден ние ќе имаме бел леб колку што има, примерно, и Америка. Ќе имаме и
повеќе...“
Двосмисленоста на таа скомињава тага ги дамлоса оние зад масата. Пред тиши-
ната диво да про’рти, меѓу луѓето се пробутка Тане Коларов, застана со чело кон
ламбата на масата. Избричен до самиот тил и со смиреност на беззаб волк, по-
лека, како вечноста да му е определена само тој да говори, рече дека ако сакаат
јасенчаните да се измират, нека повелат, тој се кае за тепаницата, ако не – збогум
создравје, секој ја срка својата попара... „Готов сум, ваш сум – запишете ме прв.“
Еден од зад ламбата ја подаде главата кон него. Очите, можеби поради светлоста
кон нив, му беа како извртени. Неговото дишење можеше да се чуе и в град –
нивен е, а браќата, и тие ли
не, тие се против, секој има свое метро
против, како тоа против
така, браќата ќе се делат, никој никому не седи на грло, секој ќе си го земе својот
дел, секој со својата ракија ќе си го слави именденот...

Клобурецот на тишината некако шушкаво, без грмеж, како кога бавно согорува
навлажен барут, раснеше и спласнуваше –
лаже Тане, како ќе се делат кога тие одат заедно и на
можеби и не лаже, сѐ им се измешало во пијаните тикви – еднаш, оломлани
оломлани ни е и вчерашниот ден – дај што ќе дадеш денес
се плашат да не ги повикаат пак на сослушување, затоа
докажаа дека онаа вечер не биле в поле, зашто ќе се плашат
а јас го памтам дедо им – опинокот ти го бацувам, ага, и ти смрдам зашто сум ку-
чешка вера, потоа со срп в грклан и грабај
сакаш да кажеш – и овој така, а
Како пред ненадеен плисок, кога со едно ноќно претчувство се притајува и дрво-
то и животното, тишината пак ги покри да им го квачи неспокојството колку што
ќе сака. Слабичок глас, за миг неопределив дали е женски или детски, ги извлече
од некоја заедничка ќелија нивните сомневања:
„Тој лаже!“
Се свртија кон вратата. Но таму лежеше напластен мрак. Го заборавија премуд-
риот Коларов и не го видоа неговото потење, толку значајно за другите двајца
браќа. Тој се склопи однатре. Забите пак му пораснаа во челуста. Не, не беше сви-
кнат да трпи навреди а да не опцуе, да не удри. Сепак се обиде да се насмевне. Се
чувствуваше како човек што по разбудување пред непознат сведок знае дека е
виден со грда отпуштеност на лицето. Впрочем, сѐ му стана некако блуткаво – и
лутото догорување на фрлените отпушоци, и шепотите, и строгите разголени и
наголемени очи зад ламбата.
Од кај знае дека Коларов лаже, праша некој, а таа, сенишна сенка во мракот, несви-
кната да стои пред толку еднолични, скоро ничии очи, молчеше. Надвор, зад не-
доотворениот прозорец, светкаа со влажен и студен сјај безимени ѕвезди, оние
чија светлост се излеа пред две недели врз неа и врз уште некој. Од кај знае таа
дека Коларов лаже? Прашањето, талкач во темницата, мачејќи се да ја привлече
до масата или да ја доближи светлоста на ламбата до нејзините очи, сите го слуш-
наа. Неочекувано и за себе, таа му се предаде на текот на човечките несопирли-
ви настани, лудо и неотпорно, скоро бесвесно, и не претпоставувајќи дека може
некој во нејзиното обвинување да ја бара нејзината одмазда и казна за убиецот
или за некого што личи на убиец. Чула – Тане Коларов му говорел на татка ѝ де-
ка браќата, сите тројца еден по друг, ќе се зачленат во задругата за да им остане
100 Славко Јаневски
земја за три окуќнини. Потоа, уште пред да ја видат, истрча, се проби меѓу жените
зад себе, се изгуби.
Небото се обидуваше да се отвори над селото. Молскаше.

3.
Еден од оние зад чадливата светлост на масата, зад променливите спирали на
брашнокрилите пеперуги, беше дверакиот оваселски Дане – Ванчо Богоевски,
триесетипетгодишен маж со дива нарав и навика да се брани лице в лице и да
удира рамно со чело. Со некакви преголеми раце, најверојатно лишени од земни
уживања и заради нивната неприродна скаменетост, ја подбутнуваше ламбата
кон Коларов и со засипнат, не болен и не пијанички туку по природа несекидне-
вен глас прашуваше има ли уште некој да им се придружи на првите двајца; не-
двосмислено не го делеше Марко од Коларов. Враќајќи се назад во сенката на
темницата како иследник на семоќност, не со физичка присутност туку со неот-
сутност на тешките прашања, се пулеше со преблескави очи.
Коларов рече дека не е вистина, браќата немале таков план, таа не знае што го-
вори –
значи Борјанка измислува, ги мрази
да, ги мрази – трудна е и се споулавува
измислува Коларов, го знае него Ванчо Богоевски
па ако, секој може да мисли за Коларови што сака, ете им задруга – без нив...
Пред да седне бутајќи со колено некого во првата клупа, се штрекна – не лажела
Борјанка, рече некој зад него со полна тежина на вистината во тие три тешко
изговорени збора; не седна, се сврти со целото лице преку едното рамо. Само со
слух знаеше кој говори. Еднаш тој, Кољо Минтанот, заради оние од Јасенско им
рекол на Коларови дека е против задругата а тие му ветиле дека ќе ги надмудрат
активистите. Ќерка му Борјанка чула...
И потоа еден мал, сосем безначаен настан, грутка мрак или лилјак со слепо но не
и убиствено движење, го ослободи подгрбавениот Коларов од многуте погледи.
Богзнае зошто и богзнае како крилатата нептица се спроврела низ недоотворе-
ниот прозорец без надеж дека ќе се добере до лов. Шарејќи безброј невидливи
осмици под таванот животинката успеваше да ги избегне сите замки на кренати-
те каскети. Наследните особености на пештерските дедовци го разнишаа сепак
џганот на кого му тежеше познавањето на магијата – лилјак жив закован над куќ-
на врата е заштитник од злото. Во бутаницата, на која никој веќе не ѝ го предви-
дуваше крајот, додека живото месо се разбрануваше лево и десно и мавташе со
многуте каскети и додека многуте невидливи осмици стануваа погусти, нечија
граблива рака удри во ламбата на едниот ѕид, ја бутна. Мракот стана погуст за
102 Славко Јаневски
еден свој мрак. Само за нокот од времето. Потоа пламна дел на подот. Испотените
стави и трепетливите сенки се измешаа во паниката. Го заборавија лилјакот, го
заборавија и голото теме на Коларов – едни бегаа кон вратата, други се буткаа со
удари на лактите кон огнот. Некои, слични на Гоголевите призраци во неговата
измислена украинска црква, се заглавуваа како по трети петли во не многу широ-
киот прозорец. Сепак огнот го изгасна Марко поклопувајќи го недоразбеснетиот
пламен со своето десетгодишно палто од кое не се делеше ни во летните ноќи. По
него сите се собираа и го газеа местото на кое гореше – секој сакаше утре да се
пофали со храброст.
Иако веќе беше доцна, Ванчо Богоевски не ги опцу по обичај исплашените села-
ни. Стоеше висок зад масата. Не гледаа во него, бучеа. Тој ги склопи во инка твр-
дите дланки и викна низ нив, суво, без потсмев:
„Па – ќе ловиме ли лилјаци или?...“
Некој, со грб свртен кон него, го удираше со тупаница по тил малоумниот Трајан
и молеше:
„Пушти ја, будало, животинката. Зошто ти е среќа?“
Крај него мина Коларов и го бутна грубо. Брзаше – дома го чекаа браќата со ра-
кија; ќе пие и ќе се колне дека сето село ќе го крсти Апеластариево, не Харалам-
пиево и не Задруга, почекајте, и во неговата крв молска невреме, се готви бура,
ќе има плачење.
*
ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
Уште сум овде. Сега и оние имаат задруга.
Евтим не памети кога првпат бил овде Онисим. Постар е од Апостола некои шест
години. Второто доаѓање на Ерменецот (според наполичарот, тогаш тој бил
зограф во новата црква на Кметска Колепка) создало закон кај мажите: ни на ед-
на жена не ѝ било дозволено да оди на чешма навечер.
Вчера ги видов фреските во црквата. Богохулство, дилетантски кубизам – богоро-
дици со машки раменици, нивни синчиња – избричени голи старчиња со брчки,

светци со желби во очите да влезат во јавна куќа, во оргијање, во блуд. Уште го
памтам неговиот акварелски Свет, како повторена слика на светот на Вавилон-
ците: пирамида со валчесто дно и во вид на скалила што се стеснуваат кон врвот
– земја; над неа проѕирно сино ѕвоно – небо; земјата и небото се затворена елип-
са, околу нив е лилав простор – океан на небото. На пирамидата стојат изгубени
човечки силуети, по небото лeтаат жерави и цепелини, од небескиот океан ѕир-
каат сонца, месечини, риби.
* * * * *
Август, 1929.
... Доаѓањето на комитите, очигледно без грижи поради задоцнето положената
клетва пред сликата на градскиот генерал-диктатор, и господ и кундак во држа-
вата, предизвика непознати бунтовници да ги китат ѕидовите на градот со цр-
вени плакати дека земјата е сеопшта затворска ќелија на гладни. Јато зли вести
го клукаа спокојството на градот. Остра кама со сребрена дршка му исекла на пр-
виот градски печатар по два прста од обете раце; на двајца црвени агитатори им
ги искубале ноктите со ковачки клешти; во срцето на некој гол планински масив
се копал затвор... На животот требаше да му се избега. Некој прочуен сосед на
дедото Б. се распрашуваше за Галактионовата намера да ја пробие земјата до неј-
зиниот центар. Тој белокос човек, прв градски писател М-иќ, објави околу свети
Илија потресен роман на дваесет и четири страници со јадри рачни букви На че-
кор од рајот; ги опишуваше душите на мртвите како движечка сила што ги влече
со себе живите во таинственоста на непознатите галаксии, и подалеку: светот на
ѕвездите е распореден во преголема топка зад која се простира нов сет: лушпа без
тежина, без глад, без умирање, населена со човечки души низ милион години, ду-
ши – таму повторно вратени во земски облик. Последната страница на книгата го
претставуваше во куса содржина идниот роман на писателот – Нова Атлантида:
од земјата надоаѓа со земјотрес вода и ја покрива скопската котлина.
По неколку дни сѐ се знаеше. Комитите го повикале тој М-иќ во темните соби на
кафе-шантанот Јанче-ан и му заповедале веднаш и тука да напише книга за нив,
и тој се налокал зашеќерена крушова ракија и ги помолил да му го исечат левиот
мустаќ – кога пак ќе заприлега на себе, романот за нив ќе биде завршен. Веднаш
по тоа, кога отишол дома на крути нозе, во куќиштето бапнала како од пекол
едната од неговите ќерки, висока два метра и некои шест сантиметри, го кренала
од очи својот прославен лилав зар со расфрлени снегулки од памук и ги испцула
на француски пијаните комити. Крцкале тогаш јунаците со заби и се фаќале за на-
гантите, но петте кафеански дунди во свилени чинтијани ги изгаснале ламбите и
ѝ овозможиле на ломотливицата да ѝ избега на казната.
104 Славко Јаневски
Понекогаш, во часовите на осаменоста, ми се чини дека сето ова го црпам од не-
кој невистински свет на моето детство. Кога сум пијан мислам дека иреалниот
свет на мојата усвитена фантазија ги меша настаните и соништата, чуеното и
измисленото, виденото и претчувствуваното. И мислам – еве сум, егземплар на
исклучивоста, и верувам дека животот во часовите на зрелоста е само одраз на
настаните од детството. А смешно ми е: зошто сум овде и зошто ова го пишувам?
Романот на М-иќ за светот на човечките души зад границата на измисленото ме
исправи пред прашање – зошто веднаш не се раѓаме таму како такви души? Така
размислувајќи ја видов тогаш сета промашеност на човечките потреби – цвике-
ри, кинини, патерици, клистири, ортопедски крцкави нозе, лажни вилици. Такви-
те предмети беа вечна гаранција на човековата нетрајност. Сега не знам дали се
чувствувам тажен пред своите големи прашалници.
... Еднаш, во недела мислам, пред да појдеме како булук в црква на каење за шест-
те дни зад нас, Онисим рече дека комитите го терале да пушти брада. Врз челото
во тоа време му лежеа дамки на бессоните ноќи. Сркаше од земјена паница леб
надробен во вино и не гледаше во никого. Рече дека комитите ќе ловат црвени.
Дедото Б. се сети дека и Галактион е црвен, дека чита црвени весници. Во так-
ви часови, кога дедото Б. победнички ги соопштуваше тајните на луѓето, бабата
Агатија се крстеше, а Даринка се грчеше и прилегаше на наврната принцеза што
ја прогони маштеата. Најмалите Малакијановци, Кирил и Андреј, се клештеа и
се штипеа под софрата – татко им може низ цевката на својот топ да ги оддува
комитите како глуварчиња.
Всушност, Галактион во тој ден бил крајно модар. Околу пладне ни донесе од него
писмо милодушно капларче. Близнакот, веќе три дни лежи на болнички кревет.
Бараше вино и погача (сон и мудрост на животот) да се провесели малку пред да
го набркаат на егзерцир. Бабата Агатија се прекрсти кон колепката на денот, на
тој ден и на сите такви дни, копии на самите себе, и рече дека Галактион не е цр-
вен, болните никогаш не се црвени. Капларчето стоеше на прагот и чекаше некој
да го чести со цигара кога веќе нема ракија. Отаден раскажа некако плашливо де-
ка болните и болничарите чекаат во ред еден зад друг да му го слушнат срцето на
Галактиона. Визијата на неговата прикаска уште ме следи: капларчето клечи со
залепено уво врз градите на болниот Ерменец и свирка нешто, будење или пове-
черје, а болното срце ѝ се придружува на мелодијата во такт, како барабан. Андреј
и Кирил беа горди, Даринка плачеше в дланки. Капларчето рече дека Галактион
пред спиење набожно раскажува како Ерменците го победиле исполинскиот Го-
лијат. Најпосле дедото Б. му подаде цигара и го повика да седне. Ерменците не се
Давид, мислам дека кажа. Капларчето се возбудуваше. Очигледно дека беше начи-
тано колку и Галактион. Како да рапортира, објасни дека секој жив човек е малку
и светец и војник. Галактионовиот Голијат е симбол на староста на еден народ,
кажа. Дедото Б. се развесели; се готвеше да мудрува. Андреј и Кирил со невидена
благородност на крадечките лица го разгледуваа капларчето. Нивната љубов кон
униформи и метални петлици немаше граници. Онисим стоеше со завртен грб
крај прозорецот. Тагуваше. Рамениците му беа спласнати. Ми се чинеше дека ќе

зачекори бестелесно низ испуканиот ѕид и ќе отиде во мракот; зад него ќе оста-
нат збунети претпоставки дека се удавил во безимен вир, дека паднал под тркала
на пампурче или дека се урнал во бездна.
Мислам дека тогаш разговарав со него. Се изгубил еден човек. Тој – што си сону-
вал ноќва, Емилијан Исповедник? Јас, пак – се изгубил еден човек. Тој – и што?
Јас – го сонував твојот страв од Дубара. Тој – страв да не каже? Јас – да не каже кој
му е татко на најмалиот син на писарчето од Персиски Базар. Недоизлекуваната
жолтица ме мачеше. Го видов како оди кон неврат. Минува вирови, локомотиви
и бездни и оди далеку, се намалува во точка, гасне. Но тој стоеше сѐ уште свртен
со грб. Во секого од нас се крие и еден самоубиец, ми рече пред тоа, еднаш. Тогаш
претчувствував дека се раѓаме со ’ркулец на смртта во себе и дека со неговото
растење таа смрт ни е сѐ повеќе двојник како што е двојник и на рибата, на гуште-
рот, на песот. И Галактион еднаш, пред тоа, ми говореше за умирање. Смртта за
него беше секаква, исклештена, со обесена долна вилица, со извртени очи, смрз-
нато насмевната. Ми објаснуваше дека смртта е нешто невидливо, со маска на
последниот човечки миг, а процесот на распаѓањето не е нејзино дело туку на
законот на обновувањето. Тој веруваше дека од црвот на смртта во човечките
гробови се развиваат непознати микроживотинки од кои по нивното умирање се
котат други супермикроорганизми, и сѐ така во бескрај, од истинувањето на пла-
нетата до нејзиното повторно судбинско истинување. Тогаш мислев на смртта и
не ја сфаќав. Потајно сакав некој да биде мртов, јас, Онисим или мајка ми. Мислев
дека полесно ќе го носам така туѓиот грев. Смртта е и трагедија и величестве-
ност, повторуваа секој за себе близнаците.
* * * * *
Ќе признаам ли оти сум стар ако кажам дека сега ја мразам мислата за смртта
и таа смрт? Најпосле, човекот секако умира. Знам една ваква смрт: еден Евреин
(некогашен кловн) се маскирал во времето на окупацијата во фирерот и на ули-
ца, пред германска патрола, го одиграл комично умирањето на својот двојник.
Кога најпосле есесовците ја сфатиле шегата – го издупчиле стариот кловн со три
машингеверски рафали. Тој, продолжувајќи ја пантомимата, умрел пред нивните
очи а тие избегале. Поарно било да не се знае кој пукал во живата слика на фире-
рот.
* * * * *
... Во оној смирен и сончев ден како и во секоја летна недела, зачекорив бестелес-
но место Онисима кон некакви испреплеткани шини врз ништо. Разбуричканите
метални повити се одмотуваа од ист јазол и брзаа виткаво на сите страни, лево и
десно, горе и долу, и јас, како да пуштам од коските ластари, се кинев на делчиња
и барав некого што ќе ме разувери дека крвта во мене не е ерменска.
И сега ја чувствувам дланката на дедото Б. врз своето чело и го слушам како ѝ
106 Славко Јаневски
говори на бабата Агатија дека горам. И памтам, во тој миг викнав дека Дубара сѐ
знае. Како да не бил никогаш со грб свртен, Онисим стоеше наведнат над мене.
Црнките на очите под отежнатото чело му се лизгаа кон слепоочниците. Потаму,
левата црнка се крена кон својата веѓа, а десната се спушти на својата нишка. Ла-
же, шепна. Лаже, не лаже Гиго Косевина-Дубара! Ако некој го пресечеше насреде
тоа да-не, само едната половина ќе се викаше вистина. Онисим ме праша зошто не
останав до крај во анот да го чујам признавањето на коцкарот дека лажел. Знаеше
дека знам. Дедото Б. праша кој е тој Дубара.
Некој, сѐ уште не в соба, рече од врата дека Дубара е бившо униформирано лице и
дека му е шура. Тој неканет гостин, со повторена убавина на млад старогрчки бог,
стоеше на прагот со раширени нозе, со каранфил во реверот на џакетот од бел бу-
рет, со бастун на кој се потпираше. Благо се насмевна кога рече дека го апси граѓа-
нинот Онисим Малакијан за насилство над болен човек. Дедото Б. се накостреши
и му рече да не се бута во куќа во која не е повикан. Видливо ја придржуваше со
јазик горната вилица. Онисим го поттргна благо од пред себе и рече дека сам ќе
се расправи. Спокојно ако не и подбивно го праша убавецот дали навистина му е
зет на крадецот. Рамениците веќе не му беа спласнати. Агентот пак се насмевну-
ваше. Ерменецот ќе знае сѐ што сака да знае на друго место. И го опомена – пред
уличната врата зад дворот стои жандарм со пушка.
Но ако Ерменецот не појде со него, ако легне и ако заспие?... Сè друго што ќе рече-
ше Онисим не ќе го збунеше агентот да остане без збор и без мисла зад нежното
чело изделкано од еден удар: во вакви случаи како постапува власта?
Капларчето стана од столот. Рече дека брза. Запетлувајќи ја блузата, скоро се
сплеска за да не се допре до агентот и се изгуби. Бабата Агатија и Даринка се згр-
чија зад долапот. Малите Малакијановци вадеа од џеб жили. Дедото Б. задоволно
го повтори прашањето на Онисима. Ако заспие Ерменецот, ќе биде разбуден со
бастун, најпосле одговори агентот. Онисим му пристапи и додека ги подаваше ра-
цете праша од длабочината на очајот на продуваните векови дали господинот со
сламена паларија има вериги. И го замина во три брзи чекори: агентот се држеше
под стомакот и се превиткуваше на коленици од удар. Се стрчнав и го видов по-
следен пат Ерменецот: го прерипуваше ѕидот на дворот; се префрли во туѓ двор и
се изгуби по многуте сокачиња.

ГЛАВА ШЕСТА
1.
Призракот на прељубата се мушкаше по неа. Потоа годините беа долги, замор-
ни. Сепак не се менеше – малку е повалчеста, белата кожа ѝ е неземна. Со Борис
Блатиштец имаше две деца. Живот: и таа како и сите се влечеше низ времето,
молкум, само со една танка брчка на левата страна на лицето.
Во првата есен по онаа жетва, во оние дни кога смоларчаните се закануваа дека
по првиот снег ќе јадат живи туѓоселани доколку царот софиски или околиското
началство не им испрати пченка, Костадинка се врати во својот дом. Никој не ја
објави цената на нејзината покорност пред мажот но многу жени можеа да знаат,
тогаш и сега, дека поради треската на својата крв по неа, ќе се откажеа од гос-
пода неколку старци – Аким Зарзевски, Петко Ќорев, Ташко Муртин, и неколку
женети – ковачот Усни Усеини, оној што по градска мера можеше да има шија че-
тириесет и шест и од кого што можеше да затрудни и земјата, влакнестоносиот
полугрк по баба Симонид, браќата Петре и Богојчо Бундарови, и неколку стари
момчиња со секакви муцки и секакви имиња, не исклучувајќи ги и нешто попоз-
натите – Панко Оканица, попот Иван, Доксим Котевски (ццц!), а да не се спомену-
ваат овде агитаторите во првите дни по доселувањето на АСНОМ од планина в
град. Во долгите врнежливи ноќи, ако сето тоа не им било библиичка некаква на
селските прислушкувачи и прераскажувачи, Борис Блатиштец не престанувал да
ја мачи со прашања, да го оживува настанот во житото и не дишејќи да ѝ го набо-
дува срцето на сомневања: дали ѝ беше убаво, колку (не, да, не знам), како почна,
кој почна – Апостол, таа (немој, не паметам), дали оној поубаво умееше од него
(не, не, не), потоа изморен, вртејќи ѝ го грбот, се каеше – одговорите на Костадин-
ка беа пена врз реката на дивата возбуда. И потем ја прекина мачната катаноќна
игра – Костадинка затрудне. Треварките и бајачките богато ручаа во тие дни. Таа
тешко носеше; очите ѝ ги пиеше суша. Можеби уште се памети кој што рекол око-
лу Водици или подоцна: Трпана – Волк носи под срце, забите ѝ паѓаат; попадијата
Лазарка – Дедо Иван не крштева деца на двајца татковци; наполичарот Ефтим –
Па што, половината во селово сме копилјаци; зет му на ненабожниот Дане, Петре
Бундаров – Мајстор бил песот, оној Апостол... Борис Блатиштец се разболуваше
од потсмешливите очи на прчоликите соседи и чекаше дочекувајќи – Петка, рече,
девојченцето ќе се вика. Костадинка во петок роди. Но – се сетија – она на жетва-
та се случи во петок. Кога сојузниците објавија победа, кога веќе многу селани
прашуваа итречки и пијано зошто се бореле а данок пак ќе се плаќа, Костадинка
роди уште едно, машко. Па беа такви дни – вчерашното се заборава и се чека аг-
рарното утре, и Борис Блатиштец малку се счудоневиде: зина бесрамно гладната
108 Славко Јаневски
сиромаштија, копривички никнаа во желудниците на богатите. Беа такви дни но
потокот на неискажаниот очај од срцето на Костадинка не секнуваше, извираше
од мрак на омраза, се мушкаше диво низ честак на матни соништа, не како дел на
злосторство ами како злосторство.
Потоа, во една друга јулска вечер (оние што не спиеја избројаа до полноќ осум
или девет паднати ѕвезди), кога Борис го затвори прозорецот пред пијаните за-
кани на пограѓанетиот Апостол и се сврти кон Костадинка со искривена челуст,
таа отстапи чекор – косата ѝ лазеше по валчестите раменици, очите ѝ беа зелени,
зли – и молкум призна дека гревот живее за туѓа несреќа и ѕенѕа пијано по не-
патишта. Немо рече дека не ги разликува ревењата на пците. Градите ѝ пуштаа
меки рокчиња под ленената кошула, нивната сенка се лизгаше кон видливо ожи-
веаниот стомак. Таа сега стоеше со чело под ламбата, која се спушташе на жица од
таванот како пајак со светулка во утробата. Се обидуваше да одбутне со дланки
нешто од бедрата, нешто што е бездруго женска мисла од која телото предав-
нички се ослободува од повеќегодишната стврднатост и трепети, се шири, зрачи
топлина, бавно и посилно, непрекинато, како кога пролетната земја се испарува.
Пци, рече таа со глас на рапави патила. Пци. И навистина, додека околу нејзиното
чело во лет умираа бели пеперуги, од сите страни се огласија пци и навистина
паднаа осум или девет ѕвезди рамно на дното на самиот Борис, низ него до не-
кое негово претчувство со кое знаеше дека од прекинот до едно ново почнување
минуваат толку човечки маки колку што на времето му е нужна празнина помеѓу
две негови воздишки. Пци, рече и самиот. Дивина некоја им ги труе ноздрите. По-
тоа легна и ја намести кришум секирата до себе, остана буден, со истрпнат јазик
од обиди да одбута од уста разнишан доочник.
Забот го искорна во септември, по неколку дни откако на неговото дебелоного
синче му падна од лице и последното струпче од сипаницата, таа придружничка
и на утрешните мали и млечни луѓе, и тој реши да поразговара со жената дали да
го пушти задружниот плуг да мине преку неговите меѓи. Некако чудно се потпре
со лакти на масата како да сака да ја задржи главата високо сѐ додека не смисли
дали да го стори тоа и како. Но кревајќи ги очите кон занемената жена, нему му
се стори дека се видел во еден миг под нејзините клепки мал и згрчен, изглодано
и безначајно човече со тежина на бессилен гнев врз подгрбавеноста, со опаш на
предолго туѓо подбивање и со жегавица во јадникот од која јаболчкото во гркла-
нот се тркала горе-долу за да избега и за да не биде веќе дел на еден срам. Ветрот
се обесуваше на гранки, надвор. Тој се џапна од себеси мртов, порасна поинаков
од оној што се распливна како магличка во бадеместиот простор на женските
клепки. Некоја непозната сила (чудно беше дека тоа го знае) му удри од обете
страни на лицето модар печат, обележје на неплоден јад, знак на предавство пред
нов пораз. Не, тој знаеше и повеќе отколку што мислеше дека знае: Костадинка го
гледаше како мртовец, како труп со избришани брчки на патила, го мереше рам-
нодушно и тапо, обидувајќи се да објасни кој е тој по кого што смртта копнежно
подава раце: пред тоа сонуваше јами и крстови – таа. Тој спиеше со отворени очи.
Но тоа негово потпирање на лакти, испарување, грчење под клепките на една

жена што го гледа во него минатото, како да се случувало одамна, многу одамна,
уште пред тој да се сети дека дивината сонува на планина бело и топло месо. Тој
можеше сега, во тој миг, на кожата да ѝ ја напише со воловска жила судбината и
можеше да заборави дека таа има судбина, своја, што ја дели од неговата, ако на-
вистина и потаму останеше вкочанета, отсутна, со копнеж во крвта.
„Ќе ја дадеш нивата?“ го праша и го врати меѓу живи да се потпира пак на масата
или да го увери дека така седел од првиот свој ден. „Сеедно“, воздивна тој; итреч-
ки ја испитуваше со очи. „Сите тоа го сторија.“ А знаеше дека тешко се разделува
од она што е свое и се обидуваше да не признае ни со трепет на веѓите дека сака
да се здружи, тешко му е сам да остане – Апостол Коцев оддалеку му ги брои тего-
бите и часовите на морничавост а тој во мракот му ја слуша сенката. „Не можам“,
се олабави и стана со лице свртен кон вратата. „Не умеам. Треба молба. А тие мо-
жеби и не ја сакаат мојата нива.“ Навистина се плашеше да не му се потсмеат – ти
стежнале гаќите, се криеш зад нас пред Апостола. Костадинка принесе грне со
врел преварен грав и седна наспроти него; градите ѝ легнаа на дел од самодел-
ската маса, нивната мекост набабруваше под ламбата. „Не сум гладен“, а во праз-
нината на устата јазикот уште го бараше извадениот заб. „Јас не знам како треба
сето тоа да се стори.“ Од малиот пекол на грнето се креваше врела пареа. „Не сум
гладен“, пак рече; веќе не се потпираше на лакти – стоеше. „Оној Ефтим... Тој ќе ми
каже.“ И вчера, и завчера, и порано водат ист разговор – таа ќе молкнеше, тој ќе
појдеше кон вратата. Ништо, утре, говореше и јадеше сѐ додека не ќе му стежнеа
клепките. Сега ја отвори вратата. „Ќе прашам. Врати го грнето на оган.“
И излезе в мрак, меѓу живи сенки, и знаеше дека не ќе оди таму кај што наумил ту-
ку кај својот последен пријател и кум Богојчо Бундаров, брат на Даневиот зет но
не и задругар, да му ја проба новата ракија – тешко му е, сака да заборави што се
случило и што се случува. И што ќе се случи? Ќе се испијани, го знаеше тоа. Богој-
чо Бундаров ќе го моли, ќе плаче, од пламената коса ќе му прскаат искри – голтај,
куме, и раскажувај ми за пеколот! А за пеколот умееше да раскажува... Во косишта
на темница, жилава за опстанок, заплеткано е едно разденување и со слабичка
волја се трга од беспомошност – џапни се и спласни, остани во маглите на својата
несреќа. Но суштеството, на пенушка, на карпа. Тоа е всушност зовриена каша во
која се распаѓаат крави, крмнаци, риби. И луѓе, грешници. Тоа е пеколот, рај за
пајаци за змии. Напи се, куме. Од таа каша куциот ќе ги срка нашите дробенки.
Но вистинскиот облик на тој пекол е на дното на Борисовата свест (тој сѐ знае, сѐ
довршува во себе, и пак тешко говори и не може да раскаже) а таа свест е полна со
испреплеткани шуплини без влез и излез, и преплавена со црни души; плискаат
врз нив пламени дождови на една семожна, сестрајна, севишна одмазда. Пеколот
е долу, во црното срце на земјата и се шири, усвитува сѐ – и трла и пештери. Над
ужасот се крева смерно под божја закрила Борис, не првиот, вториот, третиот, ка-
ко некој цар, туку Борис Последниот. Сè врие, и каменот станал глекава смола.
Во витлите на ѓаволовиот вилает реват двоноги чудовишта, од бескуќниот Адам
и неговото оживено ребро до вчерашниот покојник Лазарко Анестиев. Господи,
спаси. А и тој Лазарко, куме, погледнуваше во Костадинка. Погледнувал, не ќе пог-
110 Славко Јаневски
ледне веќе и не ќе мисли само со најсрамниот дел на превлакнестата и искривена
става: му гори сулфур во ноздрите, се прпелка на остар кол, лока прежеден пре-
врела смола. Се распаѓаат блуднички меса, костурите меѓусебно си ги гризат го-
лите ребра. О, душо моја, саботјански пееше како колешинец, вивни се над тоа зло
и тој гној и насели се крај зеленогорски врутоци под едно пречисто небо. Пиеше и
се преселуваше на облаци. И ја забораваше нивата, ги презираше жетвите – срп
прегрнува овес, алчност жнее месо. Ах, Апостоле, мал е тој пекол за тебе, мал е.
И измислуваше – испотен, во агонија... Впрочем, тој пекол, куме Богојчо, е казан
некалаисан на голем вечен оган. Во него – катран, смоличка. Ние, не ти и јас, други
некои, вриеме, а коските, точно така, ни се топат, костурот низ уши и низ очи ни
протекува. Ноќе, дење – крај нема. Од тие стопени коски, од таа жолта плуканка,
пак се раѓаат грешници. Тоа – самите од себе. Сè така, сѐ така... Сè така објасну-
ваше. Исус еднаш се родил и ќе се врати еднаш. До тоа враќање, луѓето со векови
ќе се мачат во врелиот навев на тајните Борисови надежи да пламне светот од
сопствена искра, не како што пламнува житото во заод, поинаку. Како правдина.
Дури и јаречката брада на дедо Иван ќе гори Дедо Иван – будала! Затоа, куме Бо-
гојчо, не одам в црква, затоа, жими очиве. Затоа тој им пристапи на следбениците
на првиот саботјанец Вилијам Милер, ако колешинците точно му го кажаа името
на својот светец. О, грешеа оние што го гледаа името на својот светец. О, грешеа
оние што го гледаа под очи. Грешеа глупавите. Почитувачите на саботите не беа
против задругите, тие само проповедаа: Исусовото враќање да се пречека во чис-
та облека и со песна. Тие, не и тој. Неговата вера беше обогатена со надеж дека до
тој голем ден ќе го види пеколот и злокобниците во тој пекол: Апостола Коцев,
поради нешто што сите го знаеја, попот Иван – се двоумеше да му го крсти првото
дете (Не се знае кој му е татко, говореше), брат му на својот кум поради врелина-
та во болните очи кога ќе ја видеше Костадинка. И многу други ќе вријат, Ташко и
Мино Муртин, татко и син, Ангеле-Геле Боцевски, Доксим Котевски. Неговата без-
умност предеше слатки соништа: била пекол земјата, останал пеколот; од млака-
та стивнатост никнува првиот цвет – румен е, сокрива мед во себе; на жолтиот
толчник паѓа првата пчела; и додека по нишки на сончеви зраци се спуштаат на
земја лебеди, чучурлиги и други птици, без голошии орлишта и јастреби, од што-
туку никнатите шуми течат во булуци златнороги кози; тој Борис Блатиштец, е
последниот човек; тој е и првиот, и врска е помеѓу еден крај и еден почеток... Па
дојди, господи, на коленици те чекаме.
„Куме“, викна до мракот. Стоеше пред осветлен прозорец и се напрегаше да ги
види црвените кадри на Богојчо Бундаров, на тој голем поет на македонските
пцости. Чекаше. Кумот ќе му ја отвори вратата како и секогаш – Ама, чекај, са-
ботјаните не пијат! „Куме“, пак викна. „Не сум дошол да пиеме. Тешко ми е ноќва.
Не сум ти раскажал сѐ за пеколот.“

2.
Децата спиеја. Таткото гледаше со матни очи во празна чаша и набожно ги џва-
каше мустаќите – пцуј, куме, јас тоа не можам. Мајката седеше со мртви раце во
скутот. Зад куќата, до отворениот прозорец, трепетеа гранки на праска. Стеблото
бездруго беше голем пајак прикован со игла – подвижни му се само краците но
пред него нема пат, ѕидовите на мракот се непробојни.
Можеби подоцна, по неколку месеци, јавниот обвинител, покажувајќи со прст кон
саботјанецот и делче по делче објаснувајќи го настанот и неговата предигра, не
знаел дека примамливата преснина на ноќта била решавачка да се случи она што
се случи само малку пред првиот снег. Сега тешко е да се знае дали Костадинка не
можела да седи сама и осамена меѓу излупени ѕидови и дали навистина ја привле-
кол шепотот на младите тополи зад чешмата. Најпосле, за човечките постапки
суди кој како сака...
Не сум сигурен дека психологијата, судската медицина или некоја друга наука, го-
ворел подоцна шишкавиот обвинител, не ќе дојде до терминот лудило со припре-
ма. Обвинетиот Борис Блатиштец не е жртва на мигот. Тој со години чекал да
го види сѐ уште недокажаното повторно паѓање на својата жена, не само за да ја
измами правдата туку и да ја прослави религијата на која ѝ припаѓал. Пред да се
изговори овде зборот обвинет, ќе се вратам во ноќта кога покојната Костадинка
Блатиштец, мајка на две деца, по вторпат се сретнала со покојникот Апостол
Коцев. Дозволете ми да се послужам со неколку логички претпоставки...
Костадинка нечујно излезе. Носеше штотуку испразнета стомна. И веднаш ја пре-
чека дивиот здив на ноќта. Беласица и Огражден дишеа неподвижно со гради на
есенски чудовишта, огромни и со шеговит инстинкт дека тркалезниот небесен
опак ќе ги заскокотка по ’рбетникот и ќе ги пристапи со кикот да го распрснат во
бели капки Млечниот Пат. Сепак пребрзо се наоблачуваше: помеѓу копнежот на
тој инстинкт и соѕвездијата на шупливата вселена се таложеше густ мрак. Коста-
динка не брзаше, знаеше дека се насмевнува, не со посебно значење пред прагот
на својот дваесет и осми роден ден, туку просто од задоволство: студеникавиот
ветар ѝ ги лижеше градите со јазик на зимско песче. Не, беше измесена од земја-
та на преттатковците и од крв на човечки желби и не веруваше како Борис во
враќањето Исусово, во чие и да било враќање... Обвинителот подоцна ја оживувал
со творечки занес во задушливиот судски салон:
Присилена да се затвора во себе пред староста на мажот и пред неговиот ново-
верски мрак, жртвата им се посветила на децата и го избегнувала прогонетиот
Апостол Коцев. Млада и бујна, таа била сепак покорна пред мажот. Наследениот
поим за еден стар, во исто време и денешен морал, љубовта кон децата и стравот
112 Славко Јаневски
од мажот, биле фактори што не ѝ дозволувале на жртвата лекоумно да тргне по
работ на злото. Најпосле, ако не го мразела, таа можела да биде само рамнодуш-
на за човек што се обидувал многу порано да ја... вие веќе разбирате.
Во таа ноќ, далеку пред судењето на Борис Блатиштец поради убиство, часот е
сосема непознат а датумот не е важен, недалеку од куќата на Панко Оканица и
на пет чекори од таканаречените скоевски тополи, сенката на селската чешма
се одвојуваше со квадратниот облик од темницата. Лакот на шурката беше необ-
ично гласен, водата го претчувствуваше доаѓањето на дождовите и брзаше да ги
натпревари, се прелеваше од каменото поило. Можеби водата патуваше по некои
таинствени бразди да ги окрепне сите тревки на рамнината. И навистина, колку
и да беше чудно, мирисаше на јагоди. Костадинка застана. Мракот не ја плашеше,
не веруваше во пеколот на својот маж. Под тежината на водата се свиткуваше на
чуден начин како да го протега ’рбетот меѓу напнатите плешки. Зароси. Сепак,
недоносен, дождот не можеше мигум да ги смекне угарите. Бремените облаци
се мачеа, ветрот со свои намери вивнат кон нив, им пречеше. Тогаш Костадинка
повеќе почувствува отколку што чу дека некој или нешто оди на неа, не човечки и
не ѕверски. Можеби таа ноќ беше ноќ на пролетни мириси што низ векови ѝ биле
непознати на есента. Ја остави полна стомната крај каменото корито. Се згрчи.
Се обидуваше со студена дланка да си го зграпчи срцето низ ленената кошула.
И еден ден, се сети на проповедите на колешинскиот поп, тој ќе дојде на земјава
сиот во светлост и ќе рече – елате во моиве прегратки, вие сте дух на мојот
дух. Во грлото ѝ раснеше лепливо тесто и се ширеше, ја задушуваше. Трепетеше.
Ушите однатре ѝ баботеа. Сенката пред неа беше преголема и пренесмасна за да
се поверува дека пророштвата на проповедникот ќе се обистинат во оваа ноќ и
само за неа. Во тишината, таа со секое делче на ставата го слушаше збивтањето
на својата крв и со раширени зеници се обидуваше да не го препознае мракот на
човечкиот облик во мракот. Не отстапи. Само се потпре со рамо на студениот ѕид
на чешмата, се згрчи скоро без тежина врз пукнатината на земјата што се шире-
ше под нејзините стапалки. Му го чу гласот – не ја поздрави, само ја праша дали
го познава – и не одговори. Го паметеше, аха, го паметеше и по мирис; не знаеше
дали му простила кога мислеше дека од тогашната жетва житото го изеле луѓе-
то, настанот – големото време. И не можеше да се искубе од своите корени – тој
раснеше пред неа, осаменик со пушка и бескуќник, накострешен и широкоград.
„Ајде, овде сум, кажи ми сѐ. Ме мразиш, нели?“ Неговиот тромав глас ја стисна во
обрач на недвижење. Не сакаше да му го спомене името – Пусто останало, ѝ рече
еднаш на некоја своја стрина со љубопитни иглички по белузлавите клепки.
„Кажи, не сум камен. Некој сум.“
„Нема што да ти кажам. Ако си некој за мене си никој. Имам маж и деца“, му рече.
Тој се доближуваше, а таа, како и секогаш, беше беспомошна пред злото. Само се
обидуваше да остане мирна трепетејќи со рамениците, не сега од страв и не како
женка туку како што ќе трепетеше ако Христос по своето враќање стоеше пред

неа. Му рече дека за неа е туѓ човек. Но тој веќе ја држеше силно и со копнеж око-
лу глуждот на олабавената рака и ја прашуваше нели ѝ е жал за него бездруго чу-
дејќи му се на измамничкото самосожалување. „Пушти ме да поминам“, скоро му
заповеда. Мравките на наморничавеноста ѝ се лизгаа по плешките. Се исправи, ја
тргна раката од студениот стисок. Напрегнато исчекуваше молбеност на машки
глас. Ја истера еднаш оддома, сега нека клечи в батак.
„Јас сум див човек“, кажа тој тешко. „Бегам и од луѓе и од гуштери. Сепак сум некој.
Човек сум. И патам. А ова заради некого.“ Му се стори дека таа се смее со зборови:
заради некого... заради неа ли? И му рече ако е некој нека остане некој и нека ја
остави. Тој знаеше дека веќе никој и нигде не ќе му верува и не се оправдуваше.
Безнадежно рече дека е сам, многу сам, туѓ на секој свој, свој само на несреќата.
Костадинка се подаде по стомната без да се наведне. Раката како да ѝ се издолжи-
ла иако самата не се свитка. Или како главата да ѝ остана во висината на неговото
рамо ако веќе се свиткала. Ја зеде стомната и сепак не тргна. Тој ја задржуваше со
некоја своја таинственост. Очите ѝ се свикнуваа на темница; имаа сила од своја
длабочина и со два мали мозока во глобовите да знаат – ноќе – сѐ што сакаат:
широко лице со јаки вилици, на него усни со неискажана болка на рабовите. За
продорноста на тие очи тој не се разликуваше од порано, од денот на гревот; мра-
кот сепак ги криеше меките подочни дамки на неизбриченото лице. Сега ја моле-
ше да му прости, зошто и таа да е против него. Но порано сите беа против неа, и
го мразеше – дење, ноќе – го сонуваше, нешто недовршено ја влечеше кон него.
Зачекори, му рече да ја остави и се зачуди; се зарадува кога Апостол ја зграпчи за
рака. И можеби тоа и го очекуваше: од неговата привидна потиштеност пробива-
ше познатата грубост.
„Не, ти нема да си одиш“, се наведна кон неа. „Толку ноќи те чекам овде.“ Таа, нека-
ко претанка пред него, се нагрна со дожд, се стресе. За миг. И го одбутна пркосно.
„Што си сеел тоа ќе жнееш“, рече. „Го уби момчето на Нуневци, сега што сакаш?“
Грубост и пркос, и пак нејзина итрост како во престари времиња кога токму неа,
една селска Ева, некој ја создал од негово ребро. И тргна оставајќи го бессилен.
„Но јас сакам да ти кажам“, ѝ рече; та го праша – да ѝ каже ли во каква несреќа ја
бутнал? Остана зад неа како набркан пес. Покајнички рече: „И тоа. Јас не можам
вака сам. Ќе останам овде – врати се или повикај ги селаните.“
„Тие со вили ќе те разнесат. Секој ќе крене над глава крваво знаме.“
„Реков – не ќе се бранам. А момчето... друг некој тоа...“
„Не сум власт, ни суд. Кога ќе те врзат, плачи пред нив.“
„Да плачам? Добро. Пред тебе. Виновен сум поради нешто – суди или прости.“
114 Славко Јаневски
Нејзината оддалечена смеа го тресна како камшик. Преку грло. Остана нем, без
сила. Легна врз него, дожд, нов мрак ја распливна трепетливоста на жената. Но
нејзината сенка уште стоеше пред него: жуберкањето на водата прилегаше на
боси чекори, доаѓаше и се враќаше. Се потпре со обете раце на ѕидот на чешмата.
Шурката се засили. А зад границата на тој шум селото беше тивко и слепо, само со
неколку капки светлост под невидливите стреи. Облаците се закануваа со далеч-
ни молскавици. Тој се наведна. Без потреба, гладен, се напи и отиде, се потпре на
една од тополите. „Ќе чекам“, гласно рече.
Неговиот живот немаше иднина. Секоја надеж дека нешто ќе му го измени патот
и ќе го врати во сончеви утра остана далеку зад меѓашкиот камен Змијарник. И се
закашла; веќе неколку дни го болеше грлото.

3.
Не се знае точно дали во подоцнежното сведочење во судот јасенчаните не до-
кажувале по традиција дека во таа ноќ не го виделе Апостола Коцев како свртен
со лице кон ветрот му се моли на утрешниот источен изгрев да ја облее земјата
со сонце и со заборав за она што се случувало во неполни шест дни и не се знае
дали некои ги знаеле неговите желби: се враќа повторно во селото со сериозен
чекор на орач што умее да го чуе повикот на земјата додека околу неговите маш-
ки и тесни колкови се веат краевите на палтото со петлици на два реда, по три
од секоја страна на градите. Се знае само: обвинителот, во неумерениот наш по-
дем сѐ да се опишува, ја отчукал на стотина страници трагедијата на Костадинка
Блатиштец а голобрадите уредничиња на списанијата се кикотеле бесрамно над
секоја негова реченица. Но на судењето тој рекол:
Претпоставувам дека на жртвата во исто време дејствувале две зла – одмазда-
та на општествениот ренегат да ја уништи, и свесното лудило на обвинетиот
Борис Блатиштец да го пречека обидот за тоа уништување со свое уништување.
Овој случај за мене долго не ќе претставува мртво слово во судските акти. Пред
нас се поставени во јазол многуте прашања – што е денес бракот, што е прељуба-
та, во чии раце е правдата, ако веќе некои наоѓаат оправдување за љубоморните
мажи. Да, јас, ќе објаснам... (Не објаснуваше, се заплеткуваше пребрз во реченици,
стануваше преопширен и здодевен)... Но ова мое објаснување бара свои опширни
толкувања. Ќе се обидам најпрвин да го претставам оној фиктивен љубовнички
триаголник не одбивајќи ги засега субјективните мислења на некои сведоци за
моралот на жртвата. Јас знам...
Тој навистина малку знаеше, дури и кога не најде издавач за својот роман во кој
љубовта поучно ја славеше својата победа над гнилото зло. Впрочем, според него,
Костадинка ја познавала само љубовта кон децата и, ако можеше да му се верува
дека таа се заземала за просветување на своите сосетки, – кон иднината. Кузман
З., познајник на обвинителот, по прочитување на романот во ракопис, запишал
подоцна во еден од своите тешки читливи дневници:
Духовна рафинерија на шеќерна репка. Книжарска конфекција. Литературата е
онаа величествена глупост што многуте од нас нè крева на шуплив трон – да му
земаме на животот сѐ, да му оставаме куп заблуди. Ако се споулавам, а тоа мо-
же да ми се случи (творечката епидемија се шири и ги заразува дури и курсевите
за описменување), ќе напишам: несреќата почнала уште во времето на Онисима:
еден Арап-Евреин-Ерменец ни прави деца, да си помогнеме и ние малку меѓусебно.
Зошто да не бил Апостол Коцев жртва на Костадинка Блатиштец? А писате-
лот со правничко мајсторско писмо, негувајќи ги своите револуционерно широки
мустаќи како кај еден подмладен Сталин, можеби заборавил: никој нема право да
116 Славко Јаневски
дејствува на еден судски процес, на сите фактори во тој процес, онака како што
подоцна ќе треба да изгледа еден роман со возвишени морални поуки.
И тој не знаел многу, само претпоставувал...
Борис Блатиштец бапна дома нововеречки смирен, речиси како да се враќа од
Христовиот гроб, но со црвени уши и со толку обесени мустаќи што дури ни усни-
те не му се гледаа. „Гладен сум“, се заниша во отворената врата. „А кумот Богојчо
сѐ ми кажа.“
Костадинка стана од столот. Сега, по навика, не можеше да ги склопи дланките
врз срцето, да биде свој предавник ако некој веќе ја предал. Од кај знае тој, се дво-
умеше да праша – на усвитеното теме косата пребрзо ѝ се сушеше – не, тој видел
некоја друга, јас не излегував, чекаше да се одбрани. Однатре, усните како да ѝ
беа заробени од смола. А кумот Богојчо сѐ ми кажа!
„Знае“, рече Борис и се протегна на нозе. „ Сè знае и сѐ ми кажа. Некои ќе летнат
од задругава. Брат му Петре се стркала од политиката со задникот преку глава.
Шурата му удрил клоца, а јаде негов леб – спие со негови болви. Пред две ноќи
некој им ја кршел вршачката со тежок камен. „На“, ја свитка едната рака кон себе;
тупаницата му беше мала, влакнеста. „Ќе седам јас настрана и ќе им го гледам
сеирот. Дај го гравот.“
Костадинка дури сега можеше да се издаде; додека стоеше како мртва, веројатно
со искривено лице по боја слично на мов од зелени праски, дланките сами од себе
ѝ се подадоа кон срцето; згрчените прсти можеа и низ кошулата да ѝ се закопаат
в месо: никој не ја видел со Апостола, Богојчо по стар обичај го лажел маж ѝ, ја
вртел неговата саботјанска вода кон своја воденица, онака како што умеел тоа
секогаш да го прави, со срамно песнопојство – да им го пикнам на задругарки-
те, да ги превртам другарките, да ги свлечам, да ги гмечам, со мевце снаите да
им ги понадам, женичките на песок да им ги онадам, будимките да им ги стис-
кам, со млекце да ги плискам – до дропчињата, до грлото, селово со дечиња да го
посолам како со буковец, со дечиња-пиперчиња, мали богојчиња, сите да се едно
племе – кркајте, веселници, Богојчо Бундарев знае и без рогови да боде... или, ако
не бил жестоко распеан, ги редел сите оние имиња на народов, што низ векови
самиот себе си бил кум: акмаци, токмаци, шутраци, абдали, алабаци, шушумиги,
ојлевци-дојлевци, спипилиња, клекуши, клапуши, гнаси, торбари, џепчии, ломбаци,
маски, натрапници, никаквеци, курви, красти, денгуби, братоколачи, подлизурки,
без’рбетници, гуланфери, гајгури, лиглевци, ајдамаци, ашлаци, слепци, гризикоски,
баздачи, врклевци, вампири, дембели, питачи – крвта арамиска ваша!
Изгледа дека за овој селанец Кузман З. запишал: Б. Б-ов е оној вистински поет
што нам ни недостига во ова време во кое поезијата нема мускули да замавне со
ластегарка од вистински глаголи. Но во неговите белешки нигде не се говоре-
ше за односите во домот на Блатиштецовите, а кога Мино Муртин, Стојан Стојо-

Сејмен и Леонид Бончев од идејни причини го претепале ноќе пламенокосиот
глаголивец, и подбеласичката лирика станала солзлива, слатка.
„И сега?“ праша Костадинка. Тој се нишаше на нозе пред да седне. „Сега ништо. А
Ефтим ќе ме натераше да напишам молба – давам нива, вол, коњ. На“, пак ја свитка
раката; тупаницата му беше уште помала и повлакнеста. „Да не сакаат и тебе... А
ќе донесуваат закон за колективно спиење... Дај, ти реков. Да не божјачам. Гладен
сум.“
Го жалеше со вкрстосани раце. Лицето му беше ситно, носот тажно му висеше.
„На, еве им“, говореше со полна уста пред да почне да ждрига, по обичај до првиот
сон; ѝ ги гледаше разграштените гради и се насмевнуваше помеѓу два залака.
„Под една черга, нели? Кој која.“ Очите му светкаа од пијана желба. „Жеден сум“,
кажа; пиеше од стомната и уште ја гледаше. „Нели, кој која?“
Таа ја зеде стомната и ја истури водата во поцрнетото веќе испразнето грне.
Тивко, не гледајќи во него, рече дека ќе појде по вода – за миење на чанаците
изутрина. Не знаеше зошто, сепак повторно се ставаше на жртвеник.
„Побрзај“, се протегна тој сит. „Ќе те чекам – в постела. А на кумот му кажав – ќе
заврне врела смола, од земјава ќе се вивне чад и пламен, ќе се смее Исус над пе-
колов наш. Ќе им даде тој на јудите задруга, ќе им даде.“ И се проѕеваше. „А кумот
пак им смислил песна. Господи, ама што народ сме ние?“
Таа знаеше дека не ќе ја дочека, дека ќе заспие со зјапната уста; освен што беше
саботјанец, нов богомил, не беше поинаков од порано и ја прашуваше, ноќе во
мракот како се случило она на жетвата, што чувствувала тогаш, може ли некој
поарно од родениот маж. А после, влажен и неподвижен ја шепотеше сликата на
својот пекол, доколку не ќе заспиеше со свртен грб кон нејзиниот срам. Со годи-
ни. А веќе беше барзав. Околу ушите му се фаќаше бел мов.
Потпирајќи ја пушката на тополата под која стоеше, Апостол Коцев ѝ појде во
пресрет: прикаската на минатото се мушкаше кон својот крај. „Аха“, шептеше во
треска. „Знаев, јас знаев.“ И со болно грло се чувствуваше посилен од големата
ноќ. Брзите капки дожд му се забуцуваа во тилот. Застана пред неа со див грч на
усните. Не знаеше не ја понижува ли како победник. Ѝ бил в раце, рече и ја праша
зошто не го поткажала да го спобркаат со гламни – волк е, не познава добрина.
Таа ја спушти стомната – нека си го врати секалото в џеб, може некој да ги види
ако запали цигара.
Застуденуваше. Дождот се згусна за кос напад, рамно в очи. Не мирисаше веќе
на јагоди. Откај мочуриштето се слушаа ноќни птици. И-ууу! – се чудеа утки или
бувови; секако лежеа накострешени во шамакот или потаму, во евлата, зад без-
118 Славко Јаневски
мерно ненужните врби над кои се протегаа диви ливади, простор со гускина тре-
ва и со безимени трњоцвеќа од кои бегаат дење и осите и бумбарите, од нив или
од некои црно-бели птици чии писоци им ја забигоруваа душата на искрпените
говедарчиња. Потоа се судрија два ветра. Се зграпчија за шии, почнаа да мавтаат
околу себе со опашите.
Нејзе бегалецот ѝ личеше на напната или надуена празна кожа – распори ја, од
пукнатината ќе протече тежок воздух. Му го чувствуваше здивот; до неа стасува-
ше мирис на гламна изгасната со вода. Се отвори небото и се затвори: блесокот
му ги соголи преголемите очи. Костадинка се стресе, отстапи. Тој остана да стои
незгрчен под дождот – нека му каже како живеела (не рече колку таа мислела
на него) – и веќе ги подаваше рацете да ѝ ја стисне половината како да сакаше
да ја струполи тука, веднаш, во калта, но таа, повит пред друг повит, се изви од
прегратката. Му рече дека не дошла за тоа, нека не се надева, саботјанецот Бла-
тиштец чека вода и на прсти ѝ ги брои чекорите, до чешмата и назад.
„Со него – можеш...“ а таа го прекина – маж ѝ е, еден пред црковен олтар – и пак се
изви. Апостол остана како косо стебло пред паѓање, послеп од крт за безгласните
далечини. Селото немаше никаков друг облик освен оној што тој можеше дареж-
ливо да му го даде: куп безживотни урнатини, без сведоци за машкиот копнеж
на еден осаменик. Некаков случај го допре нејзиниот лакот до неговото ребро;
тоа го возбуди неактивно да ги бара во темницата познатите очи – зли ли се или
облагородени со злато на жито и тага од пред шест години. Но не го виде она што
го бараше туку едно црвено осамнување како во бладење – одел од почетокот на
светот по магли, низ ветришта, по темница и стасал на некоја од многуте непозна-
ти ѕвезди. На неа лежат костури на чудовишта... Од морето на мракот изнурнуваа
ридови од проѕирен црвен камен, крвави и стооблики сунѓери од чија шупливост
демнат закани на некрстен свет. А животот им беше кус, толку колку што траеја
молскавиците. Безумно решен сиот мрак да го преплави со зеленилото на своите
желби за да заборави дека и неговата копнежлива крв е пеколно црвена, ги крена
пак рацете. Мислеше дека таа се насмевнува кон него, широко, прешироко, од
крај до крај во просторот на неговата осаменост. И зашто многупати во животот
се обидувал да урне сѐ што одговара на одредена мера или калап на своето посто-
ење, прогледа, ја виде како изделкана од парче мрак во ноќта, ја зграпчи за раме-
ниците. Зошто го мачи – зошто, зошто, со крик на шепот ѝ се доближи до лицето.
Со искреност на незлонамерен лажец рече дека шест години не видел друга жена,
ни селска ни градска Костадинка.
Тополите зад нив шумеа со тага, се веднеа кон него, небото се спушташе без тие
свои потпири: кој е тој, ама кој е? Во празнината на неговата споулавеност се вр-
теа во круг усвитени клетки: кој сум, каде сум, зошто сум; не можеше да ја при-
влече, да го стори она што го мислел чекајќи ја под тополите.
Костадинка го допираше стомакот до влагата на машкиот остар колк. Се лизгаше
трепетлива кон калапот на неговиот копнеж. „Проклетнику“, му рече со здив на

едно минато лето. „Зошто дојде?“
Испарената крв пак се враќаше во него. Тополите и дождот претерано се повле-
коа, им ослободија место како под голема и глува бочва. Во таа нова селска при-
каска, гулабицата во слатко мачење си го оставаше срцето во ноктите на преглад-
нетиот јастреб. Тој рече дека врз душата му лежи темница, дека зимата утре ќе го
поклопи со студена дланка. Во него завиваа јануарски волци. „Мора да ме дави“,
воздивна. „Ако се предадам, ќе ме закачат на орев. Човек носам на совеста – ме
запишале таков.“
Таа се тргна од него – била, ја нема, ја бара со очи и ја слуша само – дали тој го
убил Илија го прашува и не е веќе жена туку стија што ќе го заплетка во предолги
коси и ќе го задуши. Не ѝ одговори; се топеше полека под дождот. Во шамакот на
мочуриштето пак плачеше птица или животно со глас на болна гладост. Земјата
како да набрекнуваше да се крене над судиите облаци (бездруго претчувствува-
ше порои) и се прерипуваа навеви – ту мириса самиот живот на нешто зелено,
штотуку отворено – непопарена зелка или лубеница – ту дави: се отвора под удар
топла утроба на заклано говедо, се испарува раскопана земја, гнијат во влага лан-
ски лисја. А и есента како да е раскрчмено животно во мракот и сепак расфрлени-
те делови ѝ се живи, се бараат, пак се капки дожд, со ветрово пипало, со бел пат
на молскавица. И се составуваат тие делови. Во утробата на есента ведите сега
умираа со татнежи. Таа знаеше дека громот удира во високи дрвја и стоеше. Топо-
лите зад чешмата одамна се оддалечија. Не знаеше зошто стои пред него – нема
што да се каже, Апостол сепак убил.
„Мора... И ме јавнува ноќе овде, врз градиве.“ Таа се подаде кон стомната; преза-
фатен со себе можеше да види, нејзините чекори беа бавни. „Чекај“, ја сфати неј-
зината намера. „Не оставај ме. Не сум ти рекол сѐ.“
„ Сè. И мене, и на селово. Сè.“
„Ништо. И не биди му ти ортак на селово. Нашите мајки поштеле во главите и
турски и грчки гниди.“
„Кога одел татко ти да бара сојки по бел свет, тогаш ли?“
„Не говорам јас за себе. Џганов ми го изеде детството дека сум Арап-Евреин-Ер-
менец. Слушаш ли – сите ние сме измесени од секакво тесто. Знаеш ли зошто се
тепав во онаа вечер со ковачот? Тој трипати повтори дека сум копиле.“
„Браво! А не си, нели?“
„Немој. Не покажала кон тебе со прст Богородица да судиш. Безбожниците и на
син ѝ му наденуваат секакви имиња.“
120 Славко Јаневски
„Запиши се кај саботјаните. Борис Блатиштец веќе верува дека Христос му е брат.
Запиши се, не враќај се. И не здодевај ми. Не ќе пукнам по тебе.“
„Тогаш почекај, гулабице. Не ќе те пуштам без такса.“
Не ја зграпчи, таа не отиде. Одлево, наспроти мртво заспаната Панкова куќа, не-
чие бутуросано грло со кашлање им одговори на неспокојните ноќни птици. По-
тоа разговор – ноќен, развлечен. Откај одборот се влечеа две ганѕави сенки. Шум-
но се расправаа. Апостол во скок ја повлече Костадинка кон тополите. Се згрчија,
се стиснаа става до става, додека тој со десната рака ја креваше пушката пред тоа
потпрена на стебло. Вака прегрнувајќи ја заштитнички со левата рака, неговата
става се менеше како лежиште за облиците на таа, и пркосна и покорна жена. Сен-
ките застанаа до чешмата како да се сомневаат во нешто. Беа исти – трупчести,
без движење.
„Ако можев, ќе ти ја расцепев главата и ќе ти го посолев умот. Не си прав да обви-
нуваш друг.“
„Кој не е прав? Летнав од Капе за ништо, за тепаница. Што сум му сторил јас на
шурата да ме гмечи?“
„Шура ти... Зошто шура ти? Сите гласале против тебе. Сега ти е така, ваша милост.
Нема протекција.“
„Их ферштензи – протекција. Ми потребала. Јас сум дете од стара мајка. Умеам да
есапам.“
„И што изесапи – ќе ми кажеш ли?“
„Сите ќе пропаднеме. Државата не испраќа пропаганди, трактори. Акај, јади си ги
дробовите. А за таа држава јас дури ни со брат ми Богојчо не говорам.“
Најверојатно дека другиот имаше очи на був. Апостол и Костадинка го слушнаа
неговиот извик. „Погледни, стомна!“ Гласот му тежеше од влага. Оној зад него
праша каква стомна. Цапаше на влажната земја в место. Рече дека му кажувала
баба му: вештерките оставале ноќе стомни на пат – ќе се напиеш, ќе се скаме-
ниш. И сѐ додека не се оддалечија шегувајќи се да ја земат ли стомната или да ја
остават, се обѕираа, зашто по овдешниот селанец се влечеа ноќе подземници од
детството.
Апостол и Костадинка сраснаа со тополата. Сега сфатија – опасноста, да бидат
најдени во нов и пострашен грев од поранешниот, стоеше на чекор од нив. Сепак
ги заобиколи како еднаш среќата. Костадинка се исправи. Тој не се обиде да ја
задржи.

„Кога пак?“ недовршено праша во чекор со неа. Таа не се сврти. Му рече збогум, за
секогаш, не благо, со надеж дека тој пак ќе го повтори прашањето, туку пркосно,
зло.
Дождот не се проредуваше. Оддалеку бучеше првиот порој или тоа задоцнетото
ехо на татнежите ги потресуваше планините. Изморената бура ги остави непро-
бивните облаци да ја појат великодушно земјата со сите нејзини стебла и со ед-
но повеќе. Јаболкницата на гревот разлистуваше – Апостол и Костадинка ѝ го
крмеа коренот со свои сокови, како што запиша подоцна Кузман З., а на привидно
исушените вејки сепак можеше да никне цут за едно утрешно библиско јаболко.
122 Славко Јаневски
4.
„Панко.“ Превозот на сонот трепети и се стуткува, после се мрешка околу него. Во
зелената мраќава течат во круг видливи стапици. Комунистите го ловат но тој е
покриен преку глава, трае. „Панко.“ И уште неколкупати.
Лисицата се разбуди. Поткревајќи ја главата Оканица претпазливо ѕирна низ про-
зорецот. Ослушнуваше со начулени уши и не знаеше дали сонува или некој навис-
тина стои во сенката на нужникот во запуштениот двор. По олабавениот под на
собата меко трчаа глувци, додека во долапот, точно меѓу вратата и прозорецот,
упорен црв длабеше тунели. Во соседниот кревет, бел и градски како од песна,
жена му остана неподвижна. Од цевката во дното на градскиот балкон џбуркаше
вода. Шумовите и татнежот на облаците не можеле да го изговорат неговото име
и тој мислеше дека пак ќе го нурне лицето во перницата. И штотуку се олабави со
намера до нос да се покрие со предолго непроветрените две веленца, од мракот
пак некој викна. Требаше сиот да се извлече од креветот, најубав под Беласица и
под Огражден, со пружина – превртувај се на него, тој те отфрлува и пак те прече-
кува на меко. Ах, како некогаш, пред едноракиот Дане да ја донесе во Јасенско
Партијата, се спиело на тој кревет, од крај до крај по мера на сѐ уште неостарени-
те коски на Оканица!
„Кој е?“ со шепот праша. „Слегни. Јас сум, Апостол“, кажа ноќта. И како пред тоа кај
чешмата што му се случуваше на Апостола, или некако слично, сега и во Оканица
се усвитуваше јадрото на неговото ноќно спокојство, се распаѓаше и се спепелу-
ваше. Бидна пепел и неговата вистинска вредност со која тој господарел над
луѓето и над Апостола. Се слизна од креветот – пружините зацимолеа со танок
глас по него. Цивкањето на ослободените спирали на челикот му се обвиваше
околу главата и не се олабави додека тој не ги мина шеснаесетте скалила.
Никој (жена му да) не го видел пред тоа Оканица толку кривоног и во долги ото-
рбешени гаќи од кои на папокот се мавта учкур како пресечено јаже под бесилка.
Затоа и се двоумеше дали да ја одмандали вратата, однадвор со алка во челуст на
мала железна глава, симбол на некогашните негови желби да биде во сѐ прв на
планинското подножје. Во сѐ прв, и во глупавата сметка да ѝ поттурнува на влас-

та сандак, сега полека сфаќаше дека и Апостол Коцев може да го стави в џеб – до-
шла есен, не се спие веќе на камен. Не се спие, се побуни во себе. Сакаш ли да те
пуштам в куќа а јас да се затворам в кочина? Не, господин арамијо. Еве ти леб, сол,
тутун, и – збогум создравје. Што? Добро. Ќе ти дадам и сланина и ракија. Ни Делјо
војводата во турско не спиел во куќа. Ајде де. А од каде ми се мене дукати за да ти
ги наполнам дупнатите џебови? Партијата на баџанак ми сѐ ми собра. А за Сан-
дански никој не ќе пееше песни ако спиел како тебе во топло, на сламарник...
Ушите му гореа. Ќе се усвитеше сиот ако не се сетеше дека улавиот бегалец може
и да затропа со алката на вратата, не јако но не и слабо за да не се разбуди никој
во селото.
„Кој е?“ праша од отворената врата. „Пушти, ќе ме видат“, го бутна Апостол и бап-
на во мракот на куќата. „Те израдував ли?“ Подбивноста на робот го жегна. Го пра-
ша зошто дошол и сака ли да му ја испусти куќата, пред толку години умешно
построена од залутани дебарски мајстори: четири соби – две горе, две долу (една-
та од нив порано дуќанче), помеѓу нив празен простор продолжен во басамаци со
шеснаесет ’рскавичави, веќе несигурни ребра.
И во мракот можеше да се прецени дека Апостол се клешти. „Со својот страв не ќе
ја урнеш државата, Панко.“ И како да се сожали на домаќинот. „Ама ти, брате, си ги
заборавил прикаските за Ванчо Михајлов.“ Бездруго знаеше дека Панко Оканица
го мери со омраза: на обајцата им тежеше тајната игра на диверзии – првиот ја
почувствува горчливоста на осаменоста, вториот сега се тресеше од несакано
ноќно друштво. И Панко Оканица пак праша зошто дошол тој во невреме, во глу-
ва доба, и се нишаше во мракот, скоро се вртеше околу себе. Апостол (од него
шумно се цедеа капки) рече дека е гладен, дека три дни никој не му донел залак
на планина. „Не сум светец, корењата ми се тврди, боли желудникот од треви.“
Панко ја отвори вратата на некогашната трговија на мало. „Почекај ме внатре“,
кажа. „Ќе донесам ламба.“
Се врати жолт, облечен и дури, како што му се стори на Апостола при светлоста на
ламбата, исчешлан – домаќин што се вратил пред велигденски мугри од црква со
поздравот Христос-воскресе, и – еве го – стои исправен како самиот да воскрес-
нал со матна светлост да го избави светот од искушенија. Но на Апостола не му
избега од очи дека лицето на Оканица е некако претерано сплескано за неговата
свечена исправеност па им прилегаше на оние актери од чергарските театри што
ги гледал по кафеанските бавчи. Точно така. Зашто кога актерите ќе се појавеа
меѓу гостите, поинакви од пред тоа, без боја на лицата, беа беззначајни, стуткани
од темето до брадата. Апостол сега се чудеше, зашто Оканица беше поинаков во
последните средби – црвеномодар од внатрешен оган да војува тајно дури и со
124 Славко Јаневски
Кавказ. Сепак најчудно беше што помеѓу мртвите, расфрлени предмети во неко-
гашната трговија и самиот домаќин делуваше некако мртво, ако не може поинак-
во име да му се најде, тогаш сличен на голема кукла со брчки. Можеби тој се пла-
шеше дека и со најмало движење ќе внесе уште поголема бркотија меѓу без ред
расфрлените стари столови, празни и полни вреќи, тегови, литреници, шишиња,
бинлаци, тегли, партали и обесени парчиња пастрма на таванот, тој остаток од
некогашното бакалско-аптекарско-меанско богатство: катран, зејтин, клинци,
ортоми, улари, шеќер, секакви бои – јод, апови, светогорска вода, жолт мелем за
красти – ракија, вино...
Негде, кај Одборот, затропа од разуздан ветар прозорско крило или врата на плев-
на. Панко Оканица најпрвин затрепка како да проверува не е ли навистина мртов.
„Седни“, рече потоа. Ја остави на празно сандаче ламбата и се спушти на вреќа
веројатно полна грав или пченка. Пред да седне со чело кон гостинот, го покри
прозорецот со саргија. Апостол седна на стол. „Си остарел, Панко. Од пастрмава
виси пајажина.“ Забележа дека домаќинот донел и полно шише.
„Од нашиве коски утре ќе виси кожинката.“ Тоа звучеше поучно и Оканица воз-
дивна. Одразот на пламенчето трепетеше во наполнетите чашки. Како еднаш, по-
рано, нивните сенки се клатеа на сивите ѕидови. „Денес сѐ виси.“
„А ако виснеме ние?“ праша Апостол. Ги наслушнуваа своите мисли и се готвеа да
завладеат еден над друг. „Оваа власт како казнува, со куршум или со бесилка?“
„Не преправај се. Не си дошол да висиш.“ Оканица го гледаше право в очи. Еден
вид победа, мала и нејасна и сепак заради нешто значајна, лежеше помеѓу нив, и
тие секој за себе – сакаше да ја извојува. Двајца беа, само едниот можеше да биде
господар. Панко Оканица како да слушаше стресување на ропски синџири: поко-
рената душа на бегалецот се разбудуваше и во џапање ги стресуваше од себе
прангите. Кажа дека не е роден да виси. Навистина робот свечено се ослободува-
ше од окованоста и го возбудуваше господарот со сплескано лице. Обајцата ѕир-
каа еден во друг низ пукнатини на некаков ѕид од сенки и беа убедени секој за
себе во својата сила, секој достатно умен да не го потцени противникот.
„Зошто ја пикаш главата в торба?“ попушти Оканица. Едното око му беше затво-
рено. „Ќе нè дерат живи. Ти знаеш...“ Апостол го прекина и рече дека знае. И му
рече дека тој, Панко, не знае – му стежнало нему вака сам, без жена. И се клеште-
ше мртво, како исечена глава. Оканица сега гледаше во него со две споулавени
очи. Стенкаше свиткан на неудобното седиште. „Каква жена? Во селово нема ап-
текарки.“ Апостол кажа дека, иако го боли срцето, сепак не бара аптекарки. Не

крие тој од пријатели: спие, сонува – оди, пак сонува. И сѐ исто. Костадинка Бла-
тиштец – таа е неговиот сон. Оканица се предаде со стенкање; видливо побелува-
ше. „Костадинка!“ Се намалуваше: Апостол можеше да види дека од вреќата на
која седеше домаќинот истекува златен блиск пченка. „Ти не си при себе. Таа ќе те
продаде за мангар. За парченце мангар, не за повеќе.“ Потпирајќи го на дланка
сплесканото лице и опирајќи се со еден лакот на сандакот пред себе, ги покри
очите небаре не сака да ја види пропаста на Апостола. А тој му кажа дека самиот
се продал за мангар за бакалска ока ракија. Сега не пиеше, неговиот подмладен
организам се обогати со разумност. Се наведна. Се мачеше да ги одврзе и да ги
симне од набабрените нозе распаднатите чевли и така наведнат се проѕевна, без
протегање и немо. Потоа, бос, си го триеше лицето со палец. Со осумнеделната
брада можеше да ги отвори вратите и на најнедоверливите манастири.
„Ноќва ќе ми помогнеш да се избањам. Во корито, јас не пребирам.“ Апостол се
чешаше под кошулата. „Сакам да спијам чист. А аптекарката имаше бања. Умееш
ли да бричиш?“
„Да спиеш – каде?“
„Не можам да се вратам на планина. Ќе ме уловат ако легнам во туѓа плевна. По-
стели вреќиче. Не барам многу.“
Преку подвитканиот грб на домаќинот лазеа стоногалки со долги и лепливи но-
зе. Големите раце беспомошно му паднаа врз колениците. Стана полека од напук-
натата вреќа. Чурлавата на ламбата му ја лижеше широката долна вилица: очите
му потемнеа, се сведоа на празни глобови, кусиот нос црно се издолжи и се про-
тегна преку големото чело, многуте заби блескаа во големата уста. „Ако те најдат
овде... Како да не сум живеел на светов.“ Лицето му стана лилјачко, сега се забе-
лежуваа уште само големите уши.
„Што сакаш ти?“ стана од столот Апостол; пушката зад него се лизна од ѕидот и
падна на куп вреќи. „Да појдам ли кај побратимон со една рака и да побарам соп-
че? Или кај баџанак ти – ме прати Панко на ноќевање.“ Робот со сигурност се прог-
ласуваше за господар. Ајде, стопли малку вода. И донеси нешто. Гладен сум. А на
планина ноќва врне сушец.“
Надвор беше тивко и темно, без полноќни петли. Тишина пред нов дожд.
„Ќе умрам, Апостоле. Ќе умрам вака.“ Апостол не го слушаше – спиеше на нозе со
потпрена рака на сивиот ѕид. Потоа се распливна, се стопи – Панко Оканица без-
главо плачеше: ќе ја земе пушкана и ќе замавне со кундак, ќе нанишани со цевка.
126 Славко Јаневски
Не може Апостол да си игра со него. „Апостоле... Но јас не можам да те избањам.“
„Што е, бате?“ ги отвори очите Апостол.
„Ќе умрам. Ми дошол денот.“

5.
Не го мачеа Апостола туѓи грижи – избањат е, избричен, на себе има долги гаќи
од некој шарен ковчег на домаќинот, спие сит и не пати што третите петли за-
текле некого буден, со сурово наталожен мов на усните. По една долга ноќ, ноќ
без помош, жиличињата на образите стануваат труп на крв, очите лежат како
покојници во подотворените клепки; растат некакви мали грпки по сета става и
’ртат косми внатре, во она што секако е душа, божем таа е кучешка. Ќе умре Панко
Оканица, ќе му ја дерат кожата и ќе ја растегаат на тапан за веселба. Е на што ќе
го сторите тоа а ти Апостоле ќе клекнеш пред мене и ќе молиш аман Панко ти на
господ аха сега јас на господ а зошто ме јавна како сум те јавнал така убаво племе-
то твое ерменско ти мислиш дека ние не знаеме оној Онисим акал по селово уште
пред ти да се родиш кога акал ако сакаш да знаеш кога татко ти ѕидал романски
градови демек јас сум туѓ син туѓ да братец тоа го знаат сите не ломоти ќе те
убијам со пушкава и пак ќе си Ерменец тргни се од мојава куќа ако сакам ќе сакаш
имам и јас некоја кубура закопана.
Додека дождот невидено ја дереше ноќта, тој напрегнато размислуваше како ќе
ја продолжи играта со дивиот човек. Тактиката со дребни акции стануваше смеш-
на, пакостите не можеа да ја постават тврдината пред црна судбина. Според него-
вото познавање на продуваните балкански војни во овој крај, атакот требаше да
се развие на широк фронт. Но за тоа недостигаа посигурни луѓе од Апостола, чија
малодушност криеше во себе многу опасности. Сега нешто суштествено го грееше
под веленцата: на широк фронт, ами како, не е тој неписмен копук што не ја знае
и што не може да ја разбере историјата на Александар Македонски, на некојси
Нерон или Цезар или како се викаше. Линија. На таа линија – улани: Симонид и
Аким Дудулевци, и попот Иван, тој еднаш бил во четите на Тодор Александров,
потоа бегал од Јован Бабунски ли од Василие Трбиќ, и Ташко Муртин, и Борис
Блатиштец и Богојчо Бундаров, на оние од Нејасенско, од Колешино, од Смоларе,
од Борисово, од сите македонски села, и српски, и арнаутски, и какви да се. И апи,
пали, прави се на удрен. Дудулевци фрлиле грст игли во сеното, големо чудо ако
пцовиса вол. И големо чудо што некогашниот комита со иконички им командува
на жените. Сепак. Ташко Муртин го клоца сина си со дрвената нога, Стојмен-Стојо
Сејмен се кара со Доксима околу закланиот вол, Борис Блатиштец се спепелува од
сулфата, од нововерски сврдли, од секакви стравови, Богојчо Бундаров составил
нова молитва: акај и пикај туркај и буткај цепи под една черга кмечи ѓоа си доенче
и цицај од две страни... А баталјонот на сојузниците отспротива: Марко Русовски
и Пане, Стеван и Тане Коларови? И апи, пали, прави се удрен, паѓај од сончаница,
собирај ги рамениците, згрбавувај се во закрпена облека – не знам јас ништо, ка-
ко што не знаат ништо ни оние што ја расипале вршачката.
Заспа и скокна, се облече неразбуден. Ама имаше тој и такви часови во животот
128 Славко Јаневски
месечината да му го извлекува мозокот низ влакненцата на проретчената коса
за да станува ноќе и да оди бесвесен по собата. Затоа и на доктор одел и секакви
тревки пиел, наутро и навечер, некои дури и во ноќните дванаесет часови под
полна месечина. Не ќе се споулавее, му говореле бајачките и вражалките, а сега
еве го, стои облечен, не знае како станал од белиот кревет, како се наконтил, што
мислел пред тоа, сличен на себеси од порано, од оние ноќи кога на полноќната
месечина, според прикаските на еден грблест дрвен адвокат, и морето ѝ се преда-
вало со сите свои риби и сунѓери.
„Не сум забележила дека ноќеска си легнал со облека“, му принесе жена му кафе
од наут. И го гледаше упорно и зачудено – нешто таа претчувствуваше. „А ноќеска
си станувал си греел вода.“
Но тој кога не сакаше да одговора молчеше или разговараше за друго; секако над
својата домаќинка ја испитал силата да владее со други. Трипати се прекрсти без
брзање и набожно рече дека човекот сешто сонува зашто таа помеѓу четири ѕида
отапуваше и ја наоѓаше смислата на своето постоење да е меѓу првите што се до
господа. Душата, оној нејзин страв во мракот на свеста, се бранеше со мирис на
темјан. Затоа, дури кога и ќе чекореше, иконите ги вртеа очите кон неа. А душа-
та ѝ беше како дупнато ќесе – го полниш, тоа се празни. Панко Оканица знаеше
дека таа секогаш ги толкувала туѓите соништа со предвидување на зла судбина.
Ѝ раскажа дека го сонил кумот Марко во бела ангелска облека над отворен гроб –
седел и се смеел, забите од уста му паѓале. „Паѓаат, број не им се знае. Сто, илјада,
Кумот се смее. Намигнува. Ќе одам, Панко, на гости.“
Жена му веднаш со сета набожност се закачи за неговата јадица: тежок сон, стра-
шен сон. „Пред да умре Момчило на Диневци“, рече, „свеска му го сонувала во бе-
ло, без заби.“
Оканица пак се прекрсти; рече дека таа треба да појде до кумот, да го види, тој ги
венчал пред распетието на црковниот олтар од лажно злато. „Многу здравје. И
кажи му го сонов.“
Остана сам и како што изјави подоцна пред љубопитната порота се реши да се
ослободи од страшниот гостин. Со блуткав вкус на млакото кафе в уста, буден и
под ноктите, слезе по шеснаесетте ребра на куќата до долната соба со одар и го
потпре лицето до вратата. Ослушнуваше со план. Однатре, од таа соба наспро-
ти некогашниот дуќан во кој пред полноќ наведнат над коритото му го гребеше
со нокти несапунетиот грб на сонливиот Апостол Коцев, не се слушаше ништо.
Претпоставувајќи дека можеби тој и не ’рка, Оканица излезе во влажното утро.
Зелената става на земјата со многу светкави крлушки влага, тешка и молчали-
ва како сон, имаше пред него своја далечина. Над мочуриштето лежеше мртва
магла. Една поинаква магла се влечеше над недоразбудената планина и се лее-
ше по доловите до самото подножје. Полињата – пусти, истокот – без руменило,

оловен. Иста таква слика Панко виде пред девет години кога во Јасенско стаса
на Муртиновата кола актерска тајфа. Распнаа некакви вреќи зад куќата на весе-
лиот Богојчо Бундаров и за мали пари ги распоредија селаните да седат на земја
со ашлачки отворени усти и да ја учат историјата: Мурат беше мал, имаше бел и
танок нос, долгата брада можеше да го сопне. За среќа седеше на черга и кроеше
планови како да ги потурчи и луѓето и нивите. Кога сипаничавиот Милош Оби-
лиќ го распара со крив нож малоазискиот цар, Панко Оканица не можеше да не
извика – Ако, така му треба. Сега ги потурчуваа луѓето, ја потурчуваа земјата.
Дане е Мурат селото немаше ни милошобилиќевци ни милошкобилиќевци да му
го распараат месото со анџар и не можеше отворено да му се рече на Апостола да
го стрела проклетникот в чкембе, точно во белиот леб што кришум го џвака. Зад
мртвиот султан тогаш (ами – мртов, по циркусот пиеше без брада и без рана) се
нишаше голема слика на платно; на неа магли, планини, дрвја и сини жерави и ча-
пји и штркови во мртов лет. Еве ја сега пак таа слика. Не можеше да види жерави
под облаците, му студеше, привидното мртвило на природата сокриваше во себе
нешто подмолно; земјата лазеше кон него и му ги ослушнуваше мислите – ја га-
зел тој долго, сега таа ќе се пропне и ќе го урне, по нејзината влага ќе се расточат
сите сликички на неговиот мозок и секој што ќе мине оттука ќе знае што криел
тој в глава, од најдребна мравка на стравот до генералскиот план за атак на ши-
рок фронт. Ќе знае сѐ и оној Ефтим Додевски, ене го, безработно делка со чакија
врбова гранка, а на многуте закрпи на неговите нозе останало и некое парче од
некогашните фабрички панталони. Плукна – зошто сега да се поздравува со туѓи
наемници, зошто да меле празно? – и се врати во куќата.
„Отвори“, викна. „Сами сме.“ Почека. Пак тропна на вратата. Го повтори извикот и
го чу чкртањето на ’рѓосаниот клуч во студеното срце на бравата. Вратата се по-
влече со едниот свој раб колку да се ѕирне низ неа. Панко Оканица и низ тој мал
отвор се спровре. Сега, во утреното чкрипење на запрегите и првите детски из-
вици, обајцата беа поинакви – тој и небитникот Апостол Коцев. Седнаа еден нас-
проти друг и под очи се погледнаа. По сивите ѕидови, изгорени од свој поткожен
оган, за вечност се испреплеткуваа безбројни пукнатинчиња, една несиметрична
пајакова мрежа на времето. Малтерот од ден на ден пукаше. Притискуван од соп-
ствена старост што почнала пред дваесет и шест години, и домаќинот пукаше од-
натре, однадвор го притискаше болката на неговите дни. А избричениот небит-
ник личеше сега на ангел – лицето му се измазни, очите ширум му беа отворени.
Но проклетството останува и дење она што е: на полните усни висеше нишка на
смеа. Спиело животното, раснело, се ширело; на неговите широки плешки пука-
ше гнилата фанела на несреќниот домаќин.
„Борис Блатиштец ќе бега со Костадинка в град. Овде ноќе спие со пушка, извадил
и дозвола.“
„За в град ли?“ запали цигара Апостол.
„Не, за пушката“, значајно одговори Оканица. „А ти како пак ѝ го крена опашот на
130 Славко Јаневски
кучката?“ Не слушаше што му говори немилиот гостин. Пресметуваше. „Слушај,
да ја привлечеме. Зборлеста е, умее да подбуцнува.“
Очите на другиот не беа веќе ангелски. „Сакаш да ја бутнеш во несреќа. Тешко е
сам, нели, тешко се влече јарем?“ Оканица престана да ги оближува танките усни.
Праша зачудено што раскажува тој, негов пријател за векивеков. Го опоменува да
почека, да не ја граба пушката. „Јас не се плашам. Ама што ти е, добога?“ А Апос-
тол, совладувајќи се, се обиде да се насмее: ништо не му е, гладен е, сака варена
козја пастрма. Пак Оканица: „А ноќва ќе бегаш, ќе се враќаш на планина?“ И пак
Апостол: „Ќе останам кај тебе. Ќе видам... Подоцна.“ И уште еднаш Оканица: „Ќе
претресат, ќе те најдат. Кучките ги мавтаат опашите но и лаат.“ Најпосле уште
еднаш Апостол: „Не дрдори. Донеси ми изварка, пиперки. И вода да се измијам.
Твој момок сум. Не оставај ме гладен.“ Се чувствуваше силен и удираше на исто
место – така орел дотепува со клун слабичко животно. Гласот, до тој миг горчли-
во потсмешлив или запурничав од оган на растрепетеност, јасно му ѕвонеше: „Не
споменувај ја повеќе Костадинка. И не цимоли. Ќе поседам, ќе си одам. А знаеш ли
каде? Не знаеш, јасно. Да речеме кај чолакот – Оканица ме пади, сакаш ли да ти
раскажувам за неговата љубов кон државава? Де, голтни ја жолчката и не превр-
тувај ги очите.“ Се потсмеваше. „Отвори ја кацата со изварка.“
Не се знаеше веќе кој е поопасен – власта, голтарите или бегалецот. Нејасноста на
лутите закани се нишаше како сенка во свеста на Оканица. И, како во ноќта кога
му помагаше на копилјакот да се избања во дрвено корито, го почувствува на
танките усни солениот вкус на немиот плач. Ах, таа кучка, таа пушка бозовица...
*
ОД БЕЛЕЖНИКОТ НА КУЗМАН З.
Се барам себеси: копнеам ли по таинствености? Да сум Некој ќе се речеше утре:
нејасна индивидуа, босак на туѓ нос. Ганѕам по батачиште, ги познавам и мравул-
ниците овде, со треска на археолог се надевам дека ќе откријам нешто. Се лиз-
гам по површината на настаните. Од моите печатени колони за околијава сите се
задоволни. А знам, тоа се бели написи: Апостол Коцев не е споменат, Симонид и
Аким се непознати за читачите. И Панко Оканица, Богојчо Бундаров, Борис Бла-
тиштец. И Ташко Муртин. Секој мој јунак е организиран човек – толку и толку за-
другари, толку и толку описменети. А сретнав учителка што не ја знае латинска-
та азбука и не верува дека земјата е голема топка. Под блузата носеше крст – не
смеев да ѝ кажам дека сме далечни внуци на мајмун. Господи, на што ѝ личев кога

се обидов да ѝ објаснам како се лекуваат крастите – на што личам јас, навистина?
Арапска коса, чешагија ќе искрши, еврејски нос, ерменски очи под стакло.
Пред една година Андреј Малакијан, пожарникар и од забава составувач на кр-
стословки за детски весници, ми рече дека стрико му Онисим бегал од жените:
удар на маска му ја уништила машката сила. Во она лето, преправајќи се дека
спијам, ја чув кикотливата прикаска на дедото Б. – Габриел Малакијан, татко им
на близнаците, дошол од Грција со бабата Агатија и со синовите кога тие имале
по дваесет години. Некое време живееле во ова Јасенско со намера да ги научат
селаните да садат и да негуваат семе за првата ерменска индустрија на шарлаган
во овој крај. Безработен, Онисим тогаш се сплеткал со селанка чиј маж ја барал
среќата по светот.
Далечни магли – тешки, неподносливи. Во селово уште го паметат Ерменецот; се
вратил по тринаесет години и до својата смрт, околу четириесет дни, живеел кај
Трпана.
Возможно ли е Апостол Коцев да ми е брат по татко? Или да му верувам на шиш-
кавиот пожарникар Андреј Малакијан?
* * * * *
Август 1929.
... Во бакрениот прав на заодот, најверојатно со разбранети работи на небото и
најверојатно руменолилавосив, Даринка наеднаш ја расплете косата и рече не до-
искажувајќи се дека несреќата им е гостин од оној ден... И гледаше во мене и са-
мата со ерменски очи. Беше мошне рамна, на претанки нозе, олц-шмрко-олцкава
утрешна вдовица. Дедото Б. ја остави големата игла со која крпеше женски чевли
и ѝ се закани со крив показалец да молчи, да не ме гледа урокливо. Несреќницата
молкна и се затвори во шупата да пати; ја заборави под стеблаците на дуњите
сенката; од тој мртов остаток никна непознат мрак. Новиот Емилијан Исповед-
ник е под негова заштита, патем и под божја, раскажуваше дедото Б. Така некако.
Никогаш толку малечок и безначаен, чувствував дека ќе се урнам од тага, ќе исте-
чам од себеси како прснато јајце. Сè повеќе ме гмечеше големата тајна Онисим-Те-
одора-Милан З. Во таа состојба на умирање што трае со години, со децении, цел
еден век, прашав чиј сум јас син. Господов, ми рече дедото Б. Онисим не е господ,
со болка во грлото се спротивив. Онисим е ѓавол, рече дедото. Стана и го однесе
закрпениот чевел в куќа. Останав сам, сенка во сенка. Бабата Агатија ја палеше
веќе ламбата, Андреј и Кирил уште не се враќаа од попладневната прошетка со
козата. Бакарниот прав на небеските рабови помодре. Стеблаците се раширија;
низ нив ѕвездите само се претчувствуваа. Можеби некому, за кого мислев дека ме
слуша, му реков дека сум човек, дека можам да се клештам, дека устата нема да
132 Славко Јаневски
ми се искриви. И ако сум го рекол тоа, не можело да ми стане полесно: клечејќи
во шупата Даринка секако ме проколнуваше. И тежев, бев за неа само несреќа...
... Пред полноќ нечујно се кренав од прегреаниот сламарник. Без добраноќ на
воскресеник и без збогум на сомртник. Тишината на пустите улици не ме утеши.
Знаев дека Онисима го демнат сенки на секое ќоше. Бездруго чекаа да го зграп-
чат.1∗
А веќе во септември сѐ се случи како по еден пеколен план: Дубара (подоцна моќен
атаман на безпризорна формација на која и јас ќе ѝ припаѓам), според толкувања-
та на моите браќа, му пратил на преболниот Милан З. писмо дека сум ерменски
син. Галактион умре на неколку дни по моето бегство; раскажал во касарната или
во воената болница нешто од историјата на Ерменците и ја потпрел главата на
перница; останал неподвижен. Онисим не се врати. Никогаш.
* * * * *
Достатно е. Не можам да објаснам зошто се обесил во една дождлива зора малиот
манифактурен писар Милан З. и не знам зошто сум овде: и ќе си одам. Емилијан
исповедник не е како другите луѓе, говореше дедото Б. Не знам што сакаше да каже
со тоа.
1 ∗ И можеа, умееја. Две третини од жандармството на кралството беше на служба во Македонија. (Забелешка
на Кузман З.).

ГЛАВА СЕДМА
1.
Се избавил Кузман З. од жолтицата и се откажал од господа и од оние четирие-
сет маченици што ги сретнувал ноќе кога ќе пошол во дворскиот нужник. Бавно
растел и бавно живеел, сѐ му било долго, во ден може да се соберат настаните на
годините.
А сега му зема многу време собирањето и распоредувањето на дребулиите во не-
голем куфер: непрани кошули и чорапи, прибор за бричење, расфрлени белешки
на една историја. Ефтим Додевски, сиот од разнобојни закрпи и страшни позна-
вања на светските настани, клечеше во влажната соба под прозорецот, молчалив
и загрижен, зашто и тоа го има – секој еднаш во животот ќе види кај некого дека
веѓите му се тешки од слана на тага. На вчерашниот наполичар и клепките му
тежеа. Пушеше и плукаше, најпрвин низ прозорецот, потоа, откако клекна, го ша-
реше подот со бела пена. Со кучешки очи, навистина тажно, гледаше во својот
кираџија – висок е, нема месо на неговите градски коски, дебелите стакла на очи-
лата не ги пробива соучество и не зрачи од нив утеха; под танката кошула, вешто
сошиена од бела падобранска свила, спомен од партизанските дни кога сојуз-
ничките авиони фрлале понекогаш на ослободените територии облека, лекови и
оружје, обрачите на ребрата ги стегаше можеби мака. Го ставил ли тој Ефтима во
својата историја под модрите капаци на тетратките, споменал ли дека е некој? Не
умее да пресмета копучијава: едни пишуваат, други читаат – ако сака Кузман З. ќе
го прослави Јасенско, ќе состави за него нов буквар.
„Во читанките пишува за борбата во која Дане ја изгубил раката. Пишување – за-
нает. А во главава и јас имам нешто. Но прстиве – тромави. Моливот бега од нив
како гуштер. Ќе можев, братучед, да составам јас секакви читанки. За тревки, за
животни, за луѓе. За животов. Читај и плачи, и учи се како се живеело во старите
времиња. Само – неписмен сум. Не ме учела мене ненародната власт.“
Кузман З. ги собра тетратките во стара кожена торба со бравичка и отиде да стои
крај прозорецот.
Надвор селото се испаруваше од последниот дожд, ноќен и есенски, и зачудо – брз,
силен. Од него како да беа искривени под црните покриви сите куќи; на нив, врз
врвовите на оџаците, штрковските гнезда ба оставени празни на немилост пред
судиите ветрови: разбушавени перики на долг врат од тули или од камен – глава
нигде, раменици – две коси линии до работ на стреите, во прозорците сињак на
134 Славко Јаневски
стемнет ден; еден ѕид распукал, еден е потпрен со греда, на повеќе активисти
исцртале свои молитви. По калливите сокаци се бркаа големоглави дечишта. Се
тепаа – сивилото на утрото носи меланхолија, почесто злоба. Незадругарските
синчиња бегаа пред праќи и дренови гранки, по дворовите безработно талкаа
старци и пци. Лево – планина и магли, десно – мртва вода и трска помеѓу нив –
необрана пченка. Далеку, зад јасените, пустош на небото со расфрлена кадрава
брада од облаци. Овде со децении не се менел дивиот декор освен што бунарски-
те чаркови од феудални дни поцрнувајќи станале почкрипави, не сите, оние два
или три последни, колку за да не се заборави името тифус. На сите страни лазат
врвици, мршави пијавици – не им се гледаат главите, опашите им се закопани
меѓу куќите, плевните, кочините. На оваа подбеласичка Паганија има и луѓе, и
добиток, и голошии петли; сега има и задруга, а мочуриштето се шири, гладно е
за земја, црна и зелена крв е на непозната катаклизма. Над сето тоа војуваат суве-
рени ветришта и гаврани и лежи под нив замаглена тага.
Немаше зошто и потаму да се остане и да се следи од неголем прозорец животот
на тој балкански дел. И со задругата овде е исто како и вчера; дури ни на косопа-
сот луѓето не му ги поткастрија ноктите. Редакцијата бараше од него да се врати,
му отвораше можности за повисок басамак и како да не беше многу задоволна од
неговата тврдоглава самостојност. Впрочем, светот не е ништо друго туку една
вечна тврдоглавост и на природата и на ѕверот. Суша, градушка, поплава – се-
ланецот е бессилен. Што не ќе сотре природата, ѕверот тоа ќе го стори. Слепите
јазовци ја крадат пченката, беласичките диви свињи не му простуваат ни на ком-
пирот. Ноќе се пали оган, се тропа на тенекии. А ѕверот се множи – чакалите се
вртат и околу детските колепки. Затоа и човекот е таков, син на природата и брат
на ѕверот. Немаше зошто да се остане и немаше веќе што да се истражува. По пре-
селувањето од Грција, Онисим Малакијан останал некое време во Јасенско. Потоа
се родил Апостол. Ако е точна далечната прикаска на Гиго Косевина-Дубара дека
е Кузман З. син на Ерменец, тој и Апостол се браќа по татко. Но знаеше дека овој
вториов страдал од боцки на патот. Бил копиле и им се одмаздувал на жените (и
на мажите) дури и на жетва, и како копиле избегал в град и се вратил, мислел де-
ка се заборавило минатото, било што било, пак ќе е сејач, жнејач, и пиел, ломотел,
дошле да го ловат, му рекле дека е копиле, арапско копиле, еврејско или ерменско
кутале, најголемо копиле меѓу сите копилиња на светот, го споулавиле да бега
и да се одмаздува, тој човек, еден негов брат со кого не се видел, еден Каин или
еден Авел, ајдамак меѓу никаквеци но и кондор во јато на орлишта.
Многуте прашања (кој е кој, и кој го убил Онисима, ако е убиен со бомба како
што раскажувал покојниот Мано Додевски, татко на овој Ефтим, и дали е вистин-
ска прикаската на Дубара, и зошто се обесил Милан З., и зошто сите браќа З. се
пропија) лежеа околу него, го демнеа. Тој беше некаква своевидна амфибија, со
остатокот на опашот се држеше за минатото, со нејасностите на своите мисли се
прпелкаше во магла на нешто што не е ни денешнина ни утрешен ден.1По некои
1 ∗ Ако се луѓето термити, за мене нема место меѓу нив, запишал еднаш со пијан ракопис на бакалско
ќесе, кое и денес се наоѓа со некои тетратки кај пожарникарот Андреј Малакијан (тој мисли дека тие зборови
често ги повторувал стрико му Онисим), а ти можеш да го прочиташ животот на термитите од Метерлник и да

од селските старци се сеќаваа со платена ракија во мозокот дека во она време ма-
жите ги тепале прекумерно жените и ги викале брбешкавите синчиња ерменски
копилиња. Потоа старечки мелеа сешто, им се одмаздуваа на домаќините. Онисим
Малакијан со магија им ги заведувал жените само на безбожните. Освен тоа во
селото уште се паметеше тежок случај. На неколку години пред војната, кашли-
чав учител со ортопедски продолжен чевел, објавил во скопскиот локален весник
дека Јасенско врие од Ерменци, кадрави врсници, па неколку тешкораки ноќни
мајстори го покриле со модрини учениот мудрец до таа мера што друг весник на
цела страна за тоа пишувал докажувајќи дека, освен Онисима, и Галактион имал
во селото авантурички.
„Селово раѓа само лашковци“, рече Ефтим: клечеше и со кучешка покорност гле-
даше оддолу во смрзнатиот профил на дописникот. „Сега говорат дека си Озна,
копнеат по бувтамбек.“
„Сега?“ Остана да гледа низ прозорецот: градежната бригада се шлаеше чудно и
безглаво околу долгиот правоаголник на недовршената штала. „А порано?“
Ефтим се исправи. Чекаше Кузман З. да му подаде уште една цигара – отпушо-
кот му догоруваше пред нозе; плукна, промаши: кон него како проѕирна змија
претпазливо се стремеше танка чурлава. „Порано – сешто. Кодош е тој, маѓесник,
сешто. А им велам – говеда божји, со камшик треба да ви се подгреат месата. Ле-
жите и истинувате, мозокот ви станал помал од лешник... А ти, кажи, имаш ли
партиска книшка?“
Под нив, во долната соба, се тепаа мешести деца. Мајка им се караше со нив како
со возрасни. Кузман З. го гледаше селото неповрзано, во парчиња, како да е слика
на која останале делови: црвени низи пиперки, каци за она малку лозје зад Паши-
но, неспрегнати коли. Мина попот, тој долг јарбол со црно платно на ветар, и косо
погледна кон него. Не го поздрави, зашто не знаеше што е, православен или Озна.
Во широк двор синоглав пес бркаше маторица со диви косми на грпката.
„Црвената книшка сега не е важна“, рече. „Јас не сум член. Исклучен сум поради
навев на критизерство. Ќе ти биде ли смешно ако ти кажам дека во селово имам
брат?“ Ефтим Додевски молчеше. Не сфаќаше. Кузман З. праша: „Велиш дека Они-
сима го убиле со бомба?“ Ако го прашува за оној Арап-Евреин-Ерменец, рече Еф-
тим, татко му се колнел дека е така. Не гледа ли Кузман З. колку кадрави и црни
има во селово? „Според тебе, значи, јас имам многу браќа“, се сврти од прозорецот.
Пред неговите нозе паѓаа мртви муви. „А ќе се најде и некое сестриче, што ве-
видиш дека тие инсекти имале и војска и полиција и црни работници, и дека никој од малите соплеменици не
бил без одредена функција. Ако таа реченица е сепак Кузманова, занимливо е да се истражува за што се сметал
тој – за обична мравка, вечен непријател на термитите, или за пчела, која според нашите сфаќања може да се
нарече и златен инсект? Од жена му на пожарникарот за една своја плата откупив повеќе тетратки и во една
од нив го прочитав ова: Термитите имаат своја психологија и не прилегаат на своите роднини на планетава.
Бездруго тие се пострашни и од вселенските гости што еднаш ќе дојдат меѓу нас, а ако некаква нивна наука ги
пренамножи, не ќе остане на земјава ни мајмунска двојка за нов почеток, за нова Дарвинова библија. Се подбивал
ли Кузман З. со нас, со човештвото?
136 Славко Јаневски
лиш?“
„Ништо јас не велам. Брборлив народ сме ние. Шпион, Озна! Имаат нова дудова и
пијат, измислуваат. А ти лажеш – имаш црвена книшка.“
„Немам, ти реков. Го паметиш ли ти кадравиот Арап-Евреин-Ерменец? Тој не беше
многу црн, нели?“
„Не знам. Можеби...“
„Личам ли јас на него?“ Погледна во Ефтима а тој се пулеше кон него како што-
туку да се разбудил и не знае се шегува ли некој со него или измислува самиот
прашања на кои сепак мора гласно да одговори пред сведок. Рече дека Кузман З.
може да личи на тој Арап-Евреин-Ерменец, зошто сите луѓе личат еден на друг, и
се зачуди на прашањето дали тој, неговиот кираџија, личи на Апостола. Рече дека
никој не личи на бегалецот, дека човек се разликува од ѕверот. Очигледно не зна-
еше што бара од него Кузман З. „Сѐ ми се чини, братец, дека Апостол и јас имаме
иста крв, густа. Со пила да ја сечеш.“
„Тикви“, плукна Ефтим. „Не им верувам јас на евангелијата дека сите луѓе се браќа.
Капиталистот нема ни брат ни братучед. Крка, пие-ооох! А и Апостол Коцев – не е
тој пролетер. Учителот Андро Бацковски има песна. Сака да ја напечати во весни-
кот: делкаме кол, тури му сол на А-постол. Во стара Југославија ќе те викавме
господин. А ти за арамијана – брат.“
„Можеби обајцата нѐ делкал ист човек.“ Облече жолта виндјакна и се наведна по
куферот. Очилата му се покрија со лилава пареа. Не за неговиот вид, така му се
стори на збунетиот Ефтим. „Збогум“, рече. „И не испраќај ме. Во Ново Село ќе нај-
дам камион.“2
„Далеку е Ново Село. Ќе ти го носам куферот. Недела е денес. Градежната бригада
работи, не го исполнила планот. Нема камиони. И не шегувај се. Ерменскиот жи-
вописец никој не го памети. Дошол и оставил копиле, отишол, а ти – убаво седеше
кај мене. Убаво пиевме.“
2 ∗ Во белешките на Кузман З. може да се најде зошто сепак не отишол. Нешто за тоа знае и Ефтим Додевски.
Од Кузмана З. никој веќе ништо не ќе дознае. Загина на дваесет и шести јули 1963, во пресилниот земјотрес
во Скопје. Никој не знае не се ли најдени во урнатините ракописи и непознати белешки. Како писател остана
непознат. И ако со задоцнување. Кузман З. завршил правен факултет. Сѐ друго за него: оженет, разведен, оженет;
две деца (живи) од првиот брак и едно (мртво) од вториот; без пријатели, заборавен, покоен.

2.
Навистина Кузман З. убаво седеше кај мене убаво пиевме тргни братец а на жена
ми еднаш ѝ велам ако те запердашам ќе се вртиш околу мочуриштено ракијата е
за луѓе ама еден ден тој рече ќе си одам собра сѐ што имаше ќе си бега вели не е за
мене овде зашто во тоа време ние не знаевме дека нужникот може да се ѕида како
што се ѕидаат куќите од тули такви беа дните сега е поинаку син ми Асен е сeла-
нец ама помалиот Тоде ќе учи државна гемија од воздухот ќе прави вода од вода-
та ракија не останува ќе си оди вели Ефтиме ќе си одам минавме откај куќата на
Дудулевци и остана татко му бил Ерменец од Ерменецот и денес не сме спокојни
уште ни се раѓаат црни и кадрави ни со виљушка не ќе ги исчешлаш ќе изгнијат и
пак косата не ќе им падне од черупката.1
Се случи Кузман З. и тој Додевски да минат крај куќата на Дудулевци во она вре-
ме кога нивните жени отишле во Стoјаково на гости, едната кај сестра ѝ, другата
кај вражалка да чуе кога ќе затрудни, и се случи браќата Симонид и Аким да се
зграпчат поради свои сметки за долгите гркланести шии – првиот на вториот му
ја носел кришум под затворена фанела фабричката кошула од многубојно платно,
вториот на првиот му брцал ноќе по џебовите на маслосаниот елек, барал кибрит
и собирал динарчиња за зелен ликер, царски пијалак, зелен живот, сладок сон.
Аким го чувал шишето во крпи, зад кочината – таква убост не се дели ни со брат
– но Симонид ја прочепкал тајната и се нацврцал од една долга голтка; и се рас-
плакал – зошто да не се пие братски преслатката ракија.
Купот на многуте зборови под кои тие ја закопале љубовта, секој својата кон дру-
гиот, е непознат. Кузман З. и Ефтим Додевски ги видоа како со издолжени носови,
чии врвови можеа да се забуцаат и в око, се дават во дворот. Не се апеа и не се
удираа, за нив не можеше да се рече дека не носат на грбот модри риги; жените ги
пердашеа со љубов. Се вртеа во круг цапајќи во кал како да танцуваат на невиден
начин, полека, па брзо, па пак полека. Симонид му рече на Акима дека е крадец,
со негови пари купувал ликер, но и Аким не му остана должен и рече дека има ка-
драва коса, еден ден власта ќе го затвори како ерменски шпион има кадрава коса,
еден ден власта ќе го затвори како ерменски шпион, можеби и како еврејски.
„Копиле?“ вресна Симонид. „Ти мене ли дека сум... Ајде, повтори го тоа, курво.“
„Копиле си“, рече Аким, „Врсник си со Апостола. И бузите ти се арапски. Си забора-
вил, нели, дека плачеше на свадбата. Ех, брате, не сме од ист татко.“
„Кога сум плачел, на чија свадба?“
1 ∗ Од магнетофонска снимка (архив на една државна институција).
138 Славко Јаневски
„На својата, абдалиште. Сакаше да се фрлиш в бунар.“
И сѐ уште се вртеа како две претпазливи богомолки што бараат меко место на
противникот во кое ќе загризат и сепак тоа не можеше да се случува цела една
вечност. Аким се сопна или се лизна и се спружи на грб со тресок како под нозете
да му прсна клобурец од танко стакло и Симонид се најде врз него и му клекна на
рамните гради – ќе го меси братот, ќе премесува од неговото тесто друг брат што
повеќе ќе го почитува, него и џебовите на елекот. „Ќе повториш ли уште еднаш
дека ...“ не доискажувајќи се задувано праша додека другиот стенкаше почнувајќи
веќе и да цимоли и израмнувајќи се со земјата како да се оддишува под тежината
на бесниот брат; овој не се сожали на него туку му плукна во насолзените очи и
му удри три млаки шлаканици, тепаницата да не биде сосема килава, полумашка.
„Ќе повториш ли дека сум...“
„Ќе повторам.“ Аким и не се обидуваше да се извлече од под него. „Сите знаат – ти
си реакција.“
„И ти си. Почекај, ќе станам јас Партија.“
„Ќе станеш, и пак ќе си тоа. Ти знаеш зошто и од кого загина оној Арап-Евреин-Ер-
менец. А ако не знаеш – прашај, Ахил Дудулев, мојот татко, ќе ти каже.“
„Не, ти ќе ми кажеш. Ти – лично.“
„Не ти кажувам. Ќе те убијам на спиење. Лично – јас“.
Но изгледа дека прстите на Симонида нешто повеќе се стиснаа околу шијата на
помладиот брат, зашто лицето на овој се позлати како пред умирање и му излезе
од уста набабрен белиот јазик. Колку и да преташе обидувајќи се да се ослободи
од товарот коски и бесот на нослестиот крвник, остана да потонува во меката
земја, на три чекори од кочината во која гровтаа пладневни ѓаволи и на чекор од
отфрленото шише, вчера зелено како април, сега бело и празно и само априлили.
На Акима му бабреа очите од некаква тешка и небратска одмазда, како да ја гле-
даат или да ја претчувствуваат смртта во сѐ што е во нив и околу нив. Млад е и
килав и ќе умре без да чуе дали вражалката ќе ѝ предвиди на жена му негово дете,
не кадраво и црно туку како што е тој – мудро, од свој татко. Пет години жена му
не раѓа. Тој чека, ќе дочека. Зашто осум години молчеше дека Симонид плачел на
својата свадба и се обидувал да скокне во бунар. Сега бидна, му рече дека е ко-
пиле, и сѐ повеќе очите му бабреа и му се полнеа ушите со тапа болка, додека од
сите страни кон него лазеа црвени, модри и жолти гуштери и жаби и повторуваа
со Симонидовиот глас дека жена му не ќе роди, од последните Дудулевци само Си-
монид го знае занаетот како се прават живи куклички, без кадри, бели, овдешни.
„Добро“, рече Аким. „Ќе ти кажам.“ Плачеше борејќи се со здив. Симонид уште по-
веќе ги олабави прстите. „Ќе ти кажам. Го уби еден на кого му се родило копиле.

Пушти.“
„Не пуштам“, се згрбави над него Симонид. „Сакам да знам кој е тој на кого му се
родило копиле.“
„Не знам, Апостол има многу кадрави врсници во селово.“
„Знаеш, ќе ми кажеш. Посилен сум од тебе. Како да не сме браќа.“
„И не сме. Татко ми фрлил бомба на арапскиот Ерменец. Стани од мене.“ И самиот
не знаејќи како, иако не тешко, го фрли од себе вџашениот брат в кал и го удри со
стапалка по рамниот стомак. Седеше потпрен на дланки и збивташе. Во златото
на лицето му се протегаа црни жилички. „На, што си посилен од мене. Еднаш кога
ќе спиеш ќе те треснам со секира по чело. Кога ќе те закопуваме, ќе плачам. Да не
се сетат Власите. И господ ќе ми прости.“ Но веќе се вртеше на онаа страна на која
гледаше Симонид и ги виде многуте шарени закрпи на Ефтимовата облека и го
виде оној дописник за кого сешто се раскажуваше; стоеја темни и неми. Со мака
стана, послаб од пред тоа. „Што е?“ праша трепкајќи. „Мечка ли игра?“ се наведна
и му подаде рака на братот. „Ајде, Симониде. Имам уште едно шише мента. Браќа
сме, ќе пиеме заедно.“
Дописникот му мавташе со предолга, некако змиеста рака и се мачеше да каже
нешто – лицето му беше издолжено како на бел коњ, зад очилата му светеа зеле-
ни пламенчиња, никако просветителски, само зли и урокливи. Пред таков човек
секој ќе се покори, не може со него да се справи Дане Новевски ако е тој про-
тив државата, и не може да не клекне Панко Оканица ако му е овој непријател.
Браќата не знаеја дали го чул тој нивниот разговор. Научени да ги избегнуваат
непријатностите и исто толку и средбите со непознати луѓе, се насмевнуваа ит-
речки, со нејасен шепот на развлечените усни како ништо да не се случило. Се
држеа за раце, долгоносести, со недоверливо ококорени очи во кои можеше да
се прочита сета нивна глупост, и повеќе – со зјапнати усти, закитени повеќе тие
отколку носовите со по две влакнести и црни гасеници на машкост, привидно и
бездруго со наместена невиност на деца што не знаат што ги демне од зад гнила-
та ограда – испитување, правда, казна. Тие, браќата, требаше да се мразат и по-
ради друго. Аким имаше осумнаесет години кога Симонид се ожени со девојка со
која тој мислеше дека еднаш кришум ќе се состанува. Обајцата тоа го знаеја. И се
мразеа. Симонид на брза рака го ожени помалиот брат со стара девојка пред која
се тресеше и куќата и сѐ во куќата, за да биде спокоен – тоа Аким им додеваше на
туѓите жени а заради тоа го влечеле за модрите уши и го мердале. Сега се држеа
за раце: за непознатиот дописник сешто се раскажуваше.
„Почекајте“, им викна тој. „И од вас еден е копиле. А ти многу знаеш, и косата ти
се корне од премудрата глава. Ќе ми кажеш ли и мене кој фрлил бомба на Ерме-
нецот?“
140 Славко Јаневски
Лицето на Акима пак се облеа со злато. Потоа побеле. Тажно го праша постариот
брат за каква бомба и за каков Ерменец говори господинот со ѕрцала. Аким не
познава Ерменци и не видел бомба (три воени комисии него го прогласиле дожи-
вотно неспособен). И Симонид се чудеше како може некој да каже нешто што не
знае.
„Чекајте“, пак рече Кузман З. „Имам сведок. Ние обајцата чувме дека некој го убил
Онисима.“
„Ама за каков Антисим се распрашуваш?“ се чудеше Симонид. „Не познаваме ние
таков. А ако зборувал брат ми сешто, тури му пепел. Не е токму. Еве, слушај – кол-
ку години имаш, Акиме?“
„Сто и дванаесет.“
„А колку години имам јас?“
„Четири.“
Но пред Симонид победнички да погледне кон Кузмана З., Ефтим му се закани со
тупаница и го опомена да не се преправа. Ги знае тој нив од порано: им говорел
така Аким и на учителите да го ослободат од естетственица и врбово стапче, и на
лекарските комисии за да не му тутнат пушка в раце. Пред тоа се тепаше и рас-
праваше секакви настани, сега се клешти, се лигави, не знае дека тој, Ефтим До-
девски, ќе го напика в затвор, болви да пасе под пазуви и да си поживее на студен
камен подолго – има само четири или сто и дванаесет години, староста е далеку.
Симонид го повлече со себе помалиот брат. Запрусаа. Кузман З. чу дека ја затво-
раат однатре куќата со резе. Знаеше, тие бездруго кришум ѕиркаа низ прозорец.
Од кочината се ширеше бран на гниеж. Ефтим плукна и рече дека е мека власта:
ваквите ѝ се тешки и на тврдата земја.
„Пак ме мачат тајни.“ Кузман З. се тресеше со подвиткани раменици. „Врати го
куферот. Ќе останам. Овде на секоја педа лежи една историја.“
Така ми рече и пред тоа се поздрави со сите збогум ти благодарам и излезе ќе си
оди му велам остани уште некој ден гроздовата уште не стасала дудовата се
потроши веќе сегде има ракија ми вели и брза кракле не можеш ни со џип да го ста-
саш после врати го куферов и отиде негде го немаше цела ноќ дали ги шпионираше
Дудулевци дали и нему Костадинка му го сврти умот и дури му зборував пред тоа
не личиш ти на Ерменец а тој ми велеше личам Ефтиме татко ми бил Ерменец ми
се плаче сега по него тогаш заврнуваше ќе удри потоп ама потопот е за саботја-
ните не за членовите што ако немаше црвена книшка не сме сите едно лажеше
не паметам минале петнаесет години само мислам дека имаше секакви книшки.2
2 ∗ Од магнетофонската снимка.

3.
Стоеше, тој, измама на мракот потклекнувајќи и со трепетливи бедра. Не од гус-
тите спирали на ветрот вардејќи да не се издаде дека демне. Од возбуда. Секако
некоја негова арматура попушташе во вертикали под тежината на исчекување-
то. Караницата на Дудулевци, можеби навистина браќа само по мајка, го сврти
кон сомневање дека нивниот татко Ахил, заробеник од табес и уште неколку бо-
лештини, ќе раскаже повеќе – смртта му седи на рамо, ќе посака тој да излезе
исчистен пред ликата господова. Не знаеше што чека, но ќе знаеше ако пророчки
претпоставеше дека Симонид и Аким ќе излезат од куќата и ќе му овозможат да
се провлече низ сенки, да го праша непознатиот старец дали тој го убил Они-
сима Малакијан и зошто. Стоеше и стискаше во џебот на сомотската виндјакна
батерија: целта во која можеше да се забие себеси се криеше во барикадата на
ноќта, зад ѕидиштата што се потпираат на три грубо изделкани и косо поставени
букови стебла, невидливи сега, како и тој што беше невидлив и зад барикадата
на кочината, не од штици, му се стори, од стврднати свински мириси. Еден од про-
зорците на грдата широка но не и висока куќа висеше на ништо во жолта магла
на слаба светлост под оторбешеното небо. Во екранот на вертикалниот правоа-
голник браќата се засладуваа со мента од исто шише. Ги повторуваа движењата,
беа негатив и позитив: Симонид, со црн грб и пред карбитена ламба, го крева
шишето, пие или дува во него, го остава потоа на масата и го чеша темето – Аким,
сиот во светлост наспроти него, испива потоа три голтки и ситно гребе со нокти
по косата; движењата им се бавни, не се како во дните на немиот филм, но усните
бездруго им се мрдаа. Неговите очила не ги доближија достатно до црнките на
очите и тој не знаеше дали се испијанети и ако се, на што личат – на злосторни-
ци или на малодушници: долго и празно е чекањето па изгледа дека и играта на
браќата се изменува – ќе се слеат тие еден во друг, ќе гледаат и на југ и на север,
малку подолгите носиња ќе им штркнуваат од две страни, на обајцата од тилот.
Тој претпоставуваше дека нивната братска љубов се збогатува во неволјата со
зелен хемоглобин на ферментирани тревки и хемикалии и дека по караницата ќе
се зграпчат во прегратка и ќе останат така до осамнувањето или подолго, до не-
кој голем и судбински миг во кој ќе се види дека истинале, дека секој од нив му го
стиска в дланка срцето на другиот, за спомен зелено од мента ликер. Со тоа брзо
изменување на сликите во оковите на ноќта, Кузман З. можеше само да чека и ми-
слеше не ќе дочека, сепак да дочека браќата да го испразнат шишето и одеднаш
да се наведнат со надуени образи кон чадливиот пламен на ламбата. Потоа се по-
крија со мрак и го присилија уште повеќе да се згрбави зад кочината. Не ги виде
кога излегле, ги чу во отворената врата. Се мачеше да погоди кој кога говори.
„Покажи ми со прст каде ти е срцето“, говореше едниот од нив. „Големо е, сакам да
го бакнам. Ти не си веќе брат, ти си господ.“
142 Славко Јаневски
„Ќе бакнеш ти коприва ако нѐ спобрка оној со ѕрцалата“, кашлајќи рече другиот.
„Тој чу – ти татка тешко го обвини. Среќните имаат браќа без јазик.“
„Ќе каже ли, бате, ќе заборави ли колку години имаш ти, колку јас?“
„Од Озна е. Тој мисли дека и дрвениците се против државата. Ти не ќе измамиш
никого дека си улав. Разбери еднаш – улавите не пијат ликер, тие се веднат над
лочки со полноглавци.“
„А ако земам а’вокат, за пари?“
„Сите со ѕрцала се од Озна. Ќе те треснат со парите по нос, ќе те турнат в дупка.
Господи, помилуј.“
Се изгубија нејасни во ноќта. Кузман З. почека малку и цапајќи по меко и по леп-
ливо ја заобиколи кочината. На прсти се доближи до куќата. Ослушнуваше искри-
вен во танката половина, без потпир за одбрана од удар на некого што можеше
да го демне – дел е на една фаланга од луѓе што се само ноќе живи и активни и
се вртат во круг, чекаат исклештени да се изапат меѓусебно, не се ни стари ни
млади, немаат години и не се нигде родени, дојдени се од вселената, и тој меѓу
нив, тиран над жив труп на непознат болен и малоумен старец.1 Како во сиот свој
живот со првиот чекор уште да се влечел нечујно по темница, со брзо подавање
на раката да барне невидена квака на туѓа куќа, да знае што е каде под еден по-
крив – лево од него три стомни, десно престаро корито од црно дрво, исправен
мртовечки сандак речиси без капак, во својата издлабеност со сенка на некого
што е одамна мртов или на некого што ќе биде тоа подоцна.
Го удри, се обиде да го врати тежок мирис на гниење. Се заниша во двоумење. И ја
совлада својата волја или неговата волја го совлада него да се свитка во виндјак-
ната и да им се спротиви на сите прекори во себе. Го следеше жолтиот круг на
џебната светилка и се насмевнуваше како да се враќа од тежок сон меѓу луѓе, во
секојдневност, како да чекори кон некој свој со кого ќе поразговара малку за она
што го мачи.
Во нов очај го врати друг, потежок мирис и пострашен од оној што не можеше да
биде друго туку гниење на кочина, мирис против кој што се бунат дури и влак-
ненцата на кожата. Потоа и сплесканата месечина на светилката го најде она кон
што тој се стремеше со сето возбудено битие во занес, ископа од мрак невидена
и несонувана глава од дните на митолошките прикаски за чудовишта што личат
малку и на луѓе. Се вкочани, се потпре со дланка на влажен или глекав ѕид во не-
голема соба со заковани штици на прозорецот, се потпре за да не падне покосен
од подмолен удар на дамла. Чувствуваше: под него лазеа тромави и претерано
кусоноги стаорци. Во куп стари парталишта се разбудуваше со зјапната уста, со
1 ∗ Секако дека тоа се мигови, стои во една негова тетратка, кога човекот е месечар со нагон на црв сиот свој
живот да го издупчи. Тогаш не знаев дека ноќната игра ќе ме мачи долго и ќе ме задржи во Јасенско безработен,
подоцна и набркан од весникот.

очи покриени со црвен мраз, Ахил Дудулев. Од ништо никна гола, ковчеста рака
со предолги нокти на предолгите прсти и се обиде со слаб замав да го одбутне
снопот на светлоста, не со страв, повеќе со гнев против опсенарската измама на
пред тоа спокојната ноќ. Од неуредените перчиња на брадата прскаа слогови, ако
не може поинаку да се каже – како од шуплив гроб, не човечки и не ѕверски, без-
друго гробнички, мачни, нејасни – тоа се одмрзнува ехо на одамна изговорена
паганска клетва и војува против живите, само што нема веќе живи, има празни
кожи, торби наполнети со спомени од гнили сеќавања што дават, и има некој што
е жив, неподвижен и во стапица на черги и козји кожи, а тие се тешки, потешки од
животот; никој не си ги сече ушите за да си го закрпи задникот, и тој Ахил Дуду-
лев не ќе стане ни ортак ни сојузник на некаков Јуда што сака да го купи за десет
сребрени букви. „Бегај, сотоно, шија искршил. Миросан сум, имам крст под глава.“
Кузман З. ја доближи светилката до светецот на пеколот, не да создаде медиум
над кој ќе господари, зашто тој самиот стануваше медиум, не веќе истражувач и
иследник, сега морбиден изговорувач на туѓа исповед, и сѐ уште се потпираше
со дланка на ѕидот. „И тогаш, кога видов дека Симонид не ми е син, отидов на
планина и фрлив на бескуќниот бомба... Така ли е, Ахиле, ти од одмазда го уби
Онисима?“
Голите очи на старецот се прецицуваа со светлост, од нив течеше жолта смола.
Добро, има Јуди, но има и апостоли – не знаеш какви искушенија носат ноќите.
„Во името на севишниот ли си овде да ме испиташ за пат до него? И кој си ти, свет
човеку, што донесуваш светлост непоканет? Кој си, сакам да знам.“ Имаше во тоа
некое вековно надмудрување. Не да се измами нејасноста. Тоа не. Повеќе да ѝ се
помогне да се вообличи самата од себе онаква каква што треба и каква што мора
да биде. „Кој си?“
„Емилијан Исповедник“, му одговори и не се совлада да не го повтори прашањето,
сега поинаку, како да го чул одговорот, како заради еден познат одговор и да ги
барал своите прашања. „Зошто го уби Ерменецот?“ Но старецот се подзавлече во
парталиштата, остатоци од контешки дни, и рече дека копилјаците се проклет-
ство и праша кој е тој Онисим, оној ли што сееше деца по селото. „Тој“, се стемни со
намера, како што запишал подоцна, да му ја секцира душата. „Го уби?“ Сега одеше
по редот на најстудената логика не веќе како медиум, бездруго иследник, зашто
сепак само тоа можеше да биде.
„Го убив“, рече старецот. Не, сега тој не се надмудруваше. Неговата итрост како
да ѝ се потсмеваше на една друга итрост, недорасната да се мери со куп години,
размисувања и самоиспитувања во влажно испарување на божество зад окован
прозорец и под партали под кои многу побрзо ќе пцовиса твор отколу човек.
„Но тој бил осакатен од копито на маска“, со надеж продолжи. „Тој не можел да има
деца. Така ли е – не можел.“
144 Славко Јаневски
„Не можел, така е.“
„И ти мислеше дека Симонид му е син?“
„Така мислев – син.“
„И другите мислеа дека чуваат негови деца, на тој Онисим Малакијан.“
„И другите, и другите – негови деца.“
„А тебе ти помогна некој од нив да го смачкаш? Се здруживте. На двајца им е по-
лесно.“
„Ми помогна, господ го определи.“
Не продолжи да распрашува. Чудовиштето очигледно ги повторуваше како од-
говор неговите прашања: била некоја тајна и изгнила во царство на парталишта
и козји кожи, не останало ни сеќавање, ни каење. Се нишаше на нозе, можеше да
падне; веќе не ја знаеше смислата на своето доаѓање. Старецот го праша кој ден е,
што е надвор. Врз покривот над нив врнеше, дождот можеше да оживи заборавен
настан. Му кажа – недела, есен. Помеѓу топлите ребра крвта му ја пиеја болви.
„И тогаш беше недела“, се сеќаваше старецот; или измислуваше. „И есен. Тој седе-
ше под беласички глог со змија околу вратот. Спиеше со едно око. Ги собул чизми-
те, а нозете – козинави, со копитца. Помниш, ти реков – уби го, гледаш кој сеел
деца. Не сакаше. Уби го ти, Ахиле, молеше. Постиш, светците се со тебе. Се тре-
сеше. Глуждовите ти пукаа. Те видов, стануваше малечок, од чашка можев да те
испијам. А змијата околу неговиот врат се кикотеше, имаше рог.“
„А јас, кој бев јас тогаш?“ праша; ја сврти светлоста кон себе. „Сакаш ли да ми ка-
жеш?“
„Ти веќе не си тој. Врати се в гроб и остави му на господа да ме повика, да ме пофа-
ли. Зашто јас бев негова рака.“
„И бевме кумови. Мојот син се викаше Апостол. Така ли е?“
„Врати се в гроб, ти поарно знаеш како се викаше син ти. А си отиде непричестен.
Сега се мачиш, а?“
„Се мачам. Само на исповеданите господ им простува. И на Апостола ли му беше
татко тој Онисим?“ Цимолејќи, старецот до чело се покри со крпи и брада. Едната
негова нога, боса и сета покриена со црни апежи на инсекти како дел на мошти
потопени со мраќава на векови, му се спровре од покривката. „Чичко Ахиле“, со
тага го повика. „Еј, старче.“

Кругот на светлоста беше матен, собата се исполни со мирис на човечки измет.
Во сите четири ќошиња наеднаш оживеаја долги полипски пипала или некакви
слични хибридни химери на биолошки можности и болни соништа. Се сврти со
гнев да му се врати на животот пред да падне и се стрчна како ветар кон ветар и
мошолење, надвор ништо друго туку кожа наполнета со ветар и со чад на штоту-
ку запалената цигара: секој се стреми кон иднината, тој го бара своето вчера од
дните помеѓу двете војни, параноик под товар на настани што можеби никогаш
не се случиле во некоја куќа на некој старец Б., или порано, кога некој пак измис-
лен Онисим Малакијан живеел божем во ова село на престари патила и слаби,
свенати надежи.
146 Славко Јаневски
4.
Пред тоа, додека Симонид и Аким брзогорно си ги измиваа потемнетите срца со
зелен ликер, сенката на покојниот Онисим Малакијан легна преку сиот простор
на земјата. Тоа ноќта, дивата волчица на времето, се преобрази во едно далечно
минато па не беше веќе ноќ од зајдисонце до изгрев туку вечна девственица со
омраза во себе и за среќните и за оние другите. Куќата, без женски воздишки
и детска врева како да се грчеше – чкрипеше и се бореше да остане на своите
темели. Секако дека врз неа не тежеше несреќа, глувците не се иселуваа. Била
некогаш таа куќа голема, таваните не ѝ се оторбешувале, месечината го позла-
тувала црвениот покрив на кој пред тоа млади јулски гулаби ветувале сончеви
дни и наесен пукале во дворот гранките на крушите и јаболкниците и не можел
јануарскиот ветар да најде дупче и да се спровре внатре и се грабале напролет
штркелиците за долгиот оџак. Сега беше поинаку; можеби околу разнишаните
темели се котеа јазовци и кртови а исушените стебла во дворот ги плашеа утови-
те и пците. Браќата го чувствуваа дури и низ затворена врата мирисот на трупот
што се криеше од смртта во другата соба, на еден некогашен Ахил Дудулев, тежок
сега и на земјата; се грабаа за шишето, да локаат, да не мислат, да не се сеќаваат
темно. Карбитеното пламенче се натпреваруваше во игра со сенките, ноздрите
суво се палеа од чурлава. Одминувањето на светлоста шуштеше во својот корен;
во ламаринената тркалезна кутија слична на некој вид невидена бомба, карби-
тот се ослободуваше од притаена енергија – ноќ е, гори, кога ќе згасне, ќе осамне
пепелаво утро со наводенети полуголи дрвја и со лочки, оловни и модри пред-
весници на мраз. Но браќата не мислеа да ја дочекаат смртта на пламенот; до
матното есенско осамнување се постилаше вечноста. Тишината на ноќта, густа и
неразбирлива, без скитачи, ги смири да не посегнат еден кон друг иако до пред
неколку часови не биле тепачи и не се навредувале. Нејасната опасност дописни-
кот да ги пријави поради нивниот жолчен разговор, поради тоа кој е чиј татко и
кој е нечиј убиец, го натера Акима да го извлече сокриеното шише со драгоцена
пијачка. Симонид, копнежлив како секогаш во тоа време по сон и силен, семоќен
во споредба со лажниот малоумник, мудречки шашливо гледаше во некаква сла-
бовидлива пајажина во ќошот и размислуваше што може да се случи ако се случи
нешто: не ги познаваше законите, само претпоставуваше дека брат му ќе ги изма-
мува иследниците и судиите – хокус-покус-препарандус, јас имам сто и дванаесет
години, или четири, или сѐ уште не сум роден. И точно пајажината го натера Си-
монида да размислува за тоа дека човековото спокојство може да го оддува и три-
месечно бебе. Ги протегна во треска стврднатите нозе, воздивна – никој никому
денес не верува, треба да се стори нешто. Неговиот зелен мозок зелено пресме-
туваше дека ќе го осудат престарениот Ахил Дудулев, некогашен доброволен цр-
ковен поец. Ќе отиде старецот на робија, Симонид ќе ги покрива очите со дланка
кога ќе покажуваат кон него со прсти. Копиле, ја слушаше во себе подбеласичката
смеа. Ликерот стануваше горчлив, просторот во собата се покриваше со зелена
магла. Се плашеше зашто се сеќаваше: селските терикати во старо време на многу
жени им закачувале козји опаши, кришум, од гроб. Ако тоа било вистина, тој знак

откривал дека во некоја куќа се родило копиле. Но тој уште во детството слушал
дека подбеласичката вода е таква – ги тера жените да се отвораат како цвет и
пред свои и пред туѓи, да грешат дури и во посниот Велипеток. Се сеќаваше на
својата мајка, селанка со гуша, секогаш со повеќе љубов кон него – имаше дни
кога таа дури и не забележуваше дека во куќата расне уште еден, Аким. Но ако
се знаело, се заборавило, никој покојничката не ја споменува и никој, од оној ден
кога тој првпат мина со брич преку лицето, не му рече дека е кутале. А сега некои
знаат дека е син на Арап-Евреин-Ерменец, зашто како осумгодишен го чу тоа во
една домашна караница: мајка му плачеше пред нозете на Ахил Дудулев и ја пови-
куваше куќната светица за сведок, а тој седеше мал, намален во ќошот на темното
сопче, она исто во кое сега лежи татко му на неговиот брат по мајка, лежи и уште
само со живи очи без благодарност следи како снаите на смена го служат и го
учат како да ја сочува сува постелата.
„За мене и во весник ќе излезе“, шумно голташе со лутата топлина и испарување
на човечка влага. „Симонид Дудулев е цигански син. А срам ми е, имам деца. Ќе
трчаат по нив и ќе реват дека се Арапчиња-Еврејчиња-Ерменчиња. Во минатата
војна Германците ги тепале Арапите, во оваа – од еврејските кожи шиеле ќесиња
за тутун. Ќе дојде нова војна, ќе ми отидат децата. Германците ни на Ерменците
не им простувале. Па и оваа држава, и таа ќе го потпре челото со прст. Чекај, да
не е Симонид тој-и-тој ерменски шпион?“ Пиеше од шишето, брат му ги повтору-
ваше неговите движења. „Сите држави се плашат од туѓинци. Оваа не ќе им даде
на моите деца ни кози да пасат.“ Аким кажа дека ни министрите не ќе можат да
чуваат кози (дури ни началниците, никој, ни денес ни утре, касапски ножишта
ги испоклаа кутрите животинки) и праша како ќе се бранат ако ги изнесат пред
суд. „Нема тука суд“, рече Симонид. „На лево круг и – батерија, оган! Сум бил и јас
артилерец. Ќе нѐ собираат женичките в скутале. А да си го апнеше вчера јазичето,
не ќе седев денес на трнци.“
„Да го расплачеме, бате“, се растажи над себе Аким. „Да му купиме ликери да му
дадеме малку динарчиња. Годинава ќе се збогатиме. Имаме памук, тутун. Госпо-
дине, ќе му речам, не ќе спечалиш дукат ако тужиш.“ Млаките зборови кружеа
околу уште на постариот брат и не го предизвикуваа да им ја сфати смислата.
Сепак слушаше. „Еве, јас ќе го најдам. Ќе му го дадам часовников. „Погледни – не-
ма стрелки и пак чука, го брои времето. Железничарски, се навива еднаш на ден.
Убаво се спие со потпрено уво на него.“ Мачејќи се, призна: „Ќе се исушам, брате.
Ќе свенам.“
„Посмали, манго.“ Симонид остави во шишето уште само една голтка. „Сега си де-
бел. Вистински свински опаш. А оној – часовникот ќе ти го земе, ќе те натепа. Не-
му и забите му се криви, кучешки некако остри. Тој јаде живо месо.“ Пак, седејќи,
ги протегаше нозете. „Остави ме да молчам. Ќе пресметувам. А и ти мисли. Ако
не ти е празна црпката.“ Сега пресметуваше нешто на прсти. Аким рече дека ми-
сли и дека не може ништо да смисли, дека тој не е Панко Оканица. И покорно се
намалуваше во столот. На Симонида му светнаа очите, можеа да се споменат и во
148 Славко Јаневски
песна како две мали месечини во една пак мала вселена. И во него некоја надеж
светкаше. „На лево круг“, викна, со радоста скоро го изгасна пламенчето. „Така е,
Панко Оканица ќе ни каже како да се извлечеме. Станувај. Батерија, пали!“
Одеднаш се исправија и се наведнаа кон карбитената ламба. Еден од нив го кутна
шишето, другиот се наведна и опцу. Обајцата пцуеја споменувајќи го шпионот со
ѕрцала. Како крадци, претпазливо, чекор по чекор, се мушкаа до излезната врата
и не барајќи сува почва со излижаните чевли, едните платнени, другите кожени
и тврди и за нозе и за копита, му појдоа во пресрет на ветрот.

5.
Добро е без сведоци да остане ноќната прошетка. Не зачукаа со железната алка
на Панковата врата, рано беше, тој секако не спиеше, и влегоа, дури внатре, меѓу
ѕидови и под таван, повикувајќи го домаќинот, едниот, другиот, потоа обајцата
во еден глас, и тој, кога повторно повикаа, никна од зраци над нив, на најгорниот
куќен басамак, се роди од светлост и со светлост во рацете, како само нив да ги
чекал, и пребрзо праша кој се, зошто дошле. Симонид набожно го помоли да им
помогне со совет, нека слезе, пред домаќинката тешко му е да раскажува, долу,
во гостинската соба, ќе си го отвори срцето. Оканица некако пребрзо се спушти
по басамаците, во четири скока можеби, како пред тоа да стоел на предолги нозе
и како да клекнал само. Тие не можеа да забележат дека ги гледа со сомневање,
дека ги мрази, иако, сѐ уште брз во движењата, застана помеѓу нив и вратата на
гостинската соба. Спротивно: мислеа им се радува, се ведне расчувствуван кон
нив да ги прегрне и да ги бакне, но тој, со многу сенки на брчките, им рече де-
ка не е време за живот по гостински соби и суво ги праша што бараат од него.
Се двоумеа погледнувајќи еден во друг, некој мораше да му каже што се случи
попладнето во нивниот двор, што разговараа додека се мердаа и кој ги чу. И се
заплеткаа – се грабаа за збор, неповрзано се дополнуваа. Панко (сега знаеја дека
ги мери со сомневање) ги праша кој ги испратил кај него. Му рекоа никој; ако знае
тој нека им каже дали оној со ѕрцала е началник, преоблечен милиционер или
нешто слично, дали ќе го пријави нивниот разговор. Оканица појде полека кон
нив. Не чекореше. Тие мислеа дека се лизга по мраз со некоја своја волшебничка
вештина. Се зачудија. Го подбутнуваше – има тој и свои маки, го јавнале годините,
денес-утре задругата ќе се ослободува од старците.
„Некој кашла зад тебе“, рече Симонид. „Како тоа, некој навистина кашла зад тебе.“
„Болен си, ти брмчат ушите“, побрза Оканица; во неговата лева рака видливо тре-
петеше ламбата. „Кашла горе жена ми, во своја куќа е.“
Пред Симонид нешто да каже, Аким пак го спомена часовникот без стрелки и пра-
ша кај ќе најде адвокат, ломотлив, не со пељте во ќелавата глава и не тутуле-бале
со црна кожена чанта под мишка. На Оканица му се стори дека другиот, Симонид,
ја крева раката да го чукне помладиот брат по муцка; го виде како се двоуми и
како наеднаш се чеша по темето. Тој рече дека ќе се зачлени ако треба и во задру-
гата. Ќе умре ако му залепат на челото марка кутале.
„Доста“, го прекина Оканица. „Ни задругата не ќе те спаси. А и јас знам – татко ти
Ахил криеше во она време бомби дури и в уста. Одете си, ќе ве чуе жена ми и ќе ве
150 Славко Јаневски
разнесе. Не умее секој да молчи.“
„А ако му ја купиме душата со некоја убавина?“ надевајќи се праша Аким. „Нема
секој часовник со издлабен воз на капакот.“
„Тој нема душа“, ги доизбута Оканица и пред да ја затвори вратата ги погледна со
едно око. „Оставете ме сега да размислувам.“ Скоро викаше – Апостол Коцев без-
грижно кашлаше во гостинската соба. „Ќе ве повикам кога ќе смислам. Тогаш ќе
ви дадам една совест и не ќе ви барам пари. Ни часовници. Не сум јас оној а’вокат
што го барате.“
Останаа да стојат пред затворената врата зад која чкрипеше тешко, бездруго
најголемо и најубаво резе на светот. Аким го уверуваше постариот брат дека Пан-
ко Оканица ќе им помогне. Ќе лежи и ќе мисли, лисица ќе надмудри, но Симонид
не можеше да не повтори двапати дека вчерашниот лихвар со лице сплескано
како на избледена слика, кашла со затворена уста, од стомакот. Зашушка дожд
околу нив и во нив, им се закани дека ќе ги стопи, ги натера да побрзаат кон своја-
та куќа, некогаш, во нивното детство, нова и со стакла на прозорците под кои на
модра хартија се сушеле располовени круши и јаболка и ги собирале мувите и
пчелите на селото; во тоа време малку поинаку шушкаше пченката со свилена
брада, и малку поинаку, смело, ако не и дрско, гледаа сончогледите во светлос-
та на небото, на таа широчина што во последните години се покрива со мраз и
се оградува од земните гревови. Помина дембелското лето и дојдоа од север бе-
скрајни дождови, не креваат луѓето еден на друг копачки за одбрана на водата.
Зла ноќ е. До нејасност се замрсени во слеп јазол сенките и гранките, пропаѓаат
куќите в земја – ќе штркнуваат од кал оџаците, Јасенско утре ќе се вика Гробар-
ско. Но ако тоа го мислеше Аким, Симонид се нишаше пред него слепо и тешко
како во стомак на преголем бик што е притаен и не мрда собирајќи пакост не-
надејно да го исфрли од своите црева, не во матна светлост на разденување во
чија јатка сепак може да про’рти семката на сонцето, туку во нова ноќ, студена и
влажна, ноќ под која останале живи уште само ветриштата. Му доаѓаше да бега,
да бара излез од таа биковска утроба, да се закопа в плевна – ќе лежи таму на сено
и ќе чека, поткажувачот ќе го заборави и не ќе му го напечати името во весник.
Сега ликерот, онаа одобрена хемиска смрт во шишиња, го мачеше. Устата му се
полнеше со плуканка и го болеше преврелата глава: брат му зад него брбори спо-
улавено, тој слуша и не разбира, само чека да раскаже колку е зол човекот. И по-
чна, без увод. Рече дека овој крај раѓа пичлемиња на оковадецот Василиј, аждер
во златна одежда на светец.
„А тоа било вистина“, говореше. „Грците им ги ископале со копја очите на Само-
иловите војници и ги пуштиле слепи да се вратат во камените касарни. И им се
свртиле на македонските жени. Затоа сега е вака – сите сме оковадци. Вистина е,
света вистина. Богојчо Бундаров не пее како другите – Грк дере јариња на висока
планина, туку поинаку, пострашно – Грк копа очиња под попова кочина.“ Аким со
наморничавен глас праша зошто под попова кочина, зошто не на некое друго ме-

сто, почисто, да речеме в поле. „Будалите не се со рогови“, го прекори Симонид.
„Тоа се прикаски дека од извадените очи на Самуиловите спанковци никнале по
полињата синолички и синчеци. И тоа некој го измислил, како што измислува
Богојчо Бундаров.“
Стасаа дома и се најдоа пак на исто место како да не биле нигде, како да задре-
мале и како да сониле ист сон. Седеа на поранешните места – под нив несигурна
земја, помеѓу нив чадливо пламенче, над нив пајажина, црн таван, шепот на дожд,
а погоре – небо, кора мраз, светците се оградуваат од луѓето, се плашат пред гос-
пода да одговараат за земните неразумности. Аким се сети дека татко им Ахил не
вечерал: ќе му надроби попара, рече, ќе го нахрани, негов ред е денес, и стана; на
празниот стол остана сенка со негов облик. Симонид ѝ раскажуваше на таа сенка
колку му е тешко и не можеше да го совлада ненадејното олцкање, жеден, со реа
на изгорено месо во устата, кусоног да се искачи на непознат планински врв и да
соѕида тврдина од која ќе им се спротивува и на громовите. О, ако можеше тоа да
го стори, да се прогласи за свој цар, ќе ја земеше и жената (без неа му е тешко и
во овие два дни) и ќе редеше деца, не на секој девет месеци, на секој девет дни,
ќе изродеше војска и ќе се спушташе со полк во ова подбеласичко поле, зашто го
демнеле и го сопнувале, сега тој и многуте планински Дудулевци малку ќе по-
кажат што се тоа оковадци. Заспа со потпрено чело врз положените наддланки.
Пламенот на ламбата се повлекуваше пред неговото усвитено теме, стрепеше да
не се изгори.
Му падна врз тил гласот на брат му, го разбуди. Не разбра веднаш и се исправи,
почека да чуе повторно: Ахил Дудулев, нивниот татко или татко само на помла-
диот, умира и го бара попот да се исповеда, да излезе пред севишниот без тежи-
на. Веста се врати во стотици еха. Аха, сега ќе се присокрие и ќе чуе сѐ. Ако Ахил
Дудулев му ја отпеал песната, на покојниот Арап-Евреин-Ерменец, тој, Симонид,
е навистина кутале, ако не... И шантраво се стрча со ламбата в рака кон лазарет-
ската дупка во која лежеше чудовиште, сепак слично на човек. Клекна или падна,
ја зграпчи со обете раце раката на старецот. Не знаеше дали за тоа прашал и слу-
шаше:
„Ме повика, дојде негов пратеник. Доведете го поп Ивана. Не сум јас без грев.“
„Кажи ми мене, татко“, со тага помоли; зад него липаше Аким. „Попот е папагал,
фонограф, севезден е меѓу жеништата. Твој син ли сум?“
„Попот“, се тресеше старецот. „Нему му е определено да чуе сѐ. Зошто ги криете
внучињата од мене?“
Симонид не издржа. Го зашемети тежок мирис на болна старост. Аким без потре-
ба кобнички споменуваше варена пченица, локуми, вино, беше сув, немаше сало
ни околу бубрезите, а сакаше да јаде, животот му беше јадење, смртта му го ско-
коткаше желудникот. „Внучињата се црни“, рече Симонид. „Нема во нив твоја крв.
152 Славко Јаневски
И тие се како мене, Ерменци.“
„Немој“, викна Аким зад него. „И јас можам да сум оковадец ако не молкнеш.“
„Ќе молкнеш ти ако... Малку ли ти беше во дворот?“
„А тебе? Збеснуваш, заборави дека ми го испи ликерот.“
Старецот се исправи, првпат по неколку години, речиси набабрените мириси го
кренаа. „Пцовисајте, безбожници. Лирите не ќе ги најдете. Не сум се мачел до ста-
ри години за арамии.“ Аким го поттргна брата си, клекна и праша за какви лири
говори милиот татко. „За вакви“, им покажа старецот сув палец на мала тупаница.
„Ви реков, викнете го попот. Умирам.“ Се спушти на грб полека, стенкајќи; мири-
сите како да спласнаа зад него. Едната нога му се тресеше. Тој се разнебитуваше
пред очите на браќата. Некогаш силен, не со бомба ами со палци да згмечи меѓу
нокти и болва и волк, стенкаше уште само нејасно.
„Попот“, викна Симонид. „Побрзај, му дошло времето. Гревота е да го пуштиме без
капка црковно винце. А кога ќе се вратиш со него, остани во дворот. Некој може
да влезе.“
Аким се стрча од собата, го собори во мракот коритото и се изгуби, сепак, и пре-
цицан со ликер, лесен во платнените чевли со излижана лизгава гума на стапал-
ките.
Се врати сам – попот ја заклучил црквата по неделната служба и отишол кај
својот зет в град. Симонид се сопнуваше со ламбата пред својата сенка и бараше
свеќа. Аким, потпирајќи се со грб на ѕидот во собата на мртовецот и надевајќи се
потајно дека тој, неистинат, ќе му шепне нешто за лирите, се вртеше кон купот
партали, се вртеше со едното уво, со она на кое можеше да го чуе и растењето на
тревите, не обично човечко уво, повеќе пророчко заради нешто, и чу шушкање,
ситно и еднолично, како црвите да ја почнале својата работа, како да се множат
сами од себе и се дебелат – кога ќе ги соголат коските на вчерашниот црковен по-
ец, ќе изгнијат, ќе станат земја, некој ќе ја заора таа земја, ќе никне Ахил Дудулев
во златни тешки гроздово густи класје. И сфати дека е сирак, дека нема никого,
брат му е син на туѓ човек, жена му ни бајачките не можат да ја затруднат. И му
дојде да плукне и да појде по светот, да проживее како човек, богато и во градско
палто со јагнешка кожа однатре, бог во куп печени пилиња и секакви ликери,
во куп жени, и кога ќе се насити, ќе се качи со билет в раце на лаѓа, ќе отиде на
Исусовиот гроб да падне на коленици за душата на старецот Дудулев и за свој
спокој. Потоа ги стисна тупаниците: не ја исчепкал ли Симонид тајната за лири-
те? Сомневањата го колеа, шепотеше од шупливо грло, Аким Дудулев и во своето
месо чувствуваше трудољубиви црвчиња. „Батенце, ние сме браќа. И злото и до-
брото ќе го делиме. Заедно ќе патуваме. Ти ќе клечиш од едната страна на гробот,
јас од другата. Божји син е, ќе ни прости.“ Се насмевнуваше на палубата на измис-

лениот кораб, срцето му беше топло под постава на градско палто, го сопнуваа
ногавици од штофените панталони – златниците во џебовите беа тешки. „Зад кое
море е Христовиот гроб, батенце?“
154 Славко Јаневски
ГЛАВА ОСМА
1.
Лозјата останаа осамени, есента донесе навеви на горчливи билки и пци со скр-
тени јазици. Со самата мугра, пред очите на едноракиот се покажа и матното, ба-
буњосано сонце; беше покриено со дивата смрт на сињакот и не се предаваше,
ниско паѓаше, со отсутно око ги следеше тајните на шумата: пие од нејак поток
танка лисица, од шилестата муцка се цедат капки рамно во одразот на светлопор-
токаловата глава; рие по лански или оломлански лисја дива свиња и ослушнува
нема ли да се доближи вепар, потоа панично бега пред познат мирис; бавно, со
здрвен врат, низ дабовите стебла се промушнува волчица – бесот набрзо ќе исце-
ди пена од забестата челуст, а таа е и гладна и во прв занес да повлече по себе
арамии и свадбари, сѐ што ќе ѝ се огласи на повидок, дури и последниот пород
од нејзиното дувло... Подолу, не многу далеку од турското џаде, шамакот беше
болно жолт, во неговите густи штикови не се забележуваа ретките пајки; квак-
квак, никој не зема пушка да ги побара, квак-квак, мочуриштето се шири, мртва
вода ќе ги покрие угарите, ќе ги окове столетна маларија: жителите на селата се
множат, земјата се стеснува – Ковајте гемии, море ќе стане пустелијава, се крстат
старците кришум од политичкиот апостол Дане Новевски.
А тој, со лакти на прозорското дно, наведнат под четириесетипетстепенен агол
кон далечините, беше молчалив, сличен на есента, жолт. Селаните можеа да забе-
лежат дека болеста го збрчка, вилиците му станаа остри, состојбата на бавното
оздравување разбуричка сѐ во него, и тој не знаеше што доживува и што сонува;
облиците на животот се испреплеткуваа, мислата тешко се пробиваше до малите
човечки тајни.
Со првите дни на пролетната сеидба, се топлите часови на новите треви и со по-
следните капки ланска ракија, низ овој крај минаа сиви луѓе, застанаа кај мочу-
риштето, долго мереа, бележеа, се потеа Мелиорација, мина низ селото нејасен и
некако презвучен збор. Значи – земја, не батак, рекоа некои. Други модрозабо се
клештеа – сивите луѓе не ќе можеле да ја испијат водата ни за сто години. Водата
не секнува. Ти пиеш, таа извира. На шарените плакати, закачени дури и на самиот
воздух, стоеше секогаш еден ист сејач: мочуриштето ќе го претвориме во плод-
на земја, ветуваше неверојатности. Селаните љубопитно ја гледаа новата икона.
Оваа шеќерна кукла никогаш не фатила рало, се муртеа. Во неделите црквите ми-
рисаа на пот, на восок; светците имаа прекорни очи: господ знае зошто го создал
ваков светот. Насмеаниот сејач, тоа мазно и исчешлано лапе, не се симнуваше од
плакатите. Децата му цртаа со ќумур брада и мустаќи, го остваруваа, сакаа и тој

да биде селанец. Но тој, и остарен, женски се смееше под црните кадели, порано
срдечно, сега со подбив, пакосно и со намера какол да посее од румената дланка.
Во април, под Борисово нескладно зататнеа бригадирски песни. Камиони расто-
варуваа копачки, лопати, вреќи брашно. Републиката праќаше помош, отровната
дамка ѝ тежеше. И наеднаш сѐ заприлега на гигантско срце што од сопствена крв
може да прсне. План-план-план, со таква песна агитаторите ги успиваа своите де-
ца. План-планина, сѐ друго беше неважно. Во тие дни тој скоро ја заборави својата
бремена жена. Најзлите шепотеа, Таа ќе му роди машина, тракторче. Не го мра-
зеа, се плашеа од него – стравот подоцна станува омраза.
Сега во другата соба непрекинато течеа чекори, чиниш некој се врти во круг, брзо,
побрзо, несопирливо и сака да се стаса себеси, да се погледне од грб, да се види
онаков каков што другите го гледаат. Потоа се собираа жени и пцуеше онаа Дарка
што пред некое време отиде во Нејасенско како стројник. А Илија Нуневски се
ожени. За црна земјичка, шепотеа бабичките и стискаа босилек во сувите раце.
Филозофите-земјоделци им одобруваа, Едни умираат, други се раѓаат... И нему
ќе му се роди дете, признаа најпосле. Не веруваа во машини, во тракторчиња. Ци-
гарата му догоре, тој ја сети кога огнот му ги испече прстите и излезе од собата,
полека несигурно, како низ ѕид, рамно во друга со кревет, зашто зет му Петре
Бундаров бил некогаш прочуен дрводелец, бицикл во младоста од жилави гранки
направил. Жена му лежеше под сивозелено, можеби војничко веленце; модрите
усни со нема насмевка признаваа болка. Седна на работ на креветот а со немир-
ните прсти вртеше некакво моливче за секакви извештаи. Таа можеше да види
дека со изгубен поглед зјапа кон пукнатините на ѕидот. Му ја доближи дланката
до своите усни во еден обид да го смири. Беше блага, покорна. Но од пукнатини-
те надоаѓаа спомени и го занесуваа додека таа се плашеше да не ѝ рече дека и
самиот живот е напукнат, дека се џвака себеси со гладна уста. „Ќе биде ли скоро?
Праша тој. Додека го претчувствуваше напорот на нејзината волја, ја гледаше со
диви, скоро волчи очи. Таа се насмевна; преку нејзиното дамкаво, малку бабуњо-
сано лице мина грч. Можеше да му одговори со полна уста кисела плуканка дека
ќе биде, скоро, но тој се чудеше како досега не ги забележал сенките на краевите
на меките усни. Сам одговори. „Ќе биде, нам тоа не ни е непознато.“ И пак се за-
гледа во напукнатиот ѕид – доброволечките бригади не го испија мочуриштето.
Есен е, земјата мириса на румен леб, се сети на нечии зборови – чии, не знаеше.
Земја, земја, земја, повтори во себе, човек и земја, живот и земја, смрт и земја. И
најбезначајниот збор се врзуваше со значење за земјата. Но не можеше да мисли:
гром в поле пред десет дни удри под копа сено учениче, внук на Алтан Магиров,
па до грло го закопале в земја (да го исцица таа од него студениот оган) и го отко-
пале црно, со набабрен јазик, мртво. Можеби и ќе речеше дека земјата не умее да
помогне ако не ѝ се помага. Се сврти со целото лице кон заглавјето на дрвениот
кревет. Тогаш виде: усните на жената се искривија, најпрвин на едниот крај, по-
тоа на другиот, познатото лице стана нејасна шара, и пред да види едно страшно
бабрење на човечки очи, чу дека сестра му го тера да излезе, да не пречи, жените
знаат и без него како се прави она што треба да се направи. Излезе збунет во дво-
рот. Нозете му беа меки, тешко го држеа, во грлото му легна стрепење. Се нишаше
156 Славко Јаневски
празен, попразен од својот ракав. Да, така е, изгоре внукот на Алтан Магиров, на
тој вечен старец на кого што Апостол Коцев му ја зел пушката да пука во Стоја-
новиот син – го оженил за црна земја – и се закрвиле околу смртта на младичот
нејасенчаните Марко Русовски и Коларови, можеби и Кољо Минтанот, а пред тоа
се мердале кај Јасените овие, претпоследните, со Петре Бундаров и Мино Муртин,
и лока уште Благојчо Бундаров, и пие со него неговиот кум Борис Блатиштец, и се
разведува Доксим Котевски. Заради земја. И сешто, и сешто. Ништо. И земја. Орај,
мели, џвакај. Ќе проживееш, ненасит желуднику, ќе прокопсаш. А не сакаш да се-
еш како на плаката, во бела градска кошула? Ќе ги исплашиш болвите и гнидите,
нели? Ќе настинат тие без измитарен кожув. Ни нужник не умеете да ископате во
дворот. И зошто ви е, може и на целина, терај! А малариичкава од господа е, нели?
Без неа не се може. Ќе заприлегаме на цвекло со мустаќи ако се сцрвиме. Што те
боли? Крстов! А тебе кај те мачи? Под лажичкава! Аха, ќе ти помине, гладувај,
причести се. Ама ти ли ќе ми се закануваш со едната рака? Правиш ноќе деца а
преку ден – комунистички светец. Тикви селски, голтари. Дрво ли сум јас? Имале
ли Маркс и Ленин деца? А Сталин? Оставете ја вашата слепа теорија. Погледнете,
и мравките имаат задруга... Се фати со едната рака за тркало на напуштена кола.
Тешки беа селаните во него, мачно му беше да се расправа со нив. Да, земјата е
мака, на оние што се лизгаат по облаци лесно им е.
Од црниот покрив на куќата панично летна гулаб – го прострелал нејак вресок.
Тој се сврти и со грб се потпре на колата гризејќи ги ноктите на левата рака. Со
накривена глава очекуваше вресокот да се повтори. На отворениот прозорец ви-
сеше грозд женски глави, многууста вест: син! Најпосле, по две девојченца. Потоа,
додека брзаше незнаено каде и зошто, најпрвин забрмчија далечините, на џадето
или над него, после од сива павлака на слаб сињак или на некаков сон се покажа
црвена машина. Веселото чудовиште помина крај безред куќарки и следено од
бушави деца застана пред ред црни стебла да фрчи во место или, прибирајќи си-
ли, да јурне кон поилото на чешмата. И додека врапците пак се враќаа да чепка-
ат говедски погачи, од тракторот скокна Васко Муртин, втор или трет братучед
на момчето што го закопуваа в земја. Остана да стои со забуцани раце во водо-
рамните џебови на платнените панталони и да гледа на патот по кој дојде, да се
насмевнува, црн и со ветар во тешките коси. Умееше да имитира петли, кози, пци,
и молчеше, не беше веќе детиште, не можеше никој да го зграпчи за уши. Силен
и строен, и по ѕуница ќе се искачеше до својот врв, до некоја кота од која на сѐ
се гледа поинаку, татковски и правично. Од сите четири страни селаните сега се
движеа кон него со чекор на претпазливи русалци. Полека, веројатно како и секо-
гаш во сите необични мигови на секаквите настани, нивното чудење мина во ше-
га; го чукаа тракторот по железните плешки, му ги мирисаа прегреаните глуждо-
ви и ревеа, говореа сите наеднаш. „Доста“, им подвикна најпосле, сѐ уште со ветар
во тешките коси, додека ноздрите на грбавиот машки нос му се ширеа. „Не е ова
културно-просветна пиеса за безработници.“ Се собраа купче. Молчеа. Тракторис-
тот застана пред бледиот Дане Новевски, мирно, не толку војнички за да може да
ги состави кривите нозе, зашто некој му рекол дека ќе мора да предаде рапорт,
многу научил, со недели ја испитувал душата на црвената машина. „Другар се-

кретаре“, почна прегласно; зад него диво вревеа трите деца на големиот пцујач и
поет Богојчо Бундаров... Тој не го слушаше. Сиот овој ден, леунски и агитаторски,
лежеше врз неговата глава и го оддалечуваше од рапортот и од гласовите на оние
што се распрашуваа за новороденчето и за тракторот; се обидуваше да се одбра-
ни од себе, од врелата празнина што остана во рамката на неговиот здрвен облик.
Зашто уште пред да дојде овде, се обиде да го разбере дописникот што со него
одеше во чекор и му говореше нешто за покојниот Ахил Дудулев, за таа нереална
вчерашна копија на човечко суштество, за овој крај во кој е убиен оној Онисим
Малакијан, за себе што во вечно движење на инсект ќе чепка, ќе истражува, ќе
копа по минатото. Го праша дали тој сака и за тоа да пишува во весник. Ме про-
гонат сенки, му одговори. Барам, ќе најдам. На очилата му висеа сенки, пајажина
на злоба или нејасна тага. Помогни ми да ги втерам во тесно, браќата Дудулевци
нешто знаат. Не сенки. На очилата можеше да виси само смола на отров. Упорно
гледаше во празниот ракав на неговото лито палто.
Сега пак стоеше зад него – човек од нечија агонија – и шепотеше или тој мислеше
дека го советува да истражи кој му ја запалил куќата, кој го убил Илија Нуневски,
зошто ненадејно умрел Ахил Дудулев. Се сврти. Го праша го спасува ли Апостола
Коцев барајќи виновници. Се насмеа – тој бегалец не е ничиј брат, ни негов. На за-
маглените очила сепак се спуштаа сенки. Можеби, како да рече дописникот, дека
тој Апостол Коцев му е брат, и праша зошто Симонид и Аким да не го убиле старе-
цот. А тој сакаше да го праша зошто да го убиле и молчеше: се враќа маларијата
во празната рамка, ќе се распрсне Дане Новевски, Кузман З. не рече веќе ништо,
се сврти, се разлеа во магла, па тој се присети дека браќата Дудулевци продаваат
свој весник божем дописникот ја демне ноќе женичката на саботјанецот Борис
Блатиштец – се раѓале и ќе се раѓаат под Беласица туѓи деца. Затоа во тие дни Бо-
гојчо Бундаров пцуеше низ песни, не е неговата кума за шепи на градски мачор.
Се испреплеткуваа судбините во Јасенско, време беше некој да му го покаже на
дописникот патот кон неговиот град... Наеднаш вистината му стана едноставна,
ја најде како извор во густа и престара шума. Ќе се наведнеш над таа вода, ќе си
го видиш ликот, ќе ги наквасиш усните за добар избор: ако некој ѝ ја закрпи ко-
жата на сиромаштијата, таа не ќе има низ што да цеди злоба и лутина. Се сети на
сејачот од шарената плаката. Очите му се стиснаа, тоа можеа сите да го видат. Но
не знаеја дека врз неговата разбуричканост пливаат цветови на надежи и пред-
видувања. И пред да го доиспитаат, го заборавија. Со преморен кас на двоножец
дотрча од меланхолијата на северните магли некој Менко Тасев, нејасенчанец, и
кажа дека со задругата на Ванчо Богоевски е свршено, комунистите се зад кати-
нар, реакцијата шие свое знаме. Дане се сврти кон тракторот. Таму си го испиту-
ваше елипсестото лице во црвено огледало Ефтим Додевски, дворјанскиот собар
на бездомниот автократ со очила. „Чезата“, викна. „Побрзај.“
Јасенчаните се собраа околу задуваниот курир. Тој рече дека селото гори, многу-
мина ги острат косите, партискиот секретар грдо изгледа без предните заби. А
Дане молчеше додека тие погледнуваа кон него со надеж дека тој најпосле ќе се
скрши пред нив и ќе им признае некоја своја тајна или нешто од што ќе се разбере
158 Славко Јаневски
оти меѓите се вечност, другото е миг на заблуда. Потоа, како да беа јато покосе-
ни птици на брег на кој тече песок и живот на матни соништа, гледаа со мртви
очи во тркалата на чезата, кои подрипнуваа по дупчест пат и распрснуваа околу
себе црни сачми кал, тркала чкртави и несигурни во оската, меѓу шпалир деца и
рамнодушни старци. Остро обележените вилици на едноракиот се тресеа, по нив-
ниот раб минуваа брзи и ситни бранови од врвот на брадата до дното на увото,
но Ефтим Додевски мавташе со камшик и не сфаќаше од што – од тресењето на
расклатената чеза или од вчерашната маларија. Обајцата не видоа дека Доксим
Котевски му пристапува на Васко Муртин и го тера да ја запали машината, да пој-
дат, и не видоа дека возачот се чуди се повеќе ширејќи ги ноздрите на грбавиот
нос – да појдат, каде?
„Да им помогнеме“, рече Доксим. „Орото го повеле Коларови, мириса на крв.“
„Ова не е војна“, рече трактористот. „Машинава не е тенк.“ Гледаше в земја, прес-
метуваше. Чекаше уште збор и веруваше дека ќе ја стаса чезата, ќе ја мине, ќе ја
остави зад грб.

2.
Кажуваа подоцна: тоа дошло со силина на ветар што разгорел заборавена глам-
на во сува шума. По толку години мирно лежење под рамна земја, длабоко меѓу
кртови и мртви корења, станал од гроб еден заборавен тревар. Жена му на Кољо
Минтанот се колнела дека чула: кокошка закукуригала; селското радио ја пре-
несе големата вест со брзина на светлост. Три ноќи пред тоа, помеѓу два дожда
стоел под бела месечина убиениот старец и плачел со крв. Со свои очи го видел
некој задругар; се сетил навреме и го завртел кожувот наопаку. Старецот пис-
нал и избегал, неговата сенка уште долго се мачела извивајќи се на црковниот
ѕид. Неколку часови подоцна на оваа прикаска ѝ појде во пресрет друга, слична;
две половини на непознат ползавец се обидоа да се состават: Коларови го виделе
треварот како собира билки в поле, вратика, овча матерка, секлива трева, диво
нане, вртипоп, библјак – она што прецветало уште пред дождовите и она што не
им треба на мртвите зашто, најпосле, по смртта нема болештини, нема ни смрт,
има само минато. Не знаејќи кој е, му пристапиле од зад грб, полека и заради ше-
га, напрсти а нивната прочуена храброст им се згрутчила в грло. Старечките очи
лежеле на голо теме, место уста зјапала длапка со предолги заби. На ден пред на-
станот и пред дождот во самракот, двете прикаски се сретнаа на судбински пред-
видено место и легнаа една во друга, станаа ползавец на страв. Од две бои така
се добива трета – на селаните јурна ново чудовиште со штотуку почната иднина:
на коза старец, јавач без самар, а козата со црвен рог, трет, на рогот зрно грозје,
во него е смалена сета историја на светот, од Адама и Ева до она што ќе се случи
мошне брзо. За две ноќи старецот го виделе дванаесетмина но само половината
чуле плачење и молење да се сврти светот кон господа, господи помилуј. Се се-
тиле луѓето на мртвите и се разжалиле над живите. А жалоста се повлекла пред
одмаздата. Во тоа време протестантите од недалечното село донесоа вест: отаде
градот се растуриле четири задруги, луѓето одбрале нови одбори, контразадру-
гарски, па оние одозгора ги пофалиле, правилно, рекле, власта конкретно му при-
паѓа на орачот, тој го храни градот, тој му меси леб. И се знаеше: вакви бунтови
нишаа и други околии. А Јасенско, оклопено со самозаборав и подивено од празни
надежи, со волја на бог што не бил и никогаш не ќе е тоа, подмолно им се потсме-
вало на соседите. И така, ноќе, без сведок и без ѕвезди, нечии секири заклале в
корен уште две јасенови стебла и ги оставиле да лежат крај патот.
Беше ноќ, активистите одржуваа седумчасовен состанок со развлечен дневен ред
и со проѕевање. Низ пареата на стаклото, на нивната неподвижност, низ пареата
на стаклото, до нив не достигаа врелите прикаски и претскажувања. Но и пред
тоа тие не ги забележаа заматените очи на добитокот, повременото трепетење
на животинските мускули. Шап, рекоа селаните. Луѓето ги демне чума, умираат
полските стаорци и бегаат пците преку граница. Од тие прикаски биеше огро-
мна калорична сила, на вивнатиот пламен растеше притаена омраза. Состанокот
160 Славко Јаневски
заврши на еден час пред полноќта. Кога активистите ја отворија вратата на учи-
лиштето, кога мислеа дека од светот на жолтата светлост ќе влезат во друг, ноќен
и бескраен, претпоставија дека нешто се случило или дека нешто ќе се сучи но
сепак многу не знаеја и се собраа на прагот. Се грчеа збунети, ѕвиздеа под ноќ-
ни тајни и пред широка и неподвижна маса. Првиот од комунистите се обиде да
се повлече, да пушти друг пред себе или да се приговори – за нешто судбинско.
Тилот му го намовна ѕверскиот здив на Ванчо Богоевски – што е, зошто се соби-
раат и што чекаат. Водорамниот масив, тој незавршен круг со агли на омраза, се
заниша; телото на стихијата се мачеше да зине – за збор, за воздух, за апеж. Но
полупобунетите селани не одговорија, стоеја во непробивна пречка. Нечистата
светлост на месечината, на тој полупрофил без уши, не достигаше до земјата и
се губеше, се распливнуваше во недооцртаните сенки на дрвјата; сѐ во таа ноќ
беше и грубо и безоблично: луѓето, куќите, земјата. И ништо (маглата, светлоста,
мракот) немаше своја сенка. Здивот на планината се обиде да ги избрише сувите
лисја или нешто друго од земјата, еднаш и уште еднаш, потоа сѐ се смири, можеше
да се чуе и жуберкањето на крвта. Во тишината, зад живиот ѕид, не толку близу за
да е јасно и не толку далеку за да не се чуе, некој стенкаше; не можеше да се раз-
бере дали воскреснатиот тревар се мачи по изгубената сенка или крцка в корен
исушен багрем.
„Што е, зошто сте се собрале? Заборавете дека ноќва е јатак за некого и не обиду-
вајте се утре да се сетите што сте заборавиле. Ние ќе ве потсетиме ако затреба.“
„И ние сме се бореле“, рече масивот. „И наша крв течела во војната.“
„Течела вашата крв под јорган“, рече некој од комунистите. „Малку ракија, малку
маслинки со праз и – да живее царчето.
Некој сосила се искашла гласно. Можеби рамно од жолчката. Другите со нечуј-
но одобрување го прифатија сигналот, со здив, шумно, но тој здив само се прет-
чувствуваше. И пак ни збор. Најчудно беше што толпата остана неподвижна иако
празнината помеѓу неа и отворената врата на училиштето се намалуваше. Веќе
можеа да се зграпчат и за коси. Или само така изгледаше во таа ноќ во која тре-
вата се џиткаше кон височините и дрвјата легнуваа со врвовите до земја. Некој
мораше да стори нешто.
Ванчо Богоевски го пречекори прагот и трипати воздивна. Покриен со темен пре-
вез, скоро невидлив, тој не можеше да заплаши. Запаленото чкорче се изгасна,
кибритот му падна од раце. Наеднаш, излокана како глинен чанак, месечината
се завитка со дупчест облак. Тој сепак препозна неколцина проценувајќи дека со
уште еден чекор ќе се набуцал на живи колови. Некој се проѕевна со истегнато
воскликнување, обично и секидневно. Затегнатоста сега можеше и да попушти.
Тогаш друг, не се знаеше кој, рече ослободувајќи се од свои маки оти меѓите се
дедовски закон; можеше да се претпостави дека се напрега да го измени гласот.

„А ти кој си, просветителу?“ Ванчо Богоевски се обиде да помине низ ѕидот на
отпорот. „Покажи ја муцката. Ние бараме адвокатче. Ќе се судиме со мртвите.“ Се
дозна дека е тоа протуѓерот, некогашен воен мајстор на барабан, пред малку вре-
ме агитатор за задругата. Додека веројатно селаните ги покажуваа забите, еден
комунист не издржа и излезе со запалена ламба, бел и мозолчав, некако како ис-
прскан со доматен сок. Виде, а и другите со него, дека влезот на училиштето е
заобиколен од три страни, навистина стиснат во круг од три линии и два агла, и
остана со бесмислено крената рака сличен на некаков споменик што сепак умее
да праша што бараат тие и дали се неми кога веќе молчат. Му рекоа, од него по-
бараа, да ги запали списоците со имињата на задругарите, да ги врати говедата,
тие се големи за мижитатарка. Тој го препозна гласот и се сврти кон секретарот,
кон него и кон другите зад себе. Изгледаше дека бара согласност нему да му се
довери разбивањето на масивот или како да соопштуваше со неопределен поглед
дека тој ќе го реши случајот откривајќи во себе скротувачки способности, некак-
во знаење, дека штом живееш меѓу луѓе ќе живееш и меѓу дивина. „Ги бараш гове-
дата“, рече засипнато. „Ќе отвориш приватничка менза.“ И го повика да дојде, тој
ќе му го предаде од рака в рака добитокот, само ќе мора малку да му ја истетовира
кожата со аманети. Ламбата не беше тешка, сепак раката му се тресеше. „Што че-
каш, излези. Ороводците треба да се на чело.“
„А ако сум куц?“ Праша ноќта. „Ќе повикаш ли некого со здрави нозе?“
„И стоногалка“, рече комунистот. „И стоногалка, со копита и рогови. Па – ќе излез-
еш ли – на патерици, на раце?“
Тане Коларов остана неподвижен. Молчеше во вториот или во третиот кордон на
бунтарите и бездруго чекаше уште некој да му се придружи. Тогаш Ванчо Богоев-
ски го пронајде и со силните шепи го извлече пред ламбата. Десното рамо му пад-
на ниско, раката се повлече и се сви во лактот на оној познат начин на состојба
кога човекот удира со сиот бес. Коларов се рашири во рамениците. Неговиот јас-
требски нос ноќе имаше свој облик, се подвиткуваше, на него се губеа ноздрите. А
под клунот, не толку далеку за да не се сфати дека симетријата на човечкото лице
и ноќе е своја слика, горната усна кучешки се крена. „Пуштај“, рече. „Ти велам по-
следен пат, пуштај.“
„Не“, за’ржа Ванчо Богоевски. „Со овој колан ќе те врзам и ќе те наденам на кол,
полека, онака како што јаничарите умееле.“
„Пушти го“, излезе од мракот и вториот јастреб Пане Коларов. „Многу сме, нема
толку колови и јаничари. А и колот, и тој има два краја.“
Сега и трет од комунистите го пречекори прагот. И нему, ако можеа да видат, дес-
ната рака му беше повлечена и свиткана во лактот. „Одби“, викна како со полна
уста и со глас на ѕвер што проговорил човечки. „Во селото никој веќе не ќе се вика
Апеластариј. Отиде црковната пропаганда, отидоа и имињата Калистрат, Аритон,
162 Славко Јаневски
Онисифор, Платон, Парамон. Јас син ми го крстив Темпо.“
„Ние ќе го прекрстиме во Апеластариј. Ни Харалампие не ќе се вика веќе никој. И
во нашиве глави сламата лесно гори.“
„Ќе изгори, ќе остане дупка. Пепел ќе ти ги нараси очите. Мачно ќе ми е да те мер-
дам глупав и слеп.“
Сувите селански глави пламнаа. Само со едно око, киклопски голо и студено,
месечината нељубезно гледаше во нив. Земјата се морничавеше и суво пукаше
стебло; пред тоа дождот не ја напои, сега ќе може да прими и крвца. Се чу задувна
молитва на пес, лаењето молкна, ветрот или некој шегаџија ја изгасна ламбата.
Во густината на мракот не се знаеше кој почна прв. Се накострешија. И едните
и другите мислеа дека се први нападнати. Некој веќе лежеше спружен од удар
и стенкаше. „Удри“, ревна потоа, зачудо со весел глас. Го послушаа; под нивните
нозе, додека примаа и враќаа тупаници, чкрташе стаклото на скршената ламба.
Пане Коларов се крена некако од земја и со испосечени раце го зграпчи првиот за
гуша, немо, без пцости, одмаздувајќи се со диво стискање на ковчестите прсти.
„Не со нож, мајката твоја, не со нож“, викаше некој а последниот збор се продолжи
без согласката во долг вресок. Оној што го нападна збивташе и не одговараше
па друг, и самиот со искинато ревење, се закани место него: „Со нож, ами со што.
Темпо, вели? Не сакаш Апеластариј...“ Потоа оној зад него, веројатно бессилен да
се одбрани од двајца, падна на коленици со гол тил за удар и зачудено шепна:
„Значи, со нож.“
Раздвижен од порој на бес, чкртајќи и пцуејќи, селскиот воденички камен ги ме-
леше шесте јачменчиња. Забите, и разнишани, апеа, влакнестата кожа се лепе-
ше за тврдите дланки. Крв – ако се сетеа на тој збор ќе знаеја иако таа иста крв
ја поплави смислата на секавичавото сфаќање. А во таа дива, паганска игра, во
мешањето на месото и споулавеноста, закачен само еднаш со тупаница по око,
протуѓерот лазеше, се влечеше на дланки, на коленици, со издолжен јазик си ги
лижеше солените усни. Исплива од боиштето и се најде подалеку. „Другари“, рече.
„Јас не сум против. Ме натераа.“ Никој не го слушаше. Се потпре со грб на стебло
и остана безначаен, во грч. „Држете се“, од грло помоли. Доцна. Комунистите, ако
нив ги храбреше, веќе потклекнуваа. Стихијата на тажната човечка споулавеност
ја презеде власта, тоа некој и го објави со стар колт. Но под гол багрем сѐ уште се
тркалаше живо клопче на двајца, беше мрак, во мракот господареше ракијата –
Тане и Пане, не препознавајќи се, се апеа со гладни заби. Се наведнаа над нив и им
рекоа да престанат, почнува втората офанзива.
Вратата на Одборот сосила ја отворија, најпрвин еден од нив и од залет со рамо,
потоа двајца, тој и брат му Пане Коларов, во скокови, на еден-два-три, и се најдоа
внатре први, спружени, скоро со исчанчени зглобови во рамениците. Едни им по-
могнаа да се исправат, други брзаа да влезат и да ги соберат списоците од масата

без фиоки. Потоа се обидуваа со свеќичка в рака да видат чии имиња се напиша-
ни врз линиите на големите страници. Тане Коларов им ги зграпчи списоците од
раце. „Мрак е, не се чита лесно“, рече. „Ќе запалам оган. Ќе ги видите и трагите на
летните муви.“
Власта на самоникнатите почнуваше со безвластие. И пред пламенот да се извие
со измама на веселост зашто е смрт на кус живот, комунистите уште еднаш се
обидоа со отпор да го совладаат отпорот. Беа сега двајца. Ванчо Богоевски и оној
со доматен сок на лицето. Молеа и заплашуваа со милиција и со судии, со дожи-
вотна робија, со бесилки. На нив сѐ беше распарано, и облеката и кожата. Ако
се погледнеше поарно, ќе се видеше дека им е затворено по едно око. Но стоеја
потпрени еден до друг, сенка и сенка на таа сенка, рамо до рамо, сурово зли и раз-
бушавени залепени близнаци. Заканите се одбија од сожалив потсмев, во играта
побунетите ги учеа првите букви на ваквите војни – околу селото лежеа заседи
на идната власт. Ограден со испотени тела, независно од туѓи желби и спротиву-
вање, пламенот плашливо се рашири, порасна, растури преку земјата недоофор-
мени ѕвездесто распоредени сенки. Пак Ванчо Богоевски нешто рече – тие забе-
лежаа дека под горната усна му недостигаат три или повеќе предни заби. Клекна.
Го поклопи пламенот со дланки. Крај него се згрчи и другиот, оној со доматен сок
на сувото лице, држејќи се за половината. Тешко му беше да се наведне претепан
– ќе остане слаб пред нивните нозе а тие му пристапија и го одбутнаа; пак беа
околу списоците. Секретарот го држеа со свиени раце зад грбот, на другиот му
рекоа да си оди дома. „Бегај, имаш деца и кашлаш. Немаш толку крв за да плукаш
до осамнување.“ Залипа. „Ќе убијам“, искинато соопшти. „Чесен збор, ќе убијам.“
Пламенот шибна во височина, израсна во купа и полека се повлече кон оживеани-
те страници на списоците.
164 Славко Јаневски
3.
Пред споулавеноста на најранобудниот петел, пред облаците на муграта да лег-
нат под планинските грпки, околу селото навистина беа поставени осум или де-
вет заседи. Случајно собраниот бунтовнички штаб реши никој да не излезе од се-
лото до мигот на селанското единство, кога власта навистина ќе биде присилена
да изјави секој да си ги крои беневреците според нозете. Патот што го врзуваше
селото со Јасенско го чуваа двајца пријатели, задругарот Дончо Тантур, човек-еж
без чело и со боцки рамно од очите, и џин со малку коса но влакнест во лицето
со три дупчиња од сипаница над левото око, Страхил Мигдалчев, шура на Мар-
ко Русевски. Седеа на десетина чекори од војничкиот ред на дванаесетте црници
менејќи ја често положбата на телата, обајцата со тага во себе по топла постела.
Трепетеа, застудуваше, тие чуваа нешто со ластегарки, што и од кого не знаеја.
Едно сепак им беше јасно – ако некој ги подбере виновниците, ќе се најдат и тие
двајца со другите исправени пред судии и поротници, без смисла да се бранат и
без надеж да се одбранат. А зошто, заради кого? „Зашто мене сосила ме бутнаа в
задруга“, рече првиот. Вториот: „Јас – заради зет ми. Ванчо Богоевски му го изеде
срцето, знаеш и сам.“
Зад јасените, не многу далеку од нив, се движеа бавно во круг црвени ѕвезди. За-
седата пред нив им се опираше на грижите или на сонот со дебели цигари и со
прикаски. Дано Тантур се згрбави над собраните коленици и ја потпре главата
во седлото на составените зглобови. Рече дека има и такви луѓе на кои им свет-
каат очите со руменило на жар. Страхил Мигдалчев се посомнева во тоа. Праша
чии се тие глупави прикаски. Другиот рече дека тоа му го раскажувал татко му.
Полека, во страв што му лазеше по ’рбетникот, со чувство на бестелесност како
да е сиот ред коскени прстени и како да е во темен сон одвоен од сиот свет и не
сам, зашто не можеше да биде сам ако веќе не постоеше онаков каков што бил
пред тоа, речиси натрапник меѓу непознати повратници од минатото, рече де-
ка го видел покојниот тревар. Страхил Мигдалчев (кој сега ќе знае – пркос на сѐ
што е надвор од животот или до дното на свеста предизвикувач на непознати
сили) не се прекрсти како тоа што се правело во ова село кога ќе се споменел
еден свет што ѝ припаѓа на земната длабочина, чиниш го бара своето уништу-
вање, со воздишка рече дека на мртвите им се богови црвите. Објасни со свои
научни сфаќања дека можеш на човека да му ги искршиш коските, од напрсната
черупка со прсти да му го извадиш мозокот, очите со нокти да му ги ископаш и
пак да остане жив, но срцето – тоа е неговиот двигател, ако чука тоа во обрачите
на ребрата, човекот пак живее, неподвижен, без цели коски, глупав без мозок и
слеп без очи, но ќе живее потрајно и подолго од празните прикаски за воскрес-
натите одамна изгниени старци. Да, поправо така мислеше, црвите се запатуваат
в срце, занаетот им е смрт. Со последните зборови и тој како да се наморничави.
Дончо Тантур го почувствува тоа и се стисна до него со надеж дека сепак ќе е

заштитен барем од една страна обѕирајќи се со трепетлив врат што навистина не
беше друго туку наставка на гол ’рбет. Ја стискаше со десната рака ластегарката
со другата ја бараше големата и на некој начин заштитничка шепа на другиот, на
оној во кого што нешто тврдо и отпорно може да ја совлада маѓијата на стравот,
да се пробие до рабовите на денот, до светлите брегови на човечките можности.
Го мачеа сеќавањата.
Да, татко му, Мирон Тантур, еднаш залутал во пустина, меѓу бескрајни сиви
стебла од човечки коски и турски гробови, сам, само со крив јатаган во топлиот
појас, и уште пред да знае како се нашол во таа чудна и мртва населба, на песок
што го влечел сѐ подлабоко кон бездната на својата сува алчност, со тапи и шма-
тави шумови на суверена челуст, во пустина што лежи на крај свет, видел на три
чекори белобрад ага, ист онаков каков што заклал некогаш додека бил со четата
на војводата Делјо. Ги сокрил преголемите очи под веѓите и поздравил – мераба,
ага! – а турскиот светец не ни трепнал, останал со неподвижен труп врз крстоса-
ните нозе. Нечист е, се сетил патникот и сакал да продолжи. Но тонел. Веќе знаел
дека побелува и дека косата му расте кон небото – шубарата му стоела два палца
над зовриеното теме. Се напрегнал продолжил да чекори. Но само со трупот. Пот-
скокнувал, нозете останале зад него. „Лажеш“, рече Страхил Мигдалчев. „Тие при-
каски кажи ѝ ги на баба ти.“ Дончо Тантур не лажеше како што немаше ни баба.
Оџата седел сѐ уште на три чекори од татка му. Бил таков некако, повеќе татков-
ски достоинствен отколку страшен. Кој не доживеал не знае, страшно е тоа кога
еднаш, без приготвување, ноќта ќе стане сина, не како в мугри, видлива и проѕир-
на, туку како ѕид на кој стои понекој предмет со неизменет облик и токму затоа
неовоземен. И го џапнал Мирон Тантур јатаганот од појас, замавнал од коренот на
раката, се стркалала глава со чалма в песок. И пак имала непроменлив израз, била
спокојна и замислена, без збор како сите мртви глави. Тогаш безглавиот труп ја
подал раката, го зел делот на својата целост, ги дувнал зрнцата песок од брадата...
„И ти веруваш, будало?“ Праша Страхил Мигдалчев, кревајќи ја со обете раце ја-
ката на тесното палто од ергенски дни. „Со што дувал кога немал глава?“ Воздив-
на. „Заостанат народ сме ние, се плашиме од живите, се плашиме и од мртвите.“
Сепак некоја друга поинаква состојба од онаа во која сакаше да е, го влечеше кон
спомените од детството. Ја привлече ластегарката и пак воздивна: „А ни јас не
сум некој што не памети прикаски. Роден сум петнаесеттата, а една година пред
тоа...“
Така е, во Балканските војни дезертирал татко му од царски полк и за спомен по-
нел на грб сандак мармалад. Во тоа време сонцето крваво паѓало ту зад една ту
зад друга планина. Во тој самрак дезертерот се спуштал по некоја суводолица со
грмушки без зајачки легла но со многу изгниени коски на непознати животни –
можеби еден вид коњи, само со рогови, на секој рог десет криви рокчиња. Одел тој
под товарот на својата алчност (освен сандакот влечел на ременот штик, лопатче,
маска против бојни отрови) и се обидувал да улови со начулено уво звук на живот,
песна на еребица или смеа на лисец. Наеднаш заврнала околу него опивна песна
166 Славко Јаневски
од која очите се затвораат. Се занишал, клекнал. Но со некое старовремско сети-
ло, последно со него, предвидел дека го измамуваат темни сили. „Тоа е како да си
се заплеткал во милион танки нишки“, замислено рече Дончо Тантур. „Се мачиш,
слатко ти е – ќе заспиеш на облак.“ Дезертерот се обидел да не заспие – маѓесница
сакала да го зароби за слуга или за маж. А сандакот станувал тежок, го подгр-
бавувал. Под таков товар и млада магарица ќе падне со крвави ноздри. Уверен по
толку верувања дека смртта бега од него, преморен и со заглавено срце в душник,
се наведнал, го фатил сандакот од грб. Тогаш, наеднаш, и нему му пораснала ко-
сата – плитката шапка од железо му стоела високо над темето. Во сандакот, место
мармалад лежеле на куп еден преку друг стаорци.
„Мижи Асан да ти баам“, се залепи до него Дончо Тантур. „Лаги со опашки за гор-
ненци. Тие живеат меѓу виденија.“
„И мене ме лажеле. Сакаш ли да продолжам? Прикаската штотуку почна.“
„Немам волја да слушам. А на мртвите прв живот им е кога ќе ги прерипа мечка,
втора смрт – кога ќе ги продупиш со глогов кол. Еве ти, ветоштино, ербап сме ние
за мајстории.“
Знаеја: подетинуваа да го заборават настанот пред училиштето и палењето на
списоците и мислеа дека ќе отпатуваат барем за миг од грижите, и замислуваа,
секој на свој начин, дека се негде далеку, едниот во дневна и зелена шума со не-
видени плодови, вториот во Прага, во Краков, во Киев, или негде во некој град
што го знаеше од времето на германските извештаи по весниците од годините на
војната, сега меѓу русокоси луѓе со здрави насмевки. Се чувствуваа виновни еден
пред друг, со тешки, безмалку усвитени јазици.
Далечен петел го поздрави нивното враќање во светот на живите. Како котле со
млеко да се пролеа врз мракот, исток побеле; не толку за да не се забележи пребе-
лиот сињак на осамнувањето. Јато непознати црно-бели птици најверојатно бар-
ски, се виеше во круг како зафатено од виор на студената пареа на мочуриштето.
Животот на новородениот ден го збуни преку ноќ исушениот Дончо Тантур. Со
тага праша дали ќе го избркаат од задругата.
„Ќе ти држат празник“, откосо го погледна џинот. „Цела ноќ тресеш клинци на
стража, си се вооружил со дренова пушка, сега плачеш. Еден митралез, потоа – ве-
чна ти памјат! Ќе те однесат, ќе сее жена ти брашно низ тебе.“
„Од тебе ќе направат сито. Јас не кренав рака во тепаницата. Лажев ноќеска де-
ка со своја рака му ги скршив забите на секретарот. Ќе ти кажам, сите ние ноќе
се споулавувавме. А нам што ни требаше револуцијава? Коларови и министри да
станат, пак ние ќе гмечиме со палци гниди.“
„Штогоде. Молчи и трпи. Ни мене не ми е лесно. Рекоа – ајде да ја опаметиме мал-

ку четата на другарот Ванчо Богоевски, ајде реков. Навистина, човекот ноќе е
некој друг.“
Тревата побеле уште пред да загракаат гавраните. Тие, џинот со четири деца, чо-
векот-еж со две, се исправија од грчот, првиот читајќи го речиси во утрешниот
весник своето име со пресуда; вториот претчувствувајќи се исушен и болен на за-
творска слама. Тишината на полето не ги смири. Таа ноќ ја преживеаја, со утрото
почнуваше нивниот втор црн живот.
Како да бара нешто под танката покривка на сланата, наведната, со црвена ма-
рама што се спушташе од нејзината рака и се влечеше со едниот крај по побеле-
ната земја, недалеку од нив некако бестелесно чекореше Борјанка. Тие двајца се
уверија сега дека е вистина, дека таа со своја рака ја истрижала до корен косата
за да не се омажи, за да остане годеница на гроб: бездруго талкала по пат на без-
број измислени кругови и сега нема ни правец ни цел, чиниш ќе продолжи да се
губи по врвиците што ги минала невидливи како што се невидливи и многуте
спирали на златните бубачки. Ѝ викнаа да се врати – едниот, а другиот како да
се оправдува рече дека е забрането. И се чудеа: не знаеја чија заповед исполнува
и зошто. Бездруго во нив се бунеше крвта на дедовците да се сочува со меѓи она
што тие оставиле.
„Боса е“, рече Дончо Тантур. „Ги виде ли тие очи?“
„Почекај“, се заниша Страхил Мигдалчев. „И во нашиве очи некој ќе ѕирне. Ми ѕве-
чат робјашки синџири. Слушам јас што ќе биде утре, а ти кажувај што било вче-
ра, како на Мирон Тантур му го запирале патот аги и како ага безглаво дувал во
својата брада.“
„А сандакот со мармалад? Нема маѓесници. Стаорците не јадат благо. Ако влечел
татко ти сирење...“
Намуртени, срамејќи се еден од друг откај џадето се враќаа тројца тромави и теш-
ки мажи со срп, коса и ластегарка. Тогаш кај деветнаесетте црници го видов Мен-
ко Тасев; брзаше кон Јасенско. Го запреа. Им се спротиви да се врати, рече детето
му е болно, тргнал за в град по апови. Останаа да гледаат по него. Ноќе можеби и
ќе пукаа. „Коларови не ќе го пуштеа“, рече Дончо Тантур. „Сакаш ли да ме честиш
со цигара?“
168 Славко Јаневски
4.
А кога стивна пламенот...
... Ни пепел не остана од списоците, но пред училиштето лежеше нож со сечило
потемнето од крв1. Задругарите се добраа до своите говеда. Задружното сено го
разграбаа дури и малолетните синови во тоа им помагаа. Едни се распрснаа, дру-
гите отидоа да бидат обрач на селото, потоа денот им стана почуден од ноќта:
само ракијата можеше да им помогне. Еден дел од заседата, оние што не ги сне-
ма пред осамнувањето, беше пречекан со полни котлиња. Луѓето пиеја од црпки
со долги голтки со затворени очи – се обидуваа да му се вратат на мракот. Низ
нивните мускули полека се разлеваше топлина. Но спокојството не дојде веднаш.
Најпрвин во нив се будеше чувство на самосожалување, потоа на виновност. На-
слушнуваа. Жената на претепаниот комунист и со крвава нога од удар на нож, ги
проколнуваше душманите. Зад неа липаа со уморни модри лица две девојченца
и едно машко. А пред училиштето во кое беа затворени неколцина комунисти,
стражарот, некаков долгоног Ивче Делибаша, со војничко држење и глув, се рас-
праваше со жените, повторуваше да се вратат и ја вртеше кон нив долгата едно-
цевка со напнато железно петле.
Во ноќта со селаните секако владееше некој, не оној мртов тревар (тој можеше да
биде само мртов) туку некој друг, невидлив, без глас и движење но моќен да уп-
равува со животот. Ноќните заповеди брзо се пренесуваа, по нив не изостанува-
ше покорна послушност. Настаните се замрсуваа. Не се знаеше кој е вистинскиот
виновник. Стравот дека сите ќе бидат наредени пред лицето на судот – ’ртеше,
натрапливите насилници не им дозволуваа на своите жени да им се приближат.
Котлињата со ракија се празнеа. Страхил Мигдалчев ја превртуваше со големите
шепи празната црпка, шмркаше – студот на ноќта длабоко се всади во него. Црна-
та, остра како клин веѓа му се качуваше над трите дупчиња од сипаници збирајќи
1 ∗ Секако по овој повод Кузман З. споменува дека на многу случаи треба да се гледа со внатрешен вид: во
некаква Жидова (Галимарова) едиција се раскажува за злосторствата без причини... Малолетниот селански слуга
Марсел Родиро без повод убил седуммина, сето семејство на својот газда. Не пиел, бил телесно и душевно здрав, и
пак судската медицина, бездруго експерти со очила, со бради, не наоѓајќи ги вистинските мотиви на убиството,
останала беспомошна пред психолошката енигма. „Не судете“, повикува уште во насловот Андре Жид и сепак
останува бесилен или намерно пасивен, и како писател, да продре во мракот на седмократиот убиец за кого што
се знаело дека не бил ни вљубен, ни љубоморен, ни навредуван, ни под терор. Се установило дека не бил ни наследно
оптоварен. Еве за Жид мотиви: зошто Ахил Дудулев го убил (ако го убил) Онисима Малакијан, зошто Апостол Коцев
пукал (ако пукал) во Стојановиот син, дали можеле и зошто Симонид и Аким Дудулевци да го удават својот татко,
зошто масовно се кренаа на оперетско востание полудивите луѓе на Нејасенско? Пишувам кришум и немам причини
да ѝ верувам на литературата што се обидува да ги разјасни постапките на своите јунаци. За сѐ постојат
безброј варијанти. Ако Толстоевата Ана не се фрлела под тркала на локомотива, некој ќе можел да напише
морничав роман за нејзините први брчки. Ако една вечер Дубара не споменеше дека сум ерменски син, не ќе бев
овде, а поинакви ќе беа и многу луѓе на Јасенско ако не ги разјадуваа етичките закони за вонбрачни деца и измамени
сопрузи. И: Дали Апостол Коцев избегал од себеси, свесен дека е со ерменска крв, или од патилата дека другите тоа
го знаат? А што ако мотивите на човечките постапки се преобразуваат во призраци и имаат свои сенки што се
вистински клуч за судбинските замрсености? Во Нејасенско некој се обидел да убие со нож. Зошто?

ја сувата кожа на пропаднатата слепоочница, на поткастрените мустаќи му се ле-
пеше бела влага на есен додека усните, неотпорни за ветар, се впиваа една во дру-
га, се хранеа меѓусебно со топлина. Покус за две глави и свртен со лице кон џинот,
Дончо Тантур предлагаше да се испрати в град делегација што ќе објасни дека
побуната не е и контрареволуција. Двајца се клештеа, еден од нив мудруваше.
„Градот не знае каква е селанската мака.“ И рече – што се однесува до делегација,
може и градот еднаш да дојде на смирување кај постариот брат хранител. Зад
крајните куќи се обидуваа да се сложат три тенорчиња и два баса – кој в клин, кој
в наковална, но ни на свадби Нејасенско не пеело сложно. Како запрегнати ждре-
биња,, повеќе пркосни отколку нејаки, тенорите влечеа на три страни, се сопинаа,
поаѓаа привидно во поредок, потклекнуваа – еден секогаш сакато заостануваше.
Басовите, тешки и груби, речиси како составен дел на запрега, лазеа бавно, со
потсмешливост, ако не и со свесна пакост, уверени дека од скок ќе се најдат на че-
ло. Можеби беа сигурни оти предводниците нема да им избегаат. Наеднаш, извле-
кувајќи се од узди што го запирале, еден од тенорите се пропна високо. Другите
се притаија. И врапците молкнаа. Тенорот се чудеше:
Бабо ле жална печална
што јунак си одгледала
алал да му е млекото...
Другите тенори побрзаа да го стасаат, да го приклештат со силата на своите мла-
ди и врели бедра и да го вратат во поредокот. Нивниот галоп ги плашеше децата,
ги збунуваше, луѓето. Сега и гладните гаврани молкнаа. И пците ослушнуваа со
поткренати уши. Но тие, гласовите, живееја за себе, не во просторот на настаните
и не во настаните на капнатите насилници:
Додека ти го најдовме
девет планини минавме...
Првиот беше далеку од свесен дека е без натпреварувач: заостануваше во некоја
своја великодушност во која не можеше да не се крие намера пак да се пропне, да
се развиори, да отиде далеку:
170 Славко Јаневски
Додека ти го фативме
девет сејмени паднаа...
Пред крај се сложија и тенорите и басовите, се поредија, се згуснаа решени пркос-
но да го освојат светот, тргнаа во чекор, порано и како еден, сепак првиот тенор
малку пред нив, како и секоја самоуверена младост на која до првото паѓање не ѝ
се познати пречките и стапиците:
Додека ти го врзавме
девет синџири скинавме...
Пееја Тане и Пане Коларови и уште тројца: Андон Корделов, татко му на леген-
дарниот Харалампие, некогашен Апеластериј, ковачот Тодор Куковски (му беше
речено дека задругата подмолно се готви да донесе ковачница со вентилатори на
струја и градски мајстор) и уште еден со такво лице што не мораше да има ни име
ни потекло.
Другите ги пречекаа немо. Се насобраа околу котлињата и се наведнаа над нив; од
калаисаното дно ги гледаа бабуњосани лица со очи на згазнати жабоци. Исцедија
малку ракија во лејката и ја поделија. Татко му на Харалампие – шивач (го уверија
пред тоа дека Ванчо Богоевски ќе нарача машини за мала фабрика од која ќе се
снабдуваат со облека сите соседни села) се пофали дека за инает на Даневите
голтари заклале уште еден јасен. Рече дека останале два, по еден на секое село.
„Зошто?“ праша Дончо Тантур. „Зошто се споулавивте?“
„Никој не се споулавил“, се спротиви шивачот: со рогови, ќе можеше да личи на
јарец – лицето му беше долгнавесто, со мошне зелени очи. „Тоа е одмазда, есап. Се
мачам, ми расне грпка. И – безработен, без пензија. А во војната помагав, дури и
на црквата ѝ свртив грб, господи, прости ми.“ И рече дека оние од Јасенско исекле
пред тоа две стебла (значи – три, едно порано), и повеќе: крај патот се најдени
десетина млади јасени и тополи соборени в слана.
„Арнаутите на чолакот Дане ќе дојдат ноќеска со секири, ќе видите“, рече Тане
Коларов. „А кумот Андон сакаше уште да коле. Не му дадов. За украс, велам, нека

остане некое дрвце. Сега ми е жал – сечи, секирите ни се остри.“
„Брат ти штотуку стана од нивна секира“, со диво тргање се сврте Страхил Мигдал-
чев. „Да сум некој да те чукнам со глоба: сечеш, плати.“
„Жена ти чукни ја. Варди се јас да не те...“
Страхил Мигдалчев ја фрли црпката в котле но веќе за раце го држеше Дончо
Тантур. „Пушти го. Тој живее од караници... А ти си заборавил дека Страхил на
панаѓури и со мечка се борел.“
Околу нив се собираа во барање на изгубената совест. Беа заплеткани во нови
прикаски и наоѓаа нови факти во кои, смирувајќи се, ќе го смират и оној што со
силата на законите може да владее со нивните судбини... Низ полето поминал
просјак со бронзен крст в раце, паѓал и ревел од глад; кога го прашале од каде е,
рекол дека е од задруга и дека е еден од многуте бегалци. Страшно: планинско се-
ло со расфрлени куќи од камен, пустош како по чума, чкртање на врати, квичење
на прегладнети пци; она што не било кадро да избега лежи неподвижно под дожд,
во папра, и волкот бега од мршите. И тоа не можеше да биде сѐ. Ќе имаше уште
прикаски ако не се случеше стражарот со долга едноцевка да ги пушти жените до
себе; отстапи пред нивниот атак да гледа како тие ги ослободуваат затворените
комунисти, со нив и Ванчо Богоевски. Бунтовниците и пасивните љубопитници
се повлекуваа пред неговото изгребано лице, пред шарите од засирена крв на
темната кожа, кога тој застана усвитен до очи и ги праша со засипнат, не веќе
свој глас дали им изгорела сламата в глава. Молчеа. Тој рече дека секој ќе ја из-
блуе сплинката и ги повика задругарите да се одвојат, ќе се одржува состанок.
Не уживаше во конференција, веруваше во заедница, во колектив на умови. Еден
од задругарите го праша за каков состанок говори, селото е сега како што било
некогаш, без задруга, списоците ги однел оган. Тој уште стоеше, со стиснати ту-
паници присилувајќи ги да се веднат пред неговата упорност, да се повлекуваат,
не сите, само оние во првиот ред, сѐ додека некој не се тргна – што ги тера тој
сосила, не се овци, зошто да гладуваат утре. Но тој веќе стоеше пред шивачот што
му се спротиви. Пцуеше. Повторно молкнаа и се свртија кон чезата од соседното
село – еве го, стасува едноракиот, со него е уште еден, има зошто да се стуткува
кожата на челото, одамнешното непријателство секогаш во ваквите средби доне-
сува возбуда. Сега, кога на активот во агонија му стаса помош, Ванчо Богоевски
се обиде преморен и изгубен да зграпчи нешто со дланка, да се потпре на нешто
што не постоеше, потоа ги склопи очите. Не падна. Првите до него знаеја дека се
напрегнува да се присети нешто...
... Тоа почна пред неколку дни. Еден од задругарите копаше црни корења зад куќа-
та или маваше со секира по суви подземни прсти на џин-гробник. Неговите очи,
помеѓу замавнувањата со копачката или со секирата, го режеа преку чело секре-
тарот (зашто тој беше навистина тоа, повеќе секретар отколку селанец и Ванчо
Богоевски) и не престануваше да копа или да сече и прашуваше дали навистина
172 Славко Јаневски
гробовите се отвораат сами од себе. Од сето тело му растеа жилави ластунки, ба-
раа жртва. Обичен мамалигар, ѕвечало, мислеше Ванчо Богоевски, и му сврти грб
веднаш за да набастиса на двајца мулистари, а тие, подоцна корифеи во тепани-
цата, го прашуваа исто, можеби го опоменуваа. Но тоа беше само зачеток. Зашто
во него ѕуреа со тајна во себе дури и дечиштата. Не косете се, рече. Мртвите ми се
полесни и од навилец. И отиде на седумчасовен состанок. Не, тој немаше трето уво
со кое ќе го чуе и она што не е важно, нешто што е повеќе шепот на земјата откол-
ку збор на човек, едно движење на дивото минато што го претставува всушност
животот на селото или е опаш на опориот исконски гнев.
Сега го разјадуваше срам пред поразот; можеа да видат дека на челото, помеѓу
очите и во вертикала, му бабри жила, еден јад собран на исто место и видлив како
знак на пропаст, не за неговиот пораз, зашто тој можеше да се чувствува и како
непобеден, за осрамотената ноќ во која наспроти плановите на комунистите се
раѓале планови по заповед на измислен воскресник. И можеби знаеја дека околу
него сѐ се ниша и, во него – сите заби, секое ковче: на негов начин Дане Новевски
почнува да истражува, неразбирливо, здодевно и уште повеќе, како што му се
стори, бесцелно, од еден до друг, сив, со сивило во очите и со сива магла зад себе;
неговите лути и искинати зборови се изгубија во викотница. Се увери дека и бун-
товниците умеат со пцости да се бранат и да напаѓаат, пцости што не ветуваат ни
разбирања ни каење, и уште повеќе заради помошта на полкот од позадина – же-
ните им се придружија на мажите. Нека им се врати едноракиот на јасенчаните –
„Не соли ни ум“ – а нивните клековци стојат зачмаени, зјапаат – „Не умеете ни да
го намердате“ – а тој се прчи, можеби во празниот ракав има бомба – „Го обележал
господ луѓето да се вардат од него.“
Лево од нив се формираше нов фронт на оние што беа против власта на безвлас-
тието. Малку беа и молчеа. Повеќето кришум ѕиркаа низ матните стакла на про-
зорците. Дане Новевски се мачеше да ископа нешто од своето сеќавање. За миг ја
сведна главата, не да ги натера на размислување и каење, тоа ќе беше без значење
како и секоја привидност, туку во колебање или пресметување што да стори со
нив. Не чувствуваше благодарност кон оние што со нејасни или неискажани сове-
ти стоеја на негова страна. Со пркос сакаше да ги предизвика – ветрот си играше
со неговиот празен ракав и тој мислеше – на сите сега им се чини дека е туѓ човек,
дека им се заканува, онаков каков што можел да биде некогаш, улав, поулав од
храброста на човек што можел да има три или четири раце. Бездруго ним им се
чинеше дека се клешти кога жените појдоа кон него да го видат одблизу, потоа да
го растргнат. Не само ветрот, и она што беше дел на раката во празниот ракав им
се закануваше. „Ве повикуваат мртвите, дошол ѓаволот по вас, тешка ви е земјава,
ќе ви стане уште потешка. После...“ Не почувствува од што ослепува. И сепак пред
сите други знаеше дека некој го погодил со камен по челото, негде над окото, на
работ на очната длапка. Со цела дланка го покри лицето. Низ ковчестите прсти
му се провлече црвено влакно, се лизна помеѓу зглобовите на средните прсти и
веднаш, сушејќи се пребрзо, потемне. Отстапија, веројатно посрамени, бероќук-
ници маслосани (некој тоа гласно го рече), без можност да се прчат и дење пред

крв. Тогаш Страхил Мигдалчев појде кон Тане Коларов и го праша нешто, бездру-
го зошто напаѓа подмолно, со камен. Со сите прсти на десната рака остави пет
линии на модрото лице на лисецот што самиот се готвел да удри. Му ја зеде секи-
рата и ја фрли далеку и пак замавна со истата рака но со наддланката, точно како
да пресметал насилникот да седне, да се заглави во едно од празните котлиња.
Пред другиот Коларов да се стрчне во нова битка, буткајќи се меѓу жените, Дончо
Тантур се сврти, ја крена ластегарката.
„Ние се познаваме малку поодамна, од оние дни кога ти беше потежок од пијачки
и маслени јадења. На твоја нива ми пукнал ’рбетникот.“
„Тенк!“
Тој извик ги натера да се здрват. Изненадувањето беше такво што не можеше ду-
ри ни да ги фрли во паника па стоеја смирени и итри како и секогаш кога мислеа
дека се слаби, под иста јакуцка на лажна невиност, а некој рече нешто, како да
живее народната војска, несвесно да ги натера другите да ги симнат каскетите.
„Лажеш“, ја спушти ластегарката Дончо Тантур. „Тоа е трактор.“ Другите сѐ уште
се насмевнуваа со питоми лица. Црвената машина во закашлување и во подри-
пнување по нерамниот пат застана. Никој не може да каже сега дали возачот Вас-
ко Муртин сфатил сѐ со еден брз поглед. Веројатно веќе се заборавило дека се
симнал од своето седиште со француски клуч во десната рака, не да се брани, не
бранејќи се да напаѓа. Пред него застана Доксим Котевски, го покри со грб и ѝ
честита на контрареволуцијата со горчлив глас држејќи нешто во џебот на панта-
лоните за што можеше тогаш да се мисли дека е берета или мал валтер. Изразот
на лицето му беше толку суров што еден од нејасенчаните покажа на Тане Кола-
ров, сега пак на нозе, и рече дека е претседател на Одборот и дека може да ги врзе
виновниците за крвавото чело на едноракиот.
Во матното попладне, на неколку часови по таа средба, осуммина беа затворени;
пред полноќ, додека селото спиеше или се преправаше дека спие, комунистите
составија список на оние што ќе бидат утре набркани од задругата, со првото
осамнување да ги однесат на петтотонски камион рамно во мрак на каење. Не
сите – само ороводците.
174 Славко Јаневски
ГЛАВА ДЕВЕТТА
1.
По три дни ветрот ја ослободи земјата од сиви стеги. Можеше да се види безброј-
ниот заод и можеше да се мисли дека земјата најпосле дише. Потоа од свое дувло
излезе запалена месечината. Старците и набожните баби со виснати и богзнае зо-
што секогаш остри носиња прорекуваа дека црвениот полноглавец нешто прет-
скажува. Во ноќвите тестото растеше како море. Некои поверуваа дека мртвицата
зад шамакот се прелева, ќе ги поплави полињата и без дожд. Месечината им раз-
будуваше спомени на меланхоличните меѓници. Стоеја пред своите куќи, зјапаа
во руменилото необично за годишната доба, паѓаа во тешки мисли: бездруго се
ближи некаков крај. Можеше сепак да се поверува дека само Усни Усеини не го за-
бележува крвавиот фенер. Од некој крај на Јасенско неговиот глас ги покриваше
сите шумови. Никој не можеше да го види, како да не постоеше, а сите збунето ја
слушаа песната што во свое време тој ја научил од леуновски или никифоровски
печалбар, ѕидар, со когошто пред десетина години работел в град.
Посакал Осман засакал
Врбјани село девојче
врбјанци лоши каури...
Прикаската за арамијата Осман се слизна како од небо преку голите ќерамиди
и се сплетка во невидливите ластунки на ноќта. Но самогласките ѝ живееја и во
ропство, трепетеа низ мраќавата.
Костадинка Блатиштец со тага гледаше низ прозорецот во гигантската сенка на
Беласица. Не ја потсетуваше ли Османовата судбина на некого што во зла шума
сонува своја љубов, некакво свое паѓање во напорот да летне. Во такви часови
секако се сфаќа дека секој човек ја носи на плеќи својата судбина, и таа е дел од
другите судбини, алка е во бескраен синџир низ векови.

Луто се Осман налути
присобра одбор дружина
излезе горе в планина...
Ослушнуваше и Стојан Нуневски. Тој полека ги растоваруваше дрвјата од магаре-
то и под веѓи погледнуваше кон месечината. Сѐ се случува, може и тоа – ќе прсне
црвениот клобурец, усвитените грутки ќе ја поклопат земјата и сѐ на неа, ќе се
гламносат шумите, пепел ќе стане човекот – било, не ќе биде веќе живот. Сета
смисла на тешката ноќ лежеше во месечината и во песната на едноокиот ковач.
Оние што во тоа зачнување на крајот можеби и минуваа крај куќата на попот,
слушаа и други песни со ритам на чарлстон или бавен валс. Слушаа, не можеа
да видат: на шушкавата грамафонска плоча лежеше машко-женски глас и ѝ се
потсмеваше на згрчената попадија. И попот се менеше како и месечината – се
усвитуваше однатре, од очите можеше да му се прочита дека крвта му станува
пламен. Таа уште порано сакаше да го праша зошто ја затантил музејската збирка
од шарени стакленца и железни предметчиња и зошто ненадејно се зафати да
множи питоми зајачиња, а зад неа седеше со смирени очи Трпана, па својот син за
кого веќе и последниот селски малоумник знаеше дека е Арап-Евреин-Ерменец.
Во тој ден вооружен вод ја преора Беласица, божем во егзерцир, но бегалецот не
го најде, исто како и пред неколку дни.
На еден ден порано, некако околу пладне се врати од војска Фидан Оканица. Пред
самрак, по големата радост, Панко Оканица му рече дека не ќе спие во собата во
која спиел порано, туку горе, на кат. Момчето не побара објаснување а ни мајка
му не умееше да му каже што се изменило во куќата. Синчето беше лика-прилика
Панкова: долг во нозете, сплескан во лицето, со итрост на млад лисец. Пред да
изгрее крвавата месечина, додека Панко Оканица секако беше кај некој пријател,
ги собра сите клучеви што можеше да ги најде во куќата и се обиде да ја отвори
вратата зад која се криеше тајната. Ни еден клуч не легна во отворот на брава-
та. Тој најде некаква подебела жица и ѝ го извитка врвот. Повторно крадечки се
доближи до затворената врата. Клекна. И се обиде во ритамот на својата возбуда,
знаејќи кому му е сосем сличен, да го мрдне челичното јазиче во челуста на бра-
вата. Стенкаше, долго ја вртеше жицата, наслепо чепкаше. Кога чу дека во малиот
отвор чкрипна, со гласна воздивка ја изрази радоста на својата моќ. Се исправи.
Бездруго требаше да се обѕирне пред да ја стисне студената квака и не знаеше,
пред да се најде во неизвесен полумрак, дека некој друг однатре, веројатно и са-
миот љубопитен, ја отклучил вратата за да го зграпчи за рамо и за да го повлече
грубо. Чу, пред да разбере нешто, дека вратата пак се затвора зад него и дека
двапати клучот се врти во лежиштето. Се обиде да објасни дека му е син на Панко
Оканица и се обиде да не гледа во зинатата пушка. А гласот го напушти, тој се ма-
чеше за здив. Непознатиот го праша што бара и дали некој го испратил кучешки
176 Славко Јаневски
да души по куќата. Го гледаше одгоре, главата му се издолжуваше и го потпираше
сивиот напукнат таван, така мислеше Фидан Оканица, и мислеше дека ќе може да
каже оти никој не го испратил, тој барал во собата некаква своја клешта со која
порано правел кафези за канарки. Се плашеше од пушката, не ја сакаше ни во
војската, и се повлекуваше назадечки кон вратата; рече дека сега ќе си оди – не
му е нужна клешта, голем е за кафези.
„Ќе одиш“, се насмеа Апостол Коцев. „Сакаш ли да ти ја отворам вратата и да те
благословам, да плиснам вода по тебе? А каде, да не те притерало?“ Фидан заста-
на со грб до ѕидот, лицето му се искриви, затоа другиот не издржа и се насмеа.
„Ајде, седни. Има ракија, тутун. А и татко ти умее со кафези. Јас сум неговата ка-
нарка. Не те треснав по тиквата, сто и една година ќе живееш.“
Не совладувајќи го липањето в грло, Фидан Оканица падна со обесени раменици
на столот пред себе. Се разжали наеднаш. Зошто и заради кого не знаеше, само се
сеќаваше дека до вчера живеел безгрижно, меѓу врсници и детски тајни, сега, на-
еднаш, свршен војник, седи пред туѓа пушка и живо памети дека в град на трамвај
се возел, во зоолошка градина со гримаси предизвикувал леопарди и мајмуни,
во касарните митралез разглобувал и учел теоретски како може да се движи по
азимут. Рече дека не му се седи, дека сака да лови штуки во мочуриштето. Апос-
тол Коцев се наведна над него. „Јас ќе ти дадам штука. А за да ни мине времето,
исповеди се. Тепаат ли капларите во војската?“
„Не тепаат“, се згрчи. „Нема каплари.“ И кој знае зошто, за да го смекне дивјакот
или да ја заборави двојната уста на пушката, раскажа за жолтокос војник – се
обувал и згмечил во чизмата глушец, потоа се напил, пожолт и од својата коса,
врел и исплашен, иако имал стрелачки медал. „А глушецот беше пцовисан. Ние го
ставивме в чизма.“
„Татко ти ќе ти стави сега глушец в уста. Еве го, доаѓа.“
Фидан Оканица молкна. Ослушнуваа: чекорите се оддалечија, потоа се вратија
претпазливо; само по крцкањето на штиците знаеја дека е некој пред вратата.
Врз сета куќа легна тишина. Мораше нешто да се случи. Апостол ја отклучи вра-
тата и го повика домаќинот да влезе.
„Што бараш овде?“ Зачудено го гледаше синот. „Кој те пушти?“ Апостол го посо-
ветува со потсмев да не се возбудува – младиот Оканица има нос да подуши што
се крие зад секој ѕид. Фидан Оканица кркореше додека кожата му се собираше
околу едното око и додека долната усна му побелуваше висината. Татко му со
остро движење го џапна ременот од беневреците, замавна. Глекавите образи му
се тресеа, замавнуваше и удираше по свитканиот грб и по рацете што го штитеа
тилот, не толку силно за да убие, повеќе за да го воведе синот во тајната – се во-
врело момчето во забранет простор, со болка ќе остави кауција дека ќе јатакува,
зашто ова е само почеток, Панко Оканица и на родените не ќе им го прости пре-

давството, никому, дека го знае тоа вчерашното војниче со претанок врат и за
десетгодишно дете.
„Остави го“, го зграпчи за рака Апостол. „Ги мрзам машките солзи.“
По доаѓањето на крвавата месечина, навистина со смачкан лик, Панко Оканица
повика гости да го прослави со нив ослободувањето на синот. Борис Блатиштец
и Алтан Магиров на некој начин се оправдаа да не дојдат но без ред тропнаа со
познатата алка на надворешната врата и се собраа во една од двете горни со-
би: Марко Русовски, Ташко Муртин, Мирче Уталевски, Симонид и Аким Дудуле-
вци, попот, Богојчо Бундаров и некој Темелко. Иако претпазлив по настаните во
Нејасенско, Панко Оканица делум на сите им веруваше, пред нив можеше да се
говори и поотворено. Седеа густо стиснати околу тешка маса, околу туршија и
разновидни чашки за ракија, ги триеја ребрата од туѓи лакти и се восхитуваа од
славеникот, додека тој, со сенка страв на лицето, погледнуваше во татка си и че-
каше да го заборават, да се поослободи малку, со кренато уво слушајќи ги потоа
прикаските на учениот поп.
„Трипати сум видел вакво чудо. Секогаш потоа удирала несреќа. А веќе се забора-
вило, не било вчера. Бев дете кога месечината проплака со крвави солзи. Помла-
ди сте, не паметите. Минале седумдесет години. Тогаш од страв дури и мачките се
скаменуваа, глувците до нивните шепи спиеја. Изгреа тогаш месечината од онаа
страна, од Бугарија. Покривите станаа црвени, таа се тркала по земја и ги гмечи
дрвјата. Неколку реки испи, од мртви риби можеше кула да се крене. Утредента
несреќа ги замелуши луѓето. Дојдоа дождови, удри град. Секоја река стана едно
море. Само оџаците ѕиркаа од вода. А на нив лежат пци и луѓе. И дојде чума и оти-
доа тие луѓе, и се родија нови, и остана мучуриштено.“ Темелко, жив човечец со
неважно, заборавено презиме, рече дека тој со молитви ќе ја клекнел чумата на
коленици. Попот остро гледаше во него; кадрите на брадата видливо му се испра-
ваа. „И молитви имаше. Не помогнаа. Само срцето човеково го прави јазикот му-
дар. Месечината беше господова порака.“ Марко Русовски го помоли да раскажува
што се случило кога вторпат видел на небото крв. Попот се заниша, му беше тесно
помеѓу помладиот Дудулев и поетот Богојчо Бундаров. „Неблагонамерниот човек
го води својот ближен кон недобар пат. Султанот наредил војска, сѐ јаничари, од
Стамбол до Унгарија. Помнам, расправаа, башибозукот ќе крева мост преку мо-
рето, султанот ќе ги покорува Арапите или Јапонците, не помнам. Кој ја сака ка-
раницата, го сака гревот, и кој високо ја крева шијата, бара да падне.“ Човечецот
без презиме рече дека тогаш султанот сакал да ги покори Арапите – на камили
јавале, луѓе јаделе. Ташко Муртин рече дека тие биле црни од вечно сонце, во Ара-
бија и зиме од дрвјата тече смола. Попот испи голтка. „Кој отплатува зло за добро,
злото нема да му ја напушти куќата... Оделе Турците по непознати патишта, и по
некое време ги зграпчила ноќта. А изутрина можело да се види: војската во чеко-
рење паѓала во дол. А долот без дно, дупнат котел. Всушност, дошле до крајот на
светот.“ Дудулевци како по договор се прекрстија. Еден од нив рече дека тешко се-
кому што ноќе ќе дојде до крајот на светот. „Ќе паѓа вечно кон ништо“, рече попот.
178 Славко Јаневски
И Мирче Уталевски се прекрсти. За такви чуда и дедо му нешто раскажувал. Фи-
дан Оканица го издолжи вратот – според него земјата нема крај, таа е тркалезна.
Попот ја собра брадата в дланка. „Глупавиот син е жалост за таткото и горчливост
за мајката. Земјата е тркалезна, значи, а оние под нас се со главите удолу? Објасни
го ти тој мар’сизам, јас ќе ти прочитам нешто од Библијата.“ Панко Оканица со
прст му се закани на синот, не сака тој в куќа пропаганди и филозофии. Но попот
молчеше. Сега никој не се обидуваше да го раскаже третото крваво раѓање на
месечината.
„Не ќе ја видевме крвта на небото ако бевме поумни“, воздивна Ташко Муртин, Бо-
гојчо Бундаров рече дека над крвави задруги греат крвави месечини. Домаќинот
тажно ја гледаше празната чинија во која пливаше поцрнета половинка цигара.
Сепак чекаше. „А кога третпат се случи, се роди син ми Манојло“, продолжи Ташко
Муртин. „Затоа е болен. Нему бубрезите му се кај папокот. И сѐ што се роди тогаш,
такво е некакво, килаво. Како да е од еврејско или ерменско семче.“ „Не верувам
јас во тоа“, пламна Симонид Дудулев. „Не верувам.“ Го прашаа што не верува. „Дека
некој кај нас е од еврејско или ерменско семе. Секој овде има свој татко. И јас. А
имам и крштелно свидетелство. Сакате – ќе покажам.“ Аким Дудулев побрза да
повтори дека брат му навистина има крштелно. „Имам“, повтори Симонид. „Оној
смок со ѕрцала ќе излаже ако е нивен, од Озна.“ Беше пијан. Другите не можеа да
го разберат и без сочувство, тапо го слушаа неговото плачење по покојниот Ахил
Дудулев. „Да не отидеше татко, ќе се заколнеше дека сум му син.“
„Лај куче да те храни“, се заплетка во нејасност и Мирче Уталевски. „Ние ораме,
градот го јаде лебот и нѐ клоца. А што ни дава? Весници, книжулиња.“ Панко Ока-
ница рече дека селаните сами се виновни. Кога ќе се рече откуп, тие и жените ќе
си ги стават на кантар. Богојчо Бундаров со скршено чешле ја корнеше црвената
коса од теме. Повеќе сакаше да разговара за жени. „Бабата гори, селото се чешла.“
Тажно ја заниша големата глава Мирче Уталевски. „И смокот со очила сака жени.
Се врти околу куќата на твојата кума Костадинка Блатиштец.“
„Ќе се врти додека не го зграпчам.“ Богојчо Бундаров беше накострешен. „Ако има
сестричка-мушмуличка нека ја доведе со сабји да ѕвечиме, на иверки чамови да
се гмечиме.“ И очите му беа црвени како косата. Попот намигна, Мирче Уталев-
ски рече ако опашот не замавне со кучката, не ќе се збираат кучињата. И пак ја
спомена задругата. На Богојчо Бундаров мала му беше чашката. Пиеше од шише.
Ќе ја растуриме ние задругата, ќе видиш“, претскажа. Некои со благодарност го
погледнаа и го прашаа како, но тој, пијан, заборавајќи што сака да каже, запеа со
полно грло.
Сега разговараа без него и без постариот Дудулев; тој спиеше со потпрено чело
врз работ на масата. И резолуција – никој да не стапи в задруга, да се советуваат и
други тоа да не го прават, да се советуваат и оние што се во задругата да се испи-
шуваат, да не одат да работат додека не ги избркаат, ако веќе не ќе може поинаку.

„Старци се“, тихо рече Богојчо Бундаров. „Со секого од вас ќе отиде и еден дел од
мојата младост, по вас ќе остане грутка тага. А кога ќе нѐ нема, и месечината, бела
или црвена, ќе е мртва без овој живот, без нас. Да попееме, слушате ли како завива
ветрот?“
180 Славко Јаневски
2.
Потоа ја продолжија ноќта – еден Оканица каков што ќе биде другиот по триесе-
тина години и уште еден каков што бил првиот пред малку повеќе од три деце-
нии, и нивниот кум, и Апостол Коцев, сите во гостинската соба, околу замаглена
ламба и секој со свој мирис – кисел, густ, достатно силен и ѕвер со слепи очи да за-
пре и да го врати во дувлото на некој непристапен прнар. Најмладиот можеше да
забележи на лицата на другите нешто што многу подоцна ќе му биде јасно дека
не е ни стрепење ни копнеж ни исчекување. Темни и несигурни во себе, тие како
да претчувствуваа нешто во напрегнатоста на ноќта. На нивните лица лежеа сен-
ки на привремена замреност што секој човек барем еднаш го обзема во животот,
сеедно дали таа, зависно од природата, свртува кон него порој или со подмолен
длабок татнеж ја отвора земјата пред неговите нозе. Момчето можеше да види –
сета негова активност се сведуваше на љубопитност за забранети игри, посилно
од чувството на виновност: трите вкочанети маски се збрчкуваа без движење на
кожата, однатре се распаѓаа.
„Па како е, ќе напаѓаме ли?“ со лажна љубезност праша Апостол Коцев. Домаќи-
нот, гостин на својот гостин, се држеше за глава. Не рече ништо. Натрапникот се
исклешти кон другиот. „Ти ја вади ли душата ноќе Стојановиот син? Тешко ли
е да се носи мртовец на грб?“ Марко Русовски исплашено погледна во младиот
Оканица а Панко веќе знаеше дека и син му сега знае во што се замешани тие и
тој со нив. Се обиде да го сврти разговорот. Според него задругата им стануваше
тешка на луѓето. Неповрзано прераскажа што говореле во горната соба пред тоа.
Во тој миг, зашто Апостол Коцев се клештеше, момчето знаеше дека и човечкиот
глас може да биде отровен („Ќе составиме ли чета напролет? Ние сме таков народ,
планината многупати ни била дом. Чета- а, Панко?“) и се ослободи, шмркна, спо-
менувањето на четата го потсети на нешто што научил во војската; праша дали
Апостол Коцев говори за чета со митралези и рече дека умее да разглобува и да
чисти такво оружје. „Добро, капларе“, се развесели гостинот. „Јас тебе и топ ќе ти
купам. Погледни, татенцето е гордо. Само што не заплаче од радост.“
„Не брцај го носот во сѐ“, се сврти Панко Оканица кон синот. Еден почеток пред
неколку месеци му ветуваше некаков поинаков крај, не да крие дома прогонет
човек пред еден суд, натрапник, секако помалку виновен од него и од неговиот
кум, гладник што кива и кашла, сѐ уште со планински студ во коските, и ветува со
секој ден дека точно утре ќе отиде (со Костадинка Блатиштец) по непознати па-
теки што не познаваат враќање, зашто крајот им е во градините на непознатата
среќа – силен е и млад, се фалеше, ќе може со свои раце да печали за двајца. „Куме,
како се случи она кај вас? Јас знам, кажи му на Апостола.“ А пред тоа го помоли да
му помогне некако да го испратат натрапникот подалеку. И ќе се радуваше ако
тој навистина се изгубеше невратно со Костадинка Блатиштец, дури и се готвеше

да го посоветува тоа да го стори. И секој ден му говореше дека оној Кузман З. се
мушка околу Борисовата куќа, ја демне кучката, ќе избега тој со неа в град. „Рас-
кажи куме, ноќта е долга.“
„Најпрвин се чу дека мртвите се побуниле, потоа и живите не издржаа. Кај нас е
поинаку. Ние сме со полута крв. По моја преценка ни до свети Никола не ќе остане
задругата. Ванчо Богоевски едни брка, други бегаат.“ Марко Русовски се штипеше
за долниот крај на увото. На Фидан Оканица му се стори дека татко му го гази
кумот под маса и му намигнува. „Време е и овде, кај вас, да почне. Нешто да се
запали, на необраниот памук да му се скршат стебликите. Гумите на тракторот
ќе изгорат од капка газија. Разбирате – полека, чекор по чекор, потоа да се удри
ненадејно.“ Панко Оканица рече дека памукот може да се изгази уште во оваа ноќ.
„Не“, побрза неговиот кум. „Ќе те зграпчат тебе за гуша. Најарно ќе е ако отидеш
негде ден, два. Што и да се случи, никој не ќе може да покаже со прст кон тебе. А
памукот – може и Апостол. Ноќе, После ќе отиде за некое време. Ќе им текне и ќе
претресат.“
„А каде? Ќе ми го дадеш ли ти твојот кревет?“
„Тие можат да те најдат и кај мене.“ Знаеше – бесмислено е, памукот беше стасан.
„Пред мојата куќа ноќе патролираат со пушки.“
„Мене не ми се војува... А без покрив можам ден, два. Во Коњарево живее шура му
на еден мој пријател од Струмица. Сам е. И нем. Ако спијам кај него, тој не ќе ка-
же никому.“ Се протегна; неговата огромна снага како да ги кршеше сопствените
зглобови во коските. Фидан Оканица со завист ѕуреше во неговите набрекнати
гради. Апостол Коцев се наведна кон него. Го гледаше како да му ги пребројува
првите влакненца на брадата. „Ќе им напакостиме, колку болвата на мечката. Ќе
дојдеш ли со мене во памучното поле?“ Не чекаше да чуе што сака прашаниот да
му каже со своето мрморење. „Добро, ќе видиме утре. Јас барам некого и ако го
најдам, можеби ќе отидам за секогаш. А сега оставете ме. Ме болат очите.“
Надвор беше пусто. Месечината се искачи високо, мала и бела, стисната во матен
венец на несигурен сјај. Вечното и питомо чудовиште на непребројаните ноќи
рамнодушно следеше сенка на осамен скитач. Тоа Марко Русовски со брзи чекори
го сечеше полето и се враќаше несреќен во својот дом без алка на надворешната
врата и без градски балкон како што беше еден друг дом во кој Оканица сокрива-
ше безброј насмевки, невидливи инсекти што лазеа под сувата кожа и се собираа
под очните ќесиња, да трепетат и да го демнат животот околу себе. Утре тој ќе
разгласи дека е болен, дека ќе оди да побара помош од градските лекари (важно е
да каже јавно дека не им верува на бајачките). Ќе чекори по сокачињата со смерно
лице, лочките пред него ќе се збрчкани од ветар. А луѓето ќе си ја гледаат своја-
та работа и ќе заборават дека е болен уште пред да го доислушаат. Затоа сѐ ќе
му стане неразбирливо – ноќните прикаски за месечината, лагата дека е болен,
надежта пред која ќе пукне туѓа вреќа и ќе му ја наполни капата со пченица. Жи-
182 Славко Јаневски
вотот со крвави стапалки чекореше крај него, тој го запушташе домаќинството и
сееше глупавост. И беше излаган од свои прикаски, фатен во своја стапица в поле
на страв и пустош, меѓу горки треви, змиогрозди, млечки, ќе се распаѓа и никој
не ќе му подаде рака, ни син му – спие (испи скришум неколку голтки ракија),
можеби е распнат помеѓу татковите маки и некоја своја правдина, се трга од сон,
гром на страв му го ожежал срцето... Не спиеше. Некое делче на неговата младост
сонуваше магии дека од куќата со градски балкон змиски ќе излезат сите туѓи
мириси и ќе го прекрсти судбината страшниот Апостол Коцев со име Неврат, ќе
легне зелено спокојство на неговото чело, ниедна ноќ не ќе е веќе толку темна.
Под вистински градски јорган, сам и згрчен, со врели риги на грбот од ременот на
татко му, тој знаеше дека без своја волја е заплеткан во игра, стиснат меѓу стар-
ци и стаорци – не ќе се ожени, татко му заборавил да ора, се споулавил, ноќта е
долга; бескрајна, во дивите ноќи шупливи се зборовите – добра ноќ.

ГЛАВА ДЕСЕТТА
1.
Месечината – студена, скоро бела. До мракот не е далеку. Дните паѓаат во дремка,
не може да ги разбуди зачудениот писок на косот, ноќите се долги. Жугнуваат од
под земја рацете на некој црн исполин, глуждестите прсти му се патоказ на есен-
та. Во кожурецот на темницата раснат маглишта со живи лимби. Но макавеевски-
те летни дни кога настаните се развија, сѐ уште не ги покри заборав. Во куќите,
во повеќето, занесено баботеа ламаринени печки. Гламните чадеа и прскаа искри
низ црвените киклопски очи на вратничињата, од суровиците како да вивкаа со
диви кепечки песни црцорци. Исконската сила на минатото ја поновуваше химна-
та на откритието на огнот, копнежливо и сурово во исто време. Ламбите се гаснеа
еднаподруга, заспаните куќи ги голташе темница. Ветрот си играше со извртени
пресни зајачки кожи под стреите, потоа шмугнуваше – тој, вечен дрмолец, и ве-
тар и ветрогон. Потоа, околу полноќ, уште еднаш со копачка в раце и намовнат,
чиниш во игличестиот воздух живееја безброј ситни очи и самите игличести, дла-
боко темни и студени, Стојан Нуневски ги раскопуваше меѓите од глибавоста на
долгите дождови и неизораната земја, ги бараше камењата што ги закопа на се-
кое ќоше на нивата, да се знае чие е што ако се случи нешто во што тој веруваше
нејасно, не толку со надеж колку претпазлив: нивите минуваат од наследство во
наследство. Било, сега веќе немаше наследник, само се мачеше ноќе, меѓарите
мислеа на туѓа смрт. И додека со голи раце стенкајќи, постар за неколку месеци
и една болка, ги вадеше камењата, ги покриваше јамите и ја рамнеше земјата со
козји опинци, се сеќаваше, во тие дни му говореа, нејасенчанката навистина ја
истрижала косата и почесто, еднаш дневно, била на туѓи гробишта, нема и сува,
без воздишки, не знаејќи секако дека на оваа нива бил роден Илија, како и тој,
старче без род и пород што не знае која е таа сенка недалеку од него. Воздивна.
Помина времето на призраците, ваквите ноќи не беа утеха за осамените девојки
ни за оние што станале вдовици пред да станат жени. Сепак, со нешто што е по-
веќе од разум, можеби со омразата на преѓата во жилавата става, знаеше дека
тоа смртта гази кон памучните ниви, онаа смрт што за него имаше еден облик,
едно име и едно проклетство во себе секогаш да биде само смрт, до крај, до онаа
состојба што и за неа ќе е смрт. Го остави каменот над кој се грбавеше, се испра-
ви; не знаеше дали повторно се веднел по копачката или таа му била срасната за
дланките низ векови, од времето додека бил пештерски предродител, за одмазда
во овој вторник без почеток и без крај, зашто сета вечност и не била ништо друго
туку вторник во чиј еден миг ќе се случи она што неизбежно морало да се случи.
Полека, само со врвовите на опинците, појде по сенката и самиот сенка.
184 Славко Јаневски
Во грч на изгубеност што веќе не ќе го доживее триумфот на човечката големи-
на, првата сенка застана пред необраните ниви со памук и не вадејќи ги рацете
од џебовите, со пушка косо легната преку средните ’рбетни прстени, го стисна
првиот страк со долгата нога. Старецот не можеше да види сѐ. Се спушташе од
една нога на друга, секогаш поблизу за чекор, и мислеше можеби дека секоја ноќ
е еден зачеток на зло. Не брзаше, се доближуваше полека до просторите на па-
мукот. А кога сенката зачекори во зиг-заг носена од витли и кругови, мали и голе-
ми, секакви, бавни, потоа брзи и неразумни, се најде на педа од друга сенка што
се нишаше пред него ѕенѕаво и застана, се присили да се повлече малку и да ги
извлече рацете од џебовите. Апостол беше приготвен да се брани зашто и старе-
цот беше приготвен да напаѓа по големата, гласна молитва дека крвта со крв, се
враќа. Пушката му лежеше косо преку грбот и можеше, го знаеше тоа, да ја зграп-
чи копачката што се креваше над него како да не ќе престане да расне и со еден
удар на тешката рака да се ослободи. Но неговата волја беше мртва. Се напрегаше
да воздивне, да се смири и со крајче на свеста да пронајде збор дека не убил. От-
стапуваше. Стебликите на памукот крцкаа околу нив.
Преку студеното небо мина син трепет. Земјата до утробата стана глекава. Длабо-
ко, од корењата на столетните дабови, планината зареве со глас на волк или бура.
Но владееше тишина. Можеби сето тоа се случувало некогаш, пред оваа средба,
пред нивниот прв ден.
„Не мачи се, не ќе ме фукнеш“, рече Апостол Коцев. „И немаш зошто. Пред тебе
сум чист.“ Старецот рече дека умирал во секоја ноќ и чекал, убиениот син барал
крвав парастос. Апостол застана. „Сакаш да ме убиеш?“ Прашуваше едноставно
без љубопитност.
„Ќе те убијам.“ Но на Стојана Нуневски му се стори дека скротената карпа е бе-
скрајно спокојна – свикал злосторникот на мислата за смртта. „Ајде фати се за
пушката. Обиди се да се одбраниш. Не можам како ти, ненадејно.“ Другиот рече
дека ни тој така не можел и дека никого не убил. И знаеше дека секој може да му
суди, неговиот живот ѝ припаѓаше на слепата правда, таа е сега извршител на
смртта. А ако убил, рече другиот, не дал друг да се фати за оружје за одбрана. Тој
вид помилување го навредуваше. Ја симна пушката од грбот и рече дека никој со
копачка не се одбранил од куршум. И се нишаше со нешто во себе што е посилно
од разумот, од умирањето дури, можеби со каење или со самоизбавување. Знаеше
дека старецот плаче. „Ќе те убијам и ќе се пријавам. Не можам поинаку.“
„Тогаш суди.“ Апостол сега беше на коленици, наведнат, со гол тил, голорак – нека
се сврши еднаш ова, него и земјата и водата го мразат.
Копачката раснеше како да не ќе престане да се крева. Долго. И се спушти со тап
удар. Тој звук како да тргна од сон заспана птица во гол сплет на стеблак, и вед-
наш потоа од шамакот на мочуриштето ја распрснаа напрегнатата тишина крилја
на пајки или норови. Всушност, ако тоа не беше подивен пес, негде квичеше ча-

кал, изнемогнат во староста да стаса до невидените тајни гробишта на своето
проредено племе. Можеби дури сега јатата на мочуриштето се обеспокоија, допр-
ва по нив да писне ноќна птица и пак чакалот да заквичи без надеж дека ќе стаса
на своите гробишта. Апостол Коцев ги отвори очите. Копачката лежеше крај него.
„Не можам.“ Старецот стоеше со спуштени раце. „Стани, селаните ќе ти судат. Ни-
когаш мртвите не барале крвави парастоси.“
Врз нив падна нов мрак. Одеа еден крај друг, Апостол Коцев со пушката в рака,
неговиот судија голорак и гологлав, обајцата зачудени дека сепак не се случи.
„Можеше, зошто не го стори тоа?“ И негледајќи виде дека старецот е мал, згрчен.
„Сега можам јас. Дури ни копачката не ја зеде да се браниш.“
„Си можел. И син ми немаше копачка во онаа ноќ.“ Беше уште помал. „Стори го пак
тоа. Мене нема кој да ме спомене за крвав парастос.“
„Ни мене, ако ми паднеше копачката на глава.“ Застана. Му доаѓаше да реве зара-
ди нешто. „Не сум убил, нема зошто да им се предавам на селаните.“ Му се живее-
ше. И самиот згрчен, не и мал, без јасно лице за другиот, како и другиот за него, со
туѓ кожув под палтото со два реда петлици на градите, смерно ја наведна главата.
Тоа беше почит кон човек што сакаше да се одмаздува и почит што не го стори
тоа. „Можеби само пред тебе сум виновен.“
„Не“, рече старецот. „Не ти верувам. И татко ти умееше да убива. Со бомба.“ Го рече
тоа – никогаш порано.
Апостол почувствува дека крик му ја кине утробата. Помеѓу него и старецот лег-
на магла. „Ќе те убијам сега“, шепна. „Ќе те убијам. Зошто да не сум како татко ми?“
„Ако беше како него, ќе умреше од туѓа рака. Татко ти падна од бомба на оној што
ѝ беше маж на мајка ти. Слушаш ли, во црквана, на ѕид, мајка ти раѓа в пештера,
а тој е Јосиф, со големи очи и кадрав. Зошто тој двапати беше во Јасенско. Еднаш,
првпат, да никнеш од неговото семе, вторпат – да ја кити црквата, да се крие пред
џандари, да умре... Сега пукај.“
„Ќе те убијам“, повтори Апостол. Но беше мртов – старецот веќе го уби – и не тој,
Апостол, некој друг во неговата зла кожа чекореше повторувајќи ги непрекинато
тие три збора, одеше кон Пашино, кон нивата на која пред тоа Стојан Нуневски ги
откопуваше тајните знаци на вчерашните меѓи, со исти замаглени очи како и сега
додека остана да стои престар и не знаеше дали да појде по трагите на копилето
и да ги тргне камењата од нивата или да стои зад глог сѐ додека не ги доодгатне
границите на човечките недоразбирања и на една, само негова тага.
„Копиле“, викна; и во него нешто беше посилно од разумот. „Самиот Сократ Ко-
186 Славко Јаневски
цевиќ ми рече дека го убил Ерменецот.“ И за да не зареве, ја бутна тупаницата во
челуста со вжарени непца, сува. Го рече тоа – никогаш порано, никогаш со такво
каење во себе како сега, во оваа долга и гибелна ноќ во која умираше.

2.
Денот осамнуваше за згон: дивите крмнаци беа заборавени, можеше да се појде и
на човек, на син од двајца татковци. Претпоставуваше дека ќе се стрчнат по него
со пламнат нагон на диви терачи, онакви какви што беа во неделните ловечки
утра, па заобиколувајќи ги врвиците на вчерашните кози појде кон граничното
селце, кон Коњарево, кон оној чуден народ од стотина луѓе што во сѐ гледаат со
отворена уста и умеат да се разберат меѓусебно со зборови без самогласки. И така,
оставајќи го Јасенско зад себе, сличен на ловец што се враќа со префлена пушка
преку грб кон својата куќа, го помина сувото корито на поројот и со осамувањето
се завлече во ретка шумичка, најпрвин од лески, потоа од џуџлести дапчиња и
габери или диви круши. Еднаш, додека уште беше мрак, му се стори како некој
да го следи. Се притаи и чу само крцкање на суви ветки, слаби и за најслаб ветар.
Не, старецот не можеше да тргне по него; по разделбата викаше – Копиле, самиот
Сократ Коцевиќ ми рече дека го убил Ерменецот – а тој со скокови, бегалец и пред
тие зборови, со кршкање сакаше да ѝ избега на вистината. Потоа, сретнувајќи на
патот преплашени зајаци што бегаа пред него скоро од секоја грмушка, заборави
дека мислел на згонови и дека му се сторило како некој да го следи. По него се
влечеше само тажната вистина. „Копиле“, рече гласно. „Копиле. И ти тоа го знае-
ше“, Пушката сега му беше тешка, ненужна. „Копиле“, повтори. „Мал проклет Исус
на црковен ѕид. И Јосиф крај тебе, Јосиф – Анисим или Инисим. Копиле...“ Рацете
го служеа како да се туѓи, накалемени. Сепак запали цигара и побара околу себе
место кај ќе ја сокрие пушката; во овој крај на границата ловот не беше дозволен,
коњаревците со секира се расправаа со кривозабите вепришта.
Еден од зајаците, последниот што го виде, седеше на задните нозе во природен
зацеп на коса, не сосем голема целина. Поставен за бегање во одреден правец со
едно око го гледаше својот непријател, него или јастребот што прелета невисоко
и се изгуби зад вториот рид.
Свирна. Тресна со тупаница по сува гранка. Зајакот ја вовлече главата во крзното
на плешките и се отфрли како самата земја да го крена. Без паника, со бавни и
скоро рамнодушни скокови, сјајносиво, со бел раб на стомакот, животинчето се
изгуби во грмушките. Тој сега знаеше, дека на овие декари не се движат луѓе –
зајакот беше повеќе љубопитен отколку исплашен. Најде место и ја намести пуш-
ката со реденикот помеѓу два крака на ист корен. Тој тоа го покри со жолтоцрве-
ни лисја. Дрвото беше забележливо, наведнато кон исток. Се паметеше. Седна на
гнила пенушка корнејќи со искривените топуци слабички печурки и ослушну-
вајќи ги разбудените птици. Сојките, по боја донекаде слични на малку потемни
гулаби и уште послични со крескотот на страчки, први почнаа. Им се придружија
неголеми жолти и сиви пилци, џивџани, кралчиња или жолни. Се наморничави.
Од нескладните птичји гласови како да стана постудено. Од црна гранка се отка-
188 Славко Јаневски
чи лист и лелеаво тргна кон него. Внимателно го пречека на дланка. Со сонливи
очи ги гледаше неговите секнати жиличиња и рецкави рабови. Смртта на тој лист
го влечеше кон живот, кон соништа. Не можеше да се сети дали некогаш, сеедно
кога, размислувал над некаков лист за себе, млад тогаш и со сон во крвта дека не
ќе е сам, осамен, дека никој никогаш не ќе му рече по листокапот копиле. Обли-
кот и портокаловата ’рѓа на листот го обземаше и потаму. „Копиле“, самиот рече,
повтори.
Потоа, за сето време на истражувањето од кај ќе влезе незабележано во Коњаре-
во, во куќата на немиот човек во која еднаш седел и пиел со некој свој пријател,
го повторуваше тој збор во себе. Не беше претпазлив. Десно од него, излезе главо-
ног селанец, сурово стебло меѓу стебла. Држеше секира, зад него лежеа исечени
гранки и запечени стебла. Тргнаа еден кон друг – тој не можеше едноставно да
продолжи и да покаже дека се крие. „Ѝ земаш данок на планинава“, се насмевна.
„Ќе чадиш козји ребра. Потоа, со грав.“
„Гравот се изеде, коз’те ги ’склавте“, со недоверба го пречека главоногот. „Не сме
од град’вите со печен шеќер да с’ крм’ме... Ти с’ инџ’лир – мериш, г’таш ава?“
„Мерам и не се крмам со печен шеќер“, се разведри. „На мумурезница и ’рж сум
израснат. А од оние сум што сакаат да се поразговараат. Ти ќе ми се поплачеш за
козите, јас за коскиве. Изѕемнат сум. Запали. А од Коњарево ли си?“
„Од Коњар’во“, замислено ја зеде цигарата главоногот; беше облечен во крпи на
кои ни мачка не ќе легнеше, но војничките чизми, со куси и тврди сари, му беа
сочувани. „А дрв’та требат. Зим’та не носи в паз’ви ог’н.“
Запалија цигари. Тутунот му го секна јазикот на дрварот да раскажува зошто
уште немаат задруга и зошто е таа добро (исто толку зошто е таа лошо). Доаѓале
во Коњарево агитатори а жените ги пречекале со камења. Најмногу жена му на
Крсто Болев (не од оние Болевци на кои некој им се задавил со тврдо сварено јај-
це, ами на оние – сите редум со амајлии на вратот). Такви биле коњаревците, диви
луѓе со диви жени, диви деца. Неуки, еден само умеел да си го напише името. Зет
им на Болевци (не оние – сите редум со амајлии на вратот, ами оние на кои некој
им се задавил со тврдо сварено јајце) со срп му ја исекол раката на шурата. Само
тој умеел да си го напише името. Сега лежи негде. Занданите се за луѓе. „И по’рно
му е Чорбичка му варат. Јаде, спие.“ Изгледаше постар иако немаше повеќе од че-
тириесет. Магарето зад него се оддалечи, зарика. Тој тргна. А в Коњар’во дојди на
ракија“, довикна.
Апостол Коцев појде на друга страна. Селото во кое сакаше да се прикрие и да
извиди од каде најлесно ќе се префрли преку граница, подоцна, ако затреба, го
виде од недосоголено ритче со ровови и окопи од дните на Балканските војни.
Присетувајќи се под кој покрив живее немиот, се спушти по виткава врвица, рам-
но во црвената кал на опустените ниви. Зет му на немиот, неговиот побратим од

Струмица, отиде од Коњарево кога тој избега од Јасенско пред побеснетите Бла-
тиштеци. Тогаш и се сретнаа на џадето. Одеа секој по своја среќа, тој во ништо, ни-
где, коњаревецот да спечали и за понатамошна печалба да отвори негде дуќан со
ортоми, амови, игли за самари, клинци, коломас, сулфур, кинини, пченкарно или
пченичко брашно, огледалца, црвена книга за мачкање на женски усни, мониста,
саламура, масло, колбаси – сѐ она што е дел на бакаллак, аптека, касапница, дури
и меана, а се пропија и бегаа еднаш пред бесна тајфа на ѕидари сѐ до ова село. Така
се запозна со немиот пред чија куќарка застана сега во недоумица – да ја бутне
ли грубата врата и да влезе или да продолжи патем без цел, незнаено каде. Но
предолгиот миг на неговите грижи се влечеше по него уште од шумичката зад
ридот. Мораше со решеност да совлада чувство или претчувство дека го демнат
од зад некој ѕид или дека во куќарката го чека непозната непријатност. Привидно
спокоен, со разумен чекор на гостин на кого во определен час чекаат, ја побутна
со нога вратата и веднејќи се влезе во пустош на разбуричканост без луѓе но со
нивен мирис, оној најтежок, меѓу предмети што тој можел да ги види во секое
човечко дувло. Ја затвори вратата и се наведна над прозорецот со стара, делум
поцрнета закрпа од весник. Не виде ништо освен ѕид на друга куќа и гола, некол-
купрста гранка на слива. Пред да влезе селото му се стори како покосено од чума,
без глас и без движење. И повеќе, многу повеќе отколку пред луѓе, стана недовер-
лив, потоа загрижен – што ќе стане ако домаќинот не е во селото, ако умрел? Се
наведна и ја забуца раката во пепелот на огништето. Се зарадува. Нежната кожа
на неорачката дланка се облеа со топлина. Седна на триножецот потпирајќи се на
плитарскиот ѕид. И се загледа во вратата во очекување дека домаќинот ќе влезе.
Времето бавно минуваше – од утрински часови разденувањето се закануваше да
се продолжи до самрак. Помеѓу него и неговите надежи се постилаше вечноста на
сите човечки теглила. Го мачеше глад. Ги склопи очите да ја смекне со лековитос-
та на клепките болката на белките и го потпре челото на дланки. И само со делче
на живот во себе сони, или сонуваше уште од шумичката: лист со боја на порто-
калова ’рѓа паѓа во благи лакови, лелеаво и непрекинато паѓа, паѓа – во ништо,
нигде. Паѓаше и самиот, под него немаше почва.
Не знаеше дали тоа го мислел во задушениот воздух, во мирисот на сиромаштија-
та, или сонувал. Почувствува дека веќе не е сам меѓу предмети на бедно домаќин-
ство на еден човек и многу пајаци. Со мака ја извлече главата од дланките. Како
да минува од сон во сон, не ги доотвори очите и пак го виде исчекуваниот; беше
ист – со широки раменици, јадроглав, сиот во стеснување кон бедрата, и подолу,
кон кусите нозе, црн и влакнест вепар на половина пат да стане човек. Апостол
се исправи од триножецот и се обиде со прсти да објасни дека е гладен. Само со
движење на ситните очи, скоро незабележливо, немтурот ја читаше играта на не-
говите раце. Како да се обидуваше да се насмее – азбуката на гостинот му беше
непозната.
„Леб, леб“, повторуваше Апостол, и сѐ побрзо, погусто, „Леб или ракија, ѓаволе...“
190 Славко Јаневски
Немиот косо се подаде не свивајќи се; можеше да се рече дека израснува од свои-
те со камен и од камен делкани гради. Така кос, против законите на рамнотежата,
со тешки раце му ги стисна рамениците на гостинот. Ѕуреше како да сака да види
нешто многу подалеку. Лицето му остана скаменето, од ноздрите му изби мирис
на наврната дивина. Апостол не се поттргна од него. Извлече две стуткани стот-
ки од џебот на палтото и му ги подаде – очите на човеколикиот вепар и потаму
ѕуреа во него. „Леб“, пак повтори. Кога веќе не знаеше што да стори и како да се
извлече од дувлото, домаќинот го пушти и скоро легна врз купот партали. Отта-
му исчепка пивско шише зачепено со ченкушка и парче црн леб, од кое глушец,
втор домаќин на куќата, си го зел делот. Сето тоа го остави на триножецот. И
незаинтересиран, зашто веќе ништо не го засегаше во заробениот полумрак на
испопуканите мешлести ѕидови, ја зеде стомната и излезе.
Апостол ја отвори вратата, не да излезе и самиот туку да ги изгони мирисите на
дивината; штотуку се обиде да ја потпре при дното со триножецот, додека го др-
жеше шишето и го стискаше тврдиот леб под мишка, го повика некој – „Инџ’лире“,
се сврти: пред соседната куќа стоеше главоногот од шумичката, големиот рас-
кажувач на историјата за сите Болевци од Коњарево (оние што носат околу вра-
тот амајлии и оние на кои некој им се задавил со тврдо сварено јајце). Го канеше
без половина нужни самогласки во зборовите да дојде кај него на ракија од диви
круши. Внимателно вадеше од џеб мушмули и ги џвакаше плукајќи ги семките
пред себе. Зад него беше распната на ѕидот темносина кожа на диво свинче; личе-
ше на непознато животно со непознато потекло. „Ракиј’та е ланска. Митр’денска.
Повели, инџ’лире.“
„Не сум јас инџилир и нема зошто да пијам секакви ракии“, рече Апостол. Се пла-
шеше од стапица. Се вкочани кога селанецот му рече дека за него се распрашувал
друг инџ’лир со очила. „За мене?“ со мака ја голтна плуканката. „Зошто – јас не го
познавам.“ Главоногот рече дека другиот него го познава и дека го бара, можеби
веќе е во селото. „Тогаш јас ќе го побарам“, рече. „Не е право да се изгуби.“
Всушност бегаше. Се обидуваше по друг пат да дојде до местото кај што под суви
лисја ја сокри пушката.

3.
Збивташе. Во дол, исклучиво обрастен со црвени шари на диви стебла, не обле-
ани со светлост за да личат на вкаменет пламен и не толку под превез да личат на
мрак за да се поверува дека се заборавен дел на ноќ, голташе црни залаци и ско-
мињава ракија, со брзање на човек пред кој стои темница и долг пат во таа тем-
ница која го демне, му ветува талкање, му го развива сознавањето дека таа не е
нешто што не постои и дека не е самоуништива во тоа постоење. Сит и загреан, го
фрли празното шише в грмушка и се упати преку суводолици, просеки и прнари
да го бара местото на сокриената пушка и уште еднаш, пак, да се спаси од нејасна
опасност – бегалец низ сплет на очај и соништа, на надежи, измама – изгубена
младост. Да избега – каде? Јасенско е сега бездруго – жива поткова на чекачи, ќе
се затвори околу него, ќе се стега, ќе се стеснува, крт не ќе ја мине, лилјак не ќе
ја прелета. Сепак мораше да се врати, ноќе, да ја чека Костадинка Блатиштец зад
чешмата, во сенката на тополите, да ја поведе со силата на една магија во која
беше уверен – најпосле, зошто не преку граница?
Немаше што да очекува тој од животот, рекол подоцна на суд Марко Русовски
обидувајќи се да му го припише убиството кај јасените. Бараше да му помогнеме
да избега. Не го пријавивме зашто ни се закануваше дека ќе нѐ убие. Тој влегуваше
во куќата на кумот Оканица...
... Сосила, тврдел и Панко Оканица. Го чував, се плашев да не запали како што го
стори тоа еднаш. Се фалеше со пушката, прилегаше на својот татко Сократ Ко-
цевиќ. Зашто и тој со бомба...
... го отепа Ерменецот“, повторувал и Стојан Нуневски. Апостол Коцев му беше син
на Ерменецот и требаше да се вика...
... Несреќен Случај, тоа можеше да биде неговото име, сведочел и Кузман З. За жал,
тој имаше друго име – Копиле. Селото не го сакаше, луѓето бараа некого да го го-
нат. Го одбраа него. Не верувам дека ја запалил куќата и дека убил. Во последната
своја ноќ...
... Тој јурна на мене со пушка. Пукав, се бранев, се бранел Борис Блатиштец. Не знаев
дека мојата жена е помеѓу нас и дека...
... Апостол ја демнел секоја ноќ“, изјавил на третиот ден на судењето Богојчо Бун-
даров. „Кумот Борис многупати плачел пред мене. Не можев да го разубедам дека
децата не се негови. Не, куме, плачеше. Децата се копилиња на она копиле. Впро-
чем...
... во Јасенско е убиен Онисим Малакијан, во тоа време памфлетски наречен во не-
кое весниче фабрикант за селски деца, како во занес говорел Кузман З. Селаните
192 Славко Јаневски
на Јасенско страдале, не им верувале на жените. Суровите подбивачи многу деца
крстија со имиња Арапи, Евреи, Ерменци, (обвинителот се нервирал дека сето тоа
не е во директна врска со судењето). Ми се чини, продолжувал Кузман З., дека не
може овој случај да се објасни без да се свртиме кон минатото...
Но судењето, долго, здодевно, конфузно, се одржуваше во февруари, по три ме-
сеци или повеќе, а во тој ден од втората половина на ноември, Апостол Коцев го
пронајде местото на сокриената пушка под црвеножолти лисја и меѓу корења на
стебло, од закоренување уште во обид да се протегне кон животворна топлина
на некоја пролет. Над падината, по самиот раб на ридот, се влечеше зелен, сре-
бренодамкав облак. Ветар немаше, можеше да се чуе и најслаб шушкиот на од-
ронат лист. Се наведна претпазливо. Со обете дланки ги разгрна лисјата. Како
да расфрлуваше златници. Ја соголи земјата завлекувајќи ги со треска рацете во
празнината под едниот корен, потоа под другиот, тежината на главата го влечеше
да тресне со чело во стеблото. Во него пукаа нишките на месото. Беше сличен на
онесреќен волк со шепи во стапица. Се извиваше збивтајќи. Можеше во своето не-
верување да копа и да прокопува, да бара – попусто: пушката и реденикот со не-
колку куршуми ги немаше. Не на тоа место. Ги извлече рацете од под глуждестите
чепорки и го исправи грбот сѐ уште на коленици, мислиш во молитва е, антаво
проредувајќи ги распретаните лисја. Неопределените сомневања полека се раз-
грануваа во ужас пред можноста некој да ја нашол пушката (не некој – некои што
го стеснуваат својот круг околу него). Зелениот облак на ридот се развлече, стана
лилав како пред самрак а нему му се стори дека предолго ги распретувал лисјата
и ја копал лингуравата земја, до самиот залез зад западните облаци. Се обиде
да се смири. Можеби не го нашол вистинското стебло – многу дрвја имаат голи
корења, повеќето се наведнати кон исток. Сакаше да стане за да пресмета од која
грмушка пред повеќе часови во истиот ден избега зајакот и во кој зацеп седеше,
со десната половина сврте кон него. И ќе станеше. Тогаш чу – бегло, повеќе со
крвта како што му се стори отколку со слух. Се сврти потпрен на едната рака. Под
ногата на оној што стоеше зад него со неговата пушка в раце, се нишаше скршено
гранче; беше онаков во какви тој никогаш немал доверба – теренски облечен, со
очила. „Сега знам“, се крена полека. „Изутринава ти ме следеше.“
„Те следев од ноќеска“, призна другиот. „Ова е мој благден, долго те барав. Јас,
пријателе, дење спијам. Ноќе не ме плашат ни сенки ни сеништа. Се раскинувам
на парчиња и демнам. На сто места. И сѐ знам. Од плашливите и судбината бега.
А ти, и јас, мислам, имаме свои судбини. Стравот е помал од нас за глава.“ Апостол
Коцев молчеше. Не сфаќаше многу. Другиот му рече дека одамна, пред триесет и
некоја година, привремено се населиле во Јасенско Ерменци – Габриел, Агатија,
Онисим и Галактион, сите Малакијановци. Бегале од Турци или од рисјани, којз-
нае, од православни руски дворјани, брадести болјари, можеби. Барале и нашле
нова Ерменија. И почнало. Поточно, Онисим Малакијан, санкилот и волшебник,
ги пленел жените. Семето му се фаќало. Сегде, подоцна и в град. Вторпат кога до-
шол во Јасенско бегајќи пред агентите на диктатурата, ја создавал Библијата на
црковните ѕидови на Кметска Колепка. „Тогаш и го убиле. Со бомба.“

„И – мене ли ме ловиш како убиец?“ праша Апостол Коцев. „И за него како и за
Илија ли сакате да ми ги наполните цревата со оловен безел?“
„Не“, одмавна другиот со глава, брзо, неколку пати; очилата сепак не му паднаа.
„Не сум одмаздник. Сакам само да ми кажеш дали тој, Оносим Малакијан, имаше
деца во Јасенско.“
„Можел повеќе да има во некој град“, со зол глас го пречека Апостол Коцев. „Таму
подолго живеел. А и твојата коса е арапска, со ситни кадри.“
„И мојата“, со насмевка се согласи другиот. „Осумнаесет години ме прогонат сенки
дека сум негов син. Еден од моите родители се уби заради тоа. Негов син, раз-
бираш – копиле. Како уште некој, како ти, Апостоле Малакијан. Не ведни се кон
каменот. Пушката е побрза. Погледни, железниве петленца се кренати. И слушај
ме: мислам дека сме браќа по татко.“
„Измамнику“. Апостол како да сакаше да се стрчне кон него. „Поради такви како
тебе од детството тргам. Води ме во твојата милиција или каде и да биде и не...“
Другиот го прекина. „Никаде. Ќе те цедам да се сетиш и ќе се сетиш. Јасенчанец го
уби плодниот Ерменец.“
„Јас тогаш бев мал.“
„Ти, не и некои татковци. Ќе ти се допадне ли ако ти кажам дека и Симонид Дуду-
лев може да ни е брат? И не само тој. Од пијани старци чув, од Алтана Магиров и
оној Ќорев – неколку селани сакале... Разбираш, Онисим Малакијан им ги глочкал
очите. Си слушал ли некоја караница помеѓу мајка ти и татка ти во детството?
Кажи, си слушал ли?“
„Во Јасенско секогаш имало караници. Ако сум чул, сум заборавил.“
„Нешто не се заборава. Рекол ли некогаш татко ти дека ќе убие некого?“
Апостол Коцев се фати за глава и седна на пенушката од која по осамнувањето го
гледаше лелеењето на листот и размислуваше дека сѐ има крај – и растението и
човекот. „Јас затоа не можам да сум виновен. И мене ме мачело дека татко ми му
пресудил на Ерменецот.“
„Сакаш да кажеш дека некој Сократ Коцевиќ, печалбар, го убил твојот вистин-
ски татко?“ Но ненадејното признание на бегалецот беше некакво прелевање на
ништо во ништо. „Тоа сакаш да кажеш?“
„На мртвите веќе не може да им се суди. Си ги погледнал ли иконите во црквата?
Сите измамени мажи таму се светци. Некои кришум ноќе ги премачкувале лицата
194 Славко Јаневски
со катран... А јас ќе се родев и без него и не ќе слушав подбиви дека сум кутале. И
не ќе се одмаздував.“
„И се одмазди. Запали куќа, уби дете. Со оган и со крв сакаше да ги покриеш спо-
мените...“
Апостол стана од пенушката. „Твој апсеник сум. Не обвинувам друг дека запалил
и дека убил. Ајде, ќе тргнам пред тебе. Држи ме на нишан.“
„Добро, ќе тргнеш и ќе му ја симнеш маската на некого. Мојата сметка е поинак-
ва – запалил и убил друг.“ Ненадејно, со широко разделени нозе, ја фрли пушка-
та кон него – бегалецот ја пречека в раце и отстапи, тој остана неподвижен. „На
Костадинка Блатиштец ли мислеше кога спомена дека си се одмаздувал?“
„Пушкава ќе ти каже повеќе“, ликувајќи рече Апостол Коцев. Од лилавиот облак
што лазеше зад сртот остана само уште козинав опаш – сив, скоро темен. „Сакаш
ли и неа, Костадинка Блатиштец, братски да ја делиме? Или сакаш да ти помог-
нам да се состанеш со иконописецот и да го прашаш кој е чиј син? Оваа пушка
убила, може пак...“
„Значи, сепак. Го уби момчето.“
Апостол се насмевнуваше. „Не ќе ти биде нужно да знаеш. Ноќеска смртта мина
крај мене, сега пак. Ќе живеам сто години. А многу ќе ми е. Достатно гледав секак-
ви будали околу себе. Сакав да речам – пак може да убие пушкава.“
„Не може.“ И другиот се насмевнуваше. „Празна е. Реденикот го сокрив в грмушки.
Се обидов да знам што сакав да знам.“
„Сега знаеш.“ Апостол Коцев отстапи. Ја фати пушката за цевките и се намести
за замав. Подивен, веројатно бескрајно понижен, можеше да откорне стебло од
камен. „Пушките убиваат и со кундак.“ Облакот се распливна, небото потемне над
ридот. До тој миг изгубени, сојките со крескање се јавија од неколку страни. Со
сличен глас им се придружија смрекарки. „Кој си ти? Зошто ми ја врати пушкава?“
„Внимавај“, рече другиот. „Пушките не се држат со свртени цевки кон себе. И нај-
мало гранче може да ги поттргне чкрапците.“
„Сеедно. Празна е.“
„Не е“, рече другиот. „Во секое лежиште има куршум.“ Остана неподвижен, како
без вид, со крената глава. Обете раце му беа во жолтата виндјакна. Личеше на
човек што не сака или нема од што да се брани. Чекаше Апостол Коцев да се уве-
ри дека не го излагал и не му даваше време да се чуди. „Не верувам во ништо без
доказ. До денес сите траги ме водеа кон покојниот Ахил Дудулев. Мислев дека тој

ја фрлил онаа бомба. Доказите, разбираш, се сѐ. Не сум сигурен дека си убил. Ни
дека не си. Ако сакав, ќе те дотерав пред суд. Сега мислам дека самиот ќе дојдеш
со мене.“
„Мене никој веќе не ми верува. Селаништана ќе ме растргнат, пци се. А ти, не вле-
чи се по мене. Не барам адвокати, заштитници. Каде е реденикот?“
Се стемнуваше. Тој брзаше помеѓу поцрнетите стебла не обѕирајќи се, сигурен
дека другиот, иако тргна по него, не ќе стаса лесно до едно летно засолниште.
196 Славко Јаневски
ГЛАВА ЕДИНАЕСЕТТА
1.
Поминаа единаесет дни: умреа еден по друг старецот Аким Зарзевски. Со воздиш-
ки по Костадинка Блатиштец, рекоа, и Манојло Муртин, безгласна буква на аз-
буката на ломотењето и куп болештини под кој и маска ќе паднеше со истинати
ноздри, умре на два дни по свадбата на учителот-поет Андро Бацковски со пре-
белената Аника Муртин, околу која попусто се вртело, како што расправаа, вче-
рашното војниче Фидан Оканица, а на нивниот кум Леонид Бончев му се роди син
точно кога некои деца ги нападна овчка сипаница, не сите – на Дане Ноневски и
на Петре Бундаров, иако не беа излекувани од магарешка кашлица... И предмети-
те, како и луѓето, чиниш брзаа низ животот; најпрвин пукна прегреаното срце на
поп-Ивановиот грамофон, па Усни Усеини, по совет на попадијата, се обиде да ѝ
го врати животот на кутијата невратно кинејќи ја железната утроба за радост на
Циганчињата, ненадејно богати со сјајни тркалца и дребулии, потоа и на тракто-
рот му се случи нешто, се заглиби на граница помеѓу пресни ораници и угари и
остана тврдоглаво неподвижен... Во вториот неделен ден на тие единаесет дни,
веќе со два чекора во декември, стасаа од Нејасенско на коњи, на коли и пеш, под
избледени барјаци и со гајда, гости. Тешко денес некој да памети како дошло до
средбата на луѓето од скараните села, некој не го прераскажува неделниот раз-
говор. По натпреварот на ковачите кој побрзо ќе искове четири поткови едно по
друго и по читањето на своите песни од страна на учителот, мозолчав младоже-
нец со нацртани мустаќиња и со рими вљубен во трактори и задруги, во Маркса и
во секретарот на Околискиот комитет, се пиеше под отворено небо. До тепаница
не дојде.
Единаесеттиот ден, во ноќта, гревот и по третпат процути. Далеку од секој жив,
зад последната плевна стоеја во сенка на дрвја Апостол Коцев и Костадинка Бла-
тиштец.
Единаесет дни ги демнев, изјави подоцна на суд Кузман З. Не знаев дека точно
во таа ноќ ќе се случи. Стасав доцна. Снегот веќе беше крвав.1 Мракот беше пре-
полнет со снегулки. Зимата, прерана и веднаш по тоа кратковечна, ја постилаше
својата невиност до недоглед. Тие можеа да бидат како деца со пребела нерече-
ност во себе, светост, дел на приказна. Не беа, беа сенка во сенката на сомневања-
та. Повеќе таа, кога рече дека не е толку млада, дека на ништо не се надева. Сто-
еше впиена во него. Тој ја држеше за раце, не љубовнички, страсно. И не нежно.
Како да се плашеше дека не ќе го сфати без негов допир. Му рече да не говори
веќе за бегање преку граница – таа нема каде да оди. Ни тој. Ако не убил, зошто да
не се предаде. Тој ја прекина: слободни ќе се само во друга земја, негде подалеку.
Не убил, само дозволил друг да убие, да му ја земе пушката и да стрела. Тоа според
него беше достатно. Зашто ни самиот не е толку млад, говореше, за да скапува
1 ∗ Запишал подоцна: Ја крадеа љубовта, зли колку и добри, нивен виор ги оддалечуваше од сè, од секого: него
од опасноста, неа од куќата и децата. Така и почна нивната смрт.

на робија. И пак говореше за една друга земја со благи закони и со многу сонце.
Што подалеку, тоа тој сакаше. „Не“, остана таа наведната. „Не, не, не“. Во белината
на снегот виде сѐ што мислеше дека ќе раскаже (тој) и во што не веруваше (таа).
Град поголем од сто села, од илјада, со златнораби покриви. На зајдисонце до-
дека дел небо се покрива со румени лилави, бакрени дамки или риги кон кои се
стремат распеани гулаби и чучулиги, таа стои пред мала, нивна куќа и го чека со
смерни очи, блага. Невидлив превез на тишини лежи врз неа. Таа е еден нов свет,
ветровите останале изгубени на поминатите планински врвици зад границата.
Од западното руменило капе сребро во голема река преку која лежат мраморни
мостови. Чека, дочекува. Тој брза по широка улица, уморен е, среќен. Доаѓа ноќ.
Не ноќ на мраќава, ноќ на звуци и бои. Тоа е повеќе зреење на денот во чија јатка
лежи нов, млад ден, во кој сѐ ќе има свое срце, и секое срце свое ѕвоно. Во сини-
лото на преминот, најбогати се со песна штурците. И повеќе од сѐ, тие се сојузни-
ци на жените... „Не“, се тргна. Врз недовршената визија во белината легна сенка;
сомневањата ’ртеа ... Овој човек е без излез – свесно ја влече кон бездни, полесно
ќе му е ако не страда сам. Го слушаше неговиот шепот, додека бегаше од своите
деца, тихо, во себе, некогаш дива и горчливо зла кон него и кон сите мажи, сега со
навев на птичја збунетост во срцето. „Не“, и пак го слушаше неговиот шепот како
оддалеку.
Тој можеби проникнуваше низ павлаката на нејзината решеност до нешто друго,
до онаа мисла што можеше да биде дел од него. По последната средба под косо
подаденото дрво кон исток, уверен дека не е тешко да му се стапне на опаш, реши
– не сам. Навистина в туѓина ќе му беше тешко сам. „Можам и сам“. Гласот му бе-
ше засипнат. „Можам, не сакам. Зашто патам, се споулавувам. Секоја ноќ сонувам
дека спиеш со нововерец.“
„Нововерецот ми е маж. Нема зошто да го сонуваше ако не избегаше она лето, по
несвршената жетва.“ Сега не ја бараше визијата на непознатиот град. Се бореше
со пркос против него, против себе. На снегот помеѓу нив немаше ништо, ни сенка.
„Младоста не осамнува двапати.“
Тој знаеше – сакаше да му каже дека ги прокоцкал дните на изгубените години.
„Го жалиш нововерецот“, избувна: „Не гледаш дека ќе пропаднеш.“ Зборовите му
стануваа накострешени. „Или се одмаздуваш?“, Ме задржуваш, чекаш да ме фатат.“
„Тогаш бегај, не давај им се. Не ќе можам без своите деца.“ Ја праша без потсмев, ѝ
ќе стори дека секој збор го извлекува од темните далечини на својата беспомош-
ност, како ќе живее со мажот. Не му одговори. Тој и не чекаше одговор. Со вкочане-
ти, скоро мртви очи ѕуреше низ неа – во своето минато или во нејасната иднина.
На лицето му се топеа снегулки. И рече, со друг, не свој глас, дека ќе ја послуша.
Уште некој го советувал да се предаде. Во тој миг како да ја виде неговата ста-
рост: на челото, под влажната, наполно скротена коса, брчките беа видливи. Но
визијата на невидениот град се враќаше, се распрснуваше, пак раснеше од златен
сињак, и сѐ така, долго и упорно, примамливо. Град без цел, ненужен, зашто тој
198 Славко Јаневски
стануваше постар и сѐ повеќе беше старец по нејзина вина како што можеше да
не биде тоа или да им се врати на своите вистински години ако му се смилуваше.
Се впи во него, во длабеноста на неговите гради што смекнаа за нејзиниот облик.
Ги завлече прстите во влажната грива на неговата глава. Зашто знаеше уште кога
доаѓаше да се сретне со него дека тоа ќе се случи – во себе долго го повторуваше
она што сега го рече. „Господ нека ми прости, не можам поинаку...“
Не жуберкаше крвта во нив. Стоеја кај чешмата, до самото поило, на она место кај
што се сретнаа првпат по неколку години. Тоа можеше да биде магија на занес
кога човекот е недвижење или непостоење, додека под него се лизгаше земјата,
да знае подоцна дека минувал од место до место, од недоразбирање до нераз-
бирање, од еден круг на животот до друг. Зад нив беа отпечатоците на нивните
стапалки. Таа го избриша влажното лице, исто како еднаш под ноќен дожд и исто
како тогаш се наведна по стомната. Ја праша кога. Не знаеше, договори – можеби
дниве – и му рече да не ја тера да се колне. Визијата на големиот град отиде не-
вратно. А тој кај ќе спие. И кажа, немаше зошто да крие дека Панко Оканица му е
домаќин, досега и уште неколку дни. Го остави, немаше веќе што да каже, појде
со дребни чекори, со собрани раменици, не пребрзо и не со намера да сврти кон
таа осамена сенка сета издупчена од бели молци. А потоа, подалеку од чешмата,
знаеше дека помеѓу нив стои трепетлив превез, дека е веќе невидлива за него.
Сама, во глуво брзање, се плашеше од чкрипењето на снегот. И се стори дека не-
кој, бездруго не тој, гази зад неа со ритмот на нејзините чекори. Само малку, до-
пирајќи го со врвот на брадата влажното рамо, се сврти. Не многу далеку зад себе
виде сенка. Застана возбудена и сѐ уште со лице свртена преку рамото. И сенката
застана. Но тоа можеше да е и грмушка што живее во близина на луѓе и останува
незабележана до заснежување, додека во една ваква ноќ не го добие своето зна-
чење. „Кој е?“ сепак праша проѕемнато срце. „Кој е?“ И мислеше дека знае и без да
ѝ се каже дека во тоа клопче гледа судија на сите гревови на светот. Се стрчнува
кон куќата со лице во бура. Пред да ја одбутне вратата со рамо, се сврти уште
еднаш. Знаеше, сенката стоеше на иста оддалеченост зад неа а таа можеше да и
го чуе збивтањето, не како на пес, полошо, како на човек со кучешка нарав, или
волча, или нешто што е поголемо зло и својствено само на човек.
Се најде пред лицето на нововерецот, не маж, дури не и Борис Блатиштец, само
нововерец, туѓинец, некој на кого што не ќе се мисли во еден град. Гледаше во неа
со очи на жолто сомневање и сакаше да знае кај била толку долго – ги чул новите
песни на Богојчо Бундаров и поодамна се вратил, дома е толку време колку што
таа можела шестпати да оди до чешмата и да се врати. Му рече нешто, богзнае
што, слушајќи збивтање зад себе, без намера да се брани, да лаже или да ја каже
вистината зашто тоа веќе не можеше. Знаеше дека и очите ѝ се предавници. По-
чувствува удар на ветар од грб. Не се сврти. Само нејасно помисли дека почнува
крајот. Нововерецот ја накриви главата. Не толку зол колку изненаден, гледаше
преку неа.
„Бараш ли некого?“

Сега се сврти. Во отворената врата се грчеше црна пакост и го бараше од неа својот
син. Потоа му рече на нововерецот дека ја видела кучката со некого, најверојатно
со Фидана Оканица. „Излези“, рече. „Нивните траги лежат во снегот.“
Борис Блатиштец изгледаше како замелушен од удар и се држеше на нозе бла-
годарејќи ѝ на наследената жилавост на предродителите; и тие по еднаш нешто
слично преживеале и живееле подолго од својот живот само заради одмаздата. Ја
праша тихо дали е вистина. Како да не сакаше да му се одговори.
Сите тројца стоеја и се испитуваа, побрзо со здив отколку со очи. Борис Блатиштец
ја симна пушката од ѕидот и извлече од обесената торба грст куршуми. „Јадра сач-
ма“, рече. „Двојка. Ако не можеш ти, ќе проговори Фидан Оканица.“ Прашуваше
пред тоа со неред на збунет иследник, брзо без воздишки на стрпливост да го чуе
одговорот. Главата му се тресеше. Забите ѕвечаво му се удираа. „Ако не кажеш... А
девојкава е за волци... Или вештеркава... Ајде, викни ѝ дека лаже.“
Таа можеше да го чуе чкртањето на неговите последни катници. Тогаш, додека
слушаше како ја полни пушката со несигурни раце, врз неа се урнаа сите кули
и тврдини на непознатиот град Сагапо или со слично име. „Оди си сега“, ѝ рече
на старицата. „Го предаде сина ти. Оди си.“ Нововерецот ја избута малоумницата
пред таа и да разбере што ѝ се говори и се потпре со грбот на вратата. Таа клекна
пред него. „Удри“, му рече. „Имаш зошто.“ Но тој прашуваше со ѕвечави зборови
зошто, а не можеше, колку и да сакаше, не можеше да говори за пеколот, потоа
за светлоста што само тој еднаш ќе ја види. Очите му беа зацепи од нож, жолти
светкави, опкружени со влакненца и брчки. Но тоа беше сепак лице на човек што
умее да пати. „Нема господ“, офна „Ни нововерството не ја извлече куќата од кал.“
Грчевито ја стискаше пушката. „Јас тоа требаше да го знам, јас и сите други, до-
дека тој ноќева кај Оканица. Ги стискаше куршумите в дланка доближувајќи ѝ ги
до очите. „Јадра сачма. Двојка. Ќе ја прославам некогашната жетва.“ Таа ги подаде
рацете кон неговите нозе. „Не“, рече тој. „Не само таа жетва. И тебе. Одамна во ова
село никој не загинал заради жена.“ Се напрегна од коренот на ногата. Со цела
стапалка ѝ го покри лицето. Таа со тил тресна на подот. Од крв и кал нејзините
заби ѕиркаа пребели. „Кучко“, се наведна над неа. „Гледај да бидеш подалеку кога
ќе се вратам.“ И излезе.
„Борисе“, повика. Тој не ја чу. Светлоста на ламбата се разлеа ослабната по соба-
та. Низ отворената врата бувна студенило. Пред неа се повлече светлоста. И ис-
крите на свеста се нурнаа в темница. Потоа чу, некој ѝ се доближуваше. „Мајко“.
Се исправи. „Добро“, помина со дланка преку лицето. „Не е ништо. Врати се, сега
спиј.“ Девојченцето го забуца лицето во нејзиниот трепетлив стомак; липаше во
мракот. „Ништо“, пак рече. „Врати се и легни“. Потоа, сама, зграпчи снег од прагот
и го покри лицето. Се нишаше. Од ноздрите ѝ течеше крв. И побара во мракот да
се фати за нешто.
Не знаеше колку долго стоела потпрена со обете раце на масата и не знаеше дали
200 Славко Јаневски
нововерецот навистина го знае дувлото на дивината. Чу само злокобно завивање
на пци и се стрчна по недопокриените траги во снегот. И виде, почнуваше крајот,
низ мрежа на снегулки се пробиваа сенки.

2.
Никогаш Панко Оканица не беше го видел Апостола Коцев толку среќен.
Бегалецот, по девет дни, втора ноќ повторно гостин кај него, не личеше на себеси:
на лицето му останаа само машките брчки на неговите години. Во него како да
пламна пролет, дури како да беше и нешто повисок. Домаќинот можеше да го
познава како своето ќесе за тутун и пак да не разбере како може тој во една ноќ
да се подмлади и со глас и со мирис, ни годините ни минатото да не можат да му
се определат. До оваа ноќ домаќинот многу ризикуваше, се коцкаше со сѐ што
имаше спечалено, не само како имот туку и како опит во сите свои пет надминати
децении полни со пречки, на пат што не познавал до неодамна паѓање. Сега
беше осамен, голорак, не многу подготвен војник за битка со предизвикуваната
судбина. Омразата, тој двигател на неговиот отпор, нешто малку посилна и од
прочуената итрост, беше река на улавост, едно злопретчувствувачко извирање на
несопирливи текови. Го мразеше и ортакот, му беше мачно да седи со него и да
претпоставува дека жена му или Фидан Оканица стојат во чорапи пред вратата,
прислушкуваат и веќе знаат дека е победен, жена му со ситни очи без свирепост,
без копнеж, без ништо во нив, просто сонлива, син му со исти такви очи, празни
нејзини, зашто го имаше само неговото лице, сиот однатре глекав, недообличен
за да се знае каков е.
„Си остарел, Панко“, му го чу гласот на немилиот гостин. „Тежок сум ти.“
„На старците сѐ им е тешко“, воздивна. „Претежок е самарот на животот за мојот
грб. Се испразнија вреќите, под таванот не виси пастрма. Четири усти сме со тебе.“
„Пет“, рече поучно Апостол. „Престолонаследникот без прекин џвака. Појадува и
пред и по ручекот. И пак му се проѕираат ушите. Таквите стануваат големци в
град. Танки се, се провлекуваат низ секое дупченце. А кога ќе им стежне стомакот
од баници и пржоли, не ќе им се нужни дупченцата. Сите врати ширум ќе им бидат
отворени... Така е, пет усти. Но напролет тоа стократо ќе ти се врати. Твојата нова
револуција ќе ти крене споменик.“
Дал споменик на гробишта, сакаше да го праша Панко Оканица. Не можеше да
биде груб спрема немилиот гостин колку што беше чувствителен кон себеси.
„Реков дека не ќе има што да се јаде, не споменав никаков споменик. Мислев дека
селава ќе се скрват. Се излагав. Се спријателија. Како маски влечат кон свои јасли.“
„Знаеш ли што размислувам?“ Вилиците на работ му беа сини – тој Апостол
Коцев криеше во нив смеа. Тутунската чурлава како да му избиваше и од косата.
„Државичкава има орден за народни заслуги. Ако беше нејзин, ако пиеше за
нејзино здравје, два ќе ти закачеше. Од обете страни на градите по еден. И ќе
202 Славко Јаневски
ти одобреше вечна гага за патување. Ордените се билет и за воз и за државен
камион. А вака... Главата ти се лизга од рамо како по масло. Гледаш ли, ја држиш
со обете раце.“
„Мојата глава ќе остане на своето место. Не грижи се.“
„Убаво, сега веќе нема да се грижам. А ти, кога не ќе ме видиш веќе, не тагувај.
Побарај го брат ми, тој ќе те утеши.“
„Брат ти?“
„Брат ми. Што мислиш, Панко, дали навистина сум копиле? Кажи, не ќе ти се
налутам. Оној, Ефтимовиот кираџија, се колнеше дека од ист татко сме, до – така
е – оној Анисим, Инисим. Нешто ти кажував, но не ти реков што му реков на типот.
Едниот мој татко го убил другиот. Кажи, ти помниш шепотеа ли селаните дека
ѕидарот Сократ Коцевиќ – а?“
„Арапот или што беше тој, сите го мразеа. Сега веќе не помнам што можело да се
случи.“
„Но јас знам. Потоа тешки му беа дните на татко ми. Како и моите кога шепотеа
дека сум копиле. Го стискав срцето, добро, велев, почекајте – и други ќе чуваат
копилиња. Костадинка не ми беше прва. Само ми остана последна... А мајка ми
тогаш покажа со прст кон Сократ Коцевиќ – ти го уби, рече. Тој истресе од џеб
грст дукати. Молчи, ревеше. Сега ќе имаш што да јадеш ... Панко, ти имаш син, мој
врсник. Падна од дудинка на кол. Не помнам, му беше ли косата кадрава?“
Оканица се фати за срце. Не изгледаше дека се чеша. „Јас не... Ти сакаш... Зошто?...“
„Само ти тогаш имаше дукати. А џандарите спиеја кај тебе, потоа објавија дека
Анисим-Инисим чепкал бомба. Колку му плати на татка ми? Колку ќе платеше
некому сега – и мене... со бомба, а?
„Апостоле“, скоро залипа Оканица. „Зошто така? Мојот син бил мој син. Жена ми
познавала чест.“
„Честа е едно, она другото е друго. Не ќе е ли чесна Костадинка Блатиштец ако си
ја дувне со мене преку граница?“
„Ти си ѝ лански снег.“ Во гласот на Оканица надеж. „Оломлански. Не верувам...“
„Ќе поверуваш.“ Мачење, избавување. „Кај тебе ќе останам уште некој ден. Потоа
– преку Беласица, фидерзен. Светот е широк, во градовите се јаде бел леб. Не се
шегувам. Ајде донеси капка ракија. За среќен пат. Нели, имаш?“

Набраното чело на Оканица се облеа со светлост. Ушите не му беа црвени. „Има, ќе
се најде.“ И мислеше – ќе ја проветри потоа куќата, ќе плукне кон месечината кога
ќе изгрее крвава. Нема со кого да се здружува, нема зошто. Засега. Додека не дојде
вистински ден. „Ќе се најде и повеќе од капка.“ Навистина, избавување: „Бутни во
печката суровица. Ќе си поседиме.“
Пак пиеја како некогаш во онаа ноќ кога му ја купуваше на ајдамакот душата
откупувајќи ја сега својата од него. А тој како да сакаше да го извлече сиот живот
од мрак, да го расчлени на дни, на часови. „Се вратив и им донесов на многумина
несреќа. Илија е мртов. Стојан брза по него.“ Набројуваше на прсти – рабовите на
вилиците му беа пак сини. „Бедната свршеничка од Нејасенско, и таа е со закопана
среќа. Машки се стриже. На чолакот му изгоре куќата. А и мајка ми, нема кој да
ја закопа. Ако ме најдат кај тебе, збогум, главо. Со тебе и со мене ќе го потпрат
на ѕид и твојот кум. А зад ѕидот ќе лежат на робијашка слама – еден, двајца,
тројца... Чекај, значи: престолонаследникот Фидан, кралицата мајка, гостите што
пиеја пред две недели со тебе. Борис Блатиштец ќе разбере, а кога ќе разбере, ќе
разбереме и ние дека и нововерците – или саботјаните, што ли се? – казнуваат со
крв за прељуба. И така ќе им останат децата сираци. Алки сме ние, во синџир. А
кога едната ќе за’рѓа, сите...“ Пиеше, се испитуваше, пред себе полагаше сметка.
„И ќе бегам. Проклет сум, проклето е сѐ околу мене. Ти реков ли – и Костадинка
ќе бега со мене. Пак таа ќе се моли само во неделите. Молкна за миг, очите му беа
склопени. Патуваше во дните на детството брзо и во лак и бегаше пред згонот
како копиле спомнувајќи си на последните години. „... А во градот – аптекарка,
мастика, дебели колбаси со сланинче. И тага, брате, тага. Ти се кине срцето. И се
вратив да орам, и ме пречекавте – ти со ракија, со фак, не прекинувај ме, навистина
реков со фак за стаорци, другите со пцости. Еве го копилето. Сега ме гледаш,
мислиш дека сум тапосан. Луле Бургас. Пијаниот може да го отвори прозорецот и
да зареве – еве сум, дојдете да ми кажете дека сум копиле. И удри кога ќе дојдат.
Реденикон не е празен... Не, Панко не плаши се. Не ќе убијам јас никого. Ќе отидам.
Но меѓу нас ќе остане сметка. Ти ме глави за момок...“
„Момок на постела“, се расони Оканица. „Не ти бутнав рало в раце.“
„Пушката е потешка од ралото.“ Пиеше, лицето му гореше. „Ти, Панко не си без
дукати. Кажи – не си, нели?“ Се насмевнуваше. „Нема да се судиме. Ако платиш, ќе
бидеш полесен за грев. Да кажеме – дваесет.“ Оканица праша што дваесет; ушите
тажно му висеа како на стар териер. „Дукати.“ Пак мачење: „Јадев и пиев кај тебе,
инаку триесет, педесет. Но ќе појдеме редум. Колку му даде на Сократ Коцевиќ да
ја фрли бомбата?“
„Не јас...“ Сега уште еднаш се врати далеку, во минатото во кое подетинетиот
Онисим се загледал со студени очи во небото, додека планината уште татнела и
трепетеле дрвјата со шрапнели во кората. Се врати во денот на една смрт иако
за тоа никогаш не говорел, никогаш никој од него не барал да говори за тоа. „Се
говореше дека на Сократа џандарите му платиле.“
204 Славко Јаневски
„Џандарите – зошто?“
„Се плашеа до Онисима и не беа сигурни дека ќе докажат оти е руски шпион.“
„Убаво.“ Ново мачење: „Ќе тргнеме пак редум. Ти, значи, си бил вака со џандарите.“
Ги протри показалците еден од друг. Почнуваше сурова игра; едниот се
подмладуваше, другиот сѐ повеќе личеше на стар пес со измитарени уши. Над нив
лежеше ноќ, помеѓу нив суров закон на човечка нерамнотежа. Сето тоа можеше
да трае подолго, не до осамнувањето, до вечниот мрак на едниот од нив, ако во
прозорецот не бувнеше ветар како предводник на еден очај, бол што човекот
само еднаш го искажува со зборови.
„Бегај, Апостоле!“
Зашто Костадинка Блатиштец веројатно трчаше пред оние сенки што ги виде и
за кои тој не знаеше и зашто се обидуваше да го спаси, да го натера да се брани
држејќи ја в прегратки и повлекувајќи се кон ветениот град. Тогаш, ако таа
почувствувала, тој можеше само да чуе и со моќ на видовитост да знае што се
случува: грмна пушка чкрапалка со многу барут во патроните.
„Костадинка“, викна тој. Оканица умираше пред неговите соголени заби. Не
знаеше дали Апостол му викна најпрвин да ја изгасне ламбата или ја изгасна пред
тоа тој да го рече; го виде во мракот, во црвениот отсјај на распламнатата печка:
ја граба пушката, го трга чергичето од прозорецот, го отвора и искокнува, бос, во
негова фанела, пцуејќи.
„Костадинка“, како ехо на својот глас повтори надвор, во виорот на снегулките.
Наслушнуваше зашто уште некој го повтори тој збор, никогаш со поголемо
значење од оваа ноќ. Сега знаеше дека навистина се случило, дека е свршено.
Истрелите се ближеа. Се стрчна подгрбавен, гологлав, по чорапи. Зад себе
оставаше соништа и крвава трага на ранетата петица. Како да прогонеа волк –
ревеа, се храбреа еден со друг. Потоа го стасаа сачми. Беа усвитени. Или така му
се чинеше. Го стасаа и му се забуцаа во тилот. Не застана. Само уште повеќе се
подгрбави. По ’рбетникот му се лееше крв и го морничавеше. Тој доживуваше
нешто никогаш не помислувајќи дека тоа така се доживува, дека од ушите му
розга писок и врела пареа во едно ослободување на насобрана енергија што е
наеднаш и тежина, го доживуваше големиот миг на моќта во која и утробата
умее да се смее над човековите глупости заради кои ѕверски се гони и ѕверски се
бега додека се пукаше и се кршеа и дрвјата и каменот, и тој заедно со нив. Потоа
го стаса револверски куршум. Му го проби рамото, не зглобот, повеќе работ на
плешката, го отфрли. И потаму го врнеше оловен дожд. И ушите му беа издупени.
Последниот удар што го почувствува му го скрши коленото. Ја пушти пушката.
Заринка во снегот. Но беше дивина пожилава отколку што можеше да мисли
самиот, ѕвер што сепак лази, се влече ничкум кон дувло, да преболува со силата
на животинската крв што во засирувањето ги затвора раните и со станува самата
себеси пречка.

Гласовите ослабнуваа зад него. И пукањето се прореди. Тој сега уште само со
желбите се влечеше кон летното засолниште, кон Змијарник, потаму, сѐ потаму,
и можеби знаеше во агонијата дека Борис Блатиштец се витка над истинатата
Костадинка и липа со положени дланки врз долгата пролеана коса и пролеана
крв, и дека оној Кузман З. трча по неговата трага и самиот гологлав повикувајќи
го да се врати, да застане под негова заштита, потоа да лази по крвава трага, слеп,
со изгубени очила во магла што не го ветува својот крај.“
„Апостолеее!“
„Дојди, копиле.“ И устата му беше крвава. Над него ниско летаа диви гуски. „Дојди.
Со мене ќе ти е полесно да умреш. И мене со тебе.“ Лежеше ничкум на три чекори
од пушката и знаеше – снегот под него поруменува, се топи. Гласовите веќе не
се слушаа. Увото, она што не беше скинато и потпрено на снег, му се поткрена
за шум. Не можеше да се сврти и да види – човек ли е или волк, во оган на бол
размислувајќи дали ќе има сили да ја привлече пушката и да го допре врвот на
цевките до своето чело.
Почнат о – 1949,
завршено – 1951 (еднаш)
1963 (сег а)
206 Славко Јаневски
ШУМА, ЛИСТЕЊЕ, СЕЧА
Некои судбини на Јасенско, приближно по редот на хронолошкото спомнување...
Стојан НУНЕВСКИ, Ерменецот, божји пратеник загинал од бомба. Селото
молчело. Со години. И тој. Само се сомневал на својот врсник Сократ Коцевиќ.
Умрел со неизлекувана жолтица во црквата на Кметска Колепка, како вдовец
и како последен машки ластар од лозата на некој Нуне, пред когошто живееле,
наследувајќи иста нива, уште еден Нуне, потоа Горан, Самоил, Богомил.
ЕФТИМ ДОДЕВСКИ. Богот лазел по крвава трага на снег. Тој плачел, тој изгубил
нешто. Никогаш потоа не го видел својот бог. Бил народен пејач на околиски
фестивал. Станал устен хроничар на настаните. Се обидел да се описмени. Без
успех. Орач. Во Историскиот институт се наоѓаат магнетофонски снимки со
негови раскажувања.
БЛАГОЈЧО БУНДАРОВ. Пцујач. И потаму устен поет на чекор од еден балкански
амок или од дилириум тременс. Женски кукал кога ја закопувале Костадинка
Блатиштец.
ДАНЕ НОВЕВСКИ. – Еден кораб потонал во морето на одминувањето. И дел на
кормиларот со тој кораб. Во една декемвриска ноќ пукал со парабелум. Со успех.
Прв го видел крвавиот снег. Бил поклоник на резолуцијата на ИБ. Неосудуван.
Вратен на активистичка работа.
ДОКСИМ КОТЕВСКИ. Ни една жена не е таква за да клечиш пред неа за помилување.
Никој не се раѓа од државен стол под себе. Бил во градска болница на лекување. Не
се вратил. Го заменил Мино Муртин.
АПОСТОЛ КОЦЕВ. Долг опаш на смеа. Жигосан, со кадрава коса. Тајна. Го убиле
куршуми и недоразбирања. Дел на неговиот живот лежи во судски акти. По
смртта на Трпана, во опустената куќа е најдена книга на непознат временски
поет и стар руски учебник по хемија.
ПАНКО ОКАНИЦА. Секогаш сојузник на смртта. Судот не се интересирал за
судбината на Онисима Млакијан. Умрел од срцев удар во времето на судењето.
СИМОНИД ДУДУЛЕВ. Избегал преку граница со Фидан Оканица. Трагите му се
изгубени. Вториот се јавил од Австралија; виден на слика со сламена шапка во
автомобил.
АКИМ ДУДУЛЕВ. Се преселил в град. Нема други податоци.
БОРИС БЛАТИШТЕЦ. Јадра сачма, рекол во една декемвриска ноќ. Пред тоа мислел

дека ќе пука на волци, не на луѓе. Бил затворен во себе. Безнадежен. Го убивале,
убил. Осуден. Потоа останал в град.
ПЕТРЕ БУНДАРОВ. Без фамилија. Со Васка Муртин отишол да одработува со
машини оревово и јасеново дрво. Знаел нешто, се доучил.
ПОП ИВАН. Бесни коњи на младоста. Занес во четата на Тодор Александров
(припадник на врховистичкото крило на ВМРО, организатор на атентати против
истакнати македонски емигранти во Бугарија, реакционер, убиен 1924). Пена в
ноздри, бегство. На рацете немал дамки од крв. Страдал од жандарми. Не пеел
во црквата за покој на царот во дните на окупацијата. Мистик. Се дамлосал, бил
пензионер, се надевал дека ќе го закопаат во дворот на црквата. Го закопале в
град.
... И Нејасенско...
МАРКО РУСОВСКИ. Не признал дека убил. Панко Оканица не го товарел. Осуден како
јатак на еден прогонет. Строго. Потоа му се губи трагата.
БОРЈАНКА(?) Далечни виножита. Заборав. Косата побрзо расте од очајот. Еден од
Коларови (сите живи) беше вдовец. Не се крпи веќе сам. Две деца. Град.
ВАНЧО БОГОЕВСКИ. Сѐ на жртвеник. Теоретичар: Партијата не ќе изумре ни во
комунистичкото општество. Причина – границите на државите ќе се вечни како
и човекот. Референт во градска општина.
... и уште:
КУЗМАН З. Барал. Го нема.


ПОГОВОР
Ниеден роман не е веќе прв македонски роман на светот. Ниеден тоа не ќе е.
Првата книга СЕЛО ЗАД СЕДУМТЕ ЈАСЕНИ ќе ѝ припаѓа на правта на историјата.
А јас сакав да прераскажам миг на хибридни чуда, да ги подложам настаните
на моите денешни сфаќања за романот. Ова судиите нека не ми го земат како
олеснувачка околност.
Авторот


ЈАВАЧ НА КОМЕТА
Над питомиот пејзаж на Македонија се појави комета!
Ова беше необична комета, ни малку слична на другите комети кои најавуваа
големи промени, смрт на кралеви, востанија и битки, војни и несреќи, раѓања на
големи луѓе чии дела ќе го променат светот или некои други чуда. Ова беше комета
на метафорите. Kомета која Славко Јаневски (1920-2000) во своето Петто годишно
време (И петто годишно време, 2000, збирка раскази објавени по неговата смрт)
ја опиша вака: „Необична е, таинствена. На неа ’ртат некакви кратери проѕирни
повити на занес и се отвораат наоколу цветови, слични на чашки од рубин и
на ѕвончиња од танко злато. Во близина на еден извор се шири како човечко
срце голем румен цвет. Од светлоста негова се појат вселенски птици. Мали се,
преполовен лешник им е гнездо. Пеат птиците. Песната и длабокото синило на
просторот едно се. Дел се од метафорите во стаклената кугла на вселената.“
Славко Јаневски ја зграпчи таа комета за опашката, ја јавна и оттогаш лета на
небото. Она што тој ќе го создаде, така летајќи на небото над Македонија, ќе биде
несекојдневно дело, грамадно по својот обем и значење.
Според законот на сопственото дело, Јаневски создаде еден сосем поинаков свет,
свет што е повистинит и постварен од светот каков што посакуваме да го видиме
и во тој свет да се видиме самите себе. Неговиот книжевен свет е силно осветлен
од блесокот на кометата. Самракот за миг се повлекол и тој јасно може да ги види и
да ги опише пределите под себе од таа височина. Таму распалената крвавоцрвена
комета го осветлила пределот откривајќи ги сите страдања и надежи на они кои
долу на земјата се раѓаат, живеат и умираат во времето сегашно и минато на оваа
почва.
Неговите романи, како што се: Село зад седумте јасени (роман, „Кочо Рацин“,
1952), Две Марии (роман, „Кочо Рацин“, 1956), И бол и бес (роман, „Кочо Рацин“,
1964), Стебла (роман, нова верзија на Село зад седумте јасени, „Култура“, 1965),
неговата декалогија Кукулино (тие десет тома со неколку илјади страници),
неговите збирки песни како Евангелие по Итар Пејо (поезија, „Кочо Рацин“, 1966),
Каинавелија (поезија, „Македонска книга“, 1968), Оковано јаболко (поезија, „Мисла“,
1979), Астеропеус (поезија, „Македонска книга“, 1980), Змејови во игра (поезија,
„Македонска книга“, 1983), Орач меѓу скелети (поезија, „Македонска книга“,
1992) Палетата на проклетството (поезија, „Мисла“ и „Римако“, 1995), па сѐ
до Измислена тврдина (поезија, МАНУ и Фондација „Трифун Костовски“, 2002);
неговите книги раскази од Кловнови и луѓе (раскази, „Кочо Рацин“, 1954), преку
Омарнини (раскази, „Нова Македонија“, 1972), па сѐ до И петто годишно време
(раскази, МАНУ и Фондација „Трифун Костовски“, 2001) – сведочат за величината
на неговиот потфат.
II Славко Јаневски
Неговото творештво полека, во текот на создавањето, од скица стана
монументална македонска фреска, во суштествено сведоштво за нашето вековно
опстојување под небото, сведоштво за нашиот историски пат до себеси, почнувајќи
од доселувањето на Балканот, преку битката на Беласица, од кога ослепени до
денес талкаме низ нашата историја; од освојувачките походи на Османлиите кои
пројуришаа низ нашиве краишта со кренати сабји оставајќи зад себе запалени
села и купишта трупови, сѐ до скорешните балкански кланици, татнежот на
топовите и ослободувањето на Македонија од воините со ѕвезда на челото во
дваесеттиот век. Тоа е фреска каде што се измешани глетки и привиденија од
времето кога нашите предци ги изградиле првите трошни колиби крај калливите
реки и седнале збиени крај огништата да раскажуваат приказни до мигот кога ќе
ја претвориме сопствената земја во депонија (Депонија, роман, 2000), во бескрајно
ѓубриште со планини од смет и отровни реки.
Така, во напорот на себеоткривањето и откривањето на сопствениот народ,
Јаневски ја откри нескротливата сила на македонскиот јазик и создаде дела
на тој јазик кои ќе останат сѐ уште ненадминати во творечкиот дострел. Дела
со исклучителна убавина каде што уметноста и историјата се обединуваат
и стануваат отелотворение на една подлабока вистина без која ние би биле
загубени на нашиот милениумски од низ времето. Би ја загубиле насоката и
ориентација под ѕвездите. Без нив нашата книжевност би била без оној таинствен
сјај на нештата осветлени од ѕвезди во ноќта на светот, без магија и без онаа
привлечност што само вистината ја има, а нашиот јазик би останал сиромашен и
ограничен, каков што е нашиот мал свет.
Ваквите возвишени инспирации кои создаваат врвни уметнички дела се ретки и
несекојдневни, како што се ретки и несекојдневни појавите на комети на нашето
небо.
КОРЕНИ И СТЕБЛА
Славко Јаневски се појави на нашата мала провинциска книжевна сцена со своите
први прозни и поетски дела во време кога се поставуваа темелите на македонската
нова култура. Во едно вакво време на занес и на верба, на искушенија и на силни
поттици, време кое бара надминување на самото себе, творештвото на Јаневски
даде свој неодминлив придонес. Ова ударничко време од Јаневски бараше да
биде и основоположник на современата македонска книжевност и поет, писател
за деца и за возрасни, сликар и илустратор на книги за деца, сценограф и автор
на филмски сценарија, културен деец, основач на културни институции и нивен
раководител, јавен работник и предводник на осовременувањето на земјата
што уште беше заглавена во историската кал што зад себе ја остави војната,
кал од тркалата на топовите и чизмите на освојувачките војски што дојдоа и
заминаа. Големата светска војна (1941-1945) ја зафати Македонија како страотна
стихија која сосема го измени политичкиот, стопанскиот и културниот релјеф на
земјата. По ослободувањето на земјата започна период на интензивна изградба.
СТЕБЛА III
Македонија се претвори во огромно градилиште. Новото време го пронајде својот
облик во делата на уметниците. Од уметникот тогаш се бараше да ги пропагира
новите идеи, а уметноста стана пропаганда во функција на новото општество.
Тоа е воедно и време на себеоткривање и на себенаоѓање на Јаневски. Тој тогаш
ја започнува својата потрага по самиот себе, но и по своите корени. Во дадениот
историски миг кога Македонија за првпат се дефинира како држава, а нејзиниот
јазик како литературен јазик, тој, како и сета наша култура тогаш, настојува
да одговори на потребите на времето. Дојдено е сега, вели Георги Старделов
(Experimentum Macedonicum, 1983), времето на колективната свест, на колективни
емоции и восклици, на колективни идеи и во оштеството и во литертатурата
и затоа се дише со еден ист и идентичен здив и дух. Индивидуалниот агол на
набљудување и откривање на светот се смета речиси за некој вид ерес. Данокот
на времето ќе го плати и Славко Јаневски. Тој пее под диктатот на времето и затоа
во своите рани дела толку талка во него.
Овие повоени „романтични, топли, немирни, растргнати“ години, полни со
скриени навестувања и со неостварени сништа, ќе овозможат наполно да се
изразат долго потиснуваните можности. Воедно, тоа е време кога се поставуваат
прашања и кога се бараат одговори. Тие прашања се: Кои сме? Од каде доаѓаме?
Каде одиме?... Јаневски вели: „Рано ја сетив онаа тивка тага за сите овие луѓе што
подоцна со првите младински години ме следеше, стоејќи некаде помеѓу слеп бес
и размислување – зошто е сѐ вака..?“ (1951).
Веќе со романот Село зад седумте јасени (1953) се јавува еден од елементите кои
подоцна ќе бидат камен-темелник на вкупната градба на неговото творештво –
бесот. Бесот е двигател на чувствата во драмата на животот на овие простори.
Бесот е антитеза на болот, на оној вечен македонски бол поради којшто не
успеваме да се надминеме себеси и поради којшто вечно паѓаме назад во вителот
на минатото наместо да продолжиме да чекориме кон иднината. Зарем сме ние
навистина еден лирски народ без бес, без гнев, еден народ на болот... – драматично
татни во неговите први книжевни дела ова прашање.
Во Две Марии (1956) времето го губи својот непрекинат тек и својата непроменлива
насока и почнува да се однесува како понорница што се појавува и исчезнува,
оди напред и се враќа назад. Времото е распарчено и раскинато. Разнесено од
експлозија. Времето се јаде самото себе. Никој не може да му избега на времето.
Сѐ е сеќавање во раните дела на Славко Јаневски.
Создавајќи надградена и подобрена верзија на Село зад седумте јасени, во Стебла
(1965) односот кон минатото (вклучувајќи го тука и односот кон претходно
напишаниот текст) сега станува сила која го обликува текстот и тој се фрла
во брзаците на времето, во таа река што понира во длабочините на минатото,
откривајќи таму нови и дотогаш ненасетени светови.
IV Славко Јаневски
Историската процесија на нашиот народ низ времето станува за него парабола
на македонското опстојување. Започнува потрагата по суштината на нашето
колективно постоење на овие простори. На тој начин во неговото творештво
полека се обликува нова фаза која Старделов ја нарекува итарпејовски циклус, во
која тој ќе ги создаде своите највредни дела.
Од Евангелието на Итар Пејо (1966) Јаневски го започнува своето спуштање
во бездните на колективно несвесното на својот народ. Тука, во тие длабочини
тој открива архетипски слики, слики исполнети со афективност и динамика на
несвесното, прототипски и примордијални симболични целини длабоко врежани
во колективно несвесното така што се дел од неговата структура, енграми кои ги
оживуваат големите целини на имагинарното, на митовите и на митолошките
претстави на македонскиот народ.
Смислата на својата историска вистина Јаневски ја наоѓа во откривањето на
историската вистина како човечка вистина. Историјата видена како лакрдија,
како блеф и магионичарски трик, историја како панаѓурски шатор на чудата,
илузионистичка претстава и театар наспроти стварноста што е страотна, крвава
како касапница, валкана како селски нужник, грда, гибелна, болна, луда, нечесна,
нечовечна и недостојна за човека.
Јаневски го избира за своја persona dramatis Итар Пејо. Тој е негов водич низ
бурлескната историја на својот народ, историја која е антиисторија, историја на
болката и на бесот, историја на македонскиот дел од пеколот.
Појавата на Евангелието... го означува новиот период во творештвото на
Јаневски. Многу бргу во неговото творештво личните истории ќе се претворат во
заеднички истории.
ЗА КУКУЛИНО И ЗА КЕРУБИНОВОТО ПЛЕМЕ
Севкупното творештво на Јаневски е сосредоточено врз потрагата по нашите
македонски траги во времето, за нас самите во својата сопствена историја и за
сопствената историја во нас самите. А тоа е една понаква историја од балканската
исторографија и нашите национални влажни соништа за славното минато.
Во Кукулино нашето вековно опстојување на овие балкански простори е
прикажано со сурова веродостојност на Бош или на Бројгел. Кукулино, тој стожер
на светот, os mundis, е свет сам за себе, затворен во себе. Овде луѓето како да се
заробени во стаклена топка. Секој од нив мисли дека е во центарот на таа топка
и така го гледа светот. Сè е искривено, извитоперено, матно и мрачно кога светот
се доживува вака гледан од средиштето на стаклената топка. И сè е страшно,
сенишно, таинствено и нејасно зад хоризонтот што исцртува круг околу нас.
Како во неговото поетско и прозно творештво, така и во сликарството, тој
СТЕБЛА V
се обидува длабоко да проникне во македонската митологија и фантастика
кои се појавуваат како колективна проекција на несвесното на македонскиот
народ, проекција која тој ја слика таква каква што е – искривена во огледалната
површина на стаклената топка видена од нејзиното средиште.
Од столетие до столетие, повеќе од милениум, Јаневски ја слика големата
фреска на Македонија. А тоа е страшна фреска. Кукулино е проколнато место.
Маѓепсано. Изгубено во просторот и во времето како Макондо на Маркес (и тука
не престануваат аналогиите со Габриел Маркес).
Ако, пак, Кукулино го земеме како синоним за Македонија, ако Кукулино е
стравично фантастично, но и стравично стварно, тогаш можеме да речеме дека
во својата декалогија Јаневски го следи трагичниот процес на македонското
етничко и судбинско самоосознавање за да продре на тој начин до некои наши
фундаментални антрополошки детерминации, вели Старделов. Наспроти
балканскоцентристичките идеологии и апологии на минатото разбрано како
историја на цареви, царства и славни битки, наспроти нашите историски
драматизации, национални инсценации и антиквизации, творештвото на Јаневски
открива еден поинаков свет на чувства, на исконски страв од непознатото, на
еден страшен свет каде што историјата е кошмар од којшто не можеме да се
разбудиме, но свет во чии темни длабочини, во подземните пештери и длабоки
црни води на колективно несвесното меѓу чудовиштата се кријат притаени
големи вистини за светот.
Ова крваво „срце на Балканот“ бие во ритмот на вечниот страв. Страв од темнината
околу нас, темнината што напредува, страв од непознатото, страв од нас самите...
Творечки апогеј на Јаневски е романот Тврдоглави (1969). Славко Јаневски говори
тука за народ којшто бега од своето сега во своето минато пред непрегледните
столетија и открива: во неговите тегоби нема мена; сите се случуваат на ист
начин и пред сто и пред илјада години; зошто сами, во своите маки, ние останавме
Тврдоглави докрај, најтврдоглави на светов и веков.
Ние остануваме такви какви што сме и какви што сме биле од зорнината на светот,
од памтивек до денес. Саможиви и самозадоволни, затворени во себе, заостанати,
заробеници на сопствената ограниченост, некадарност, немоќ и неукост, ние
успеавме некако да опстанеме непроменети илјадници години.
Понекогаш на хоризонтот ќе се појават сенки на коњаници, понекогаш коњаниците
ќе протатнат како летна луња низ пределот оставајќи зад себе пустош; понекогаш
минат туѓинските војски со кренати знамиња на своите походи, минат карвани и
пците залајуваат во ноќта; понекогаш светот гори некаде далеку зад хоризонтот,
се слуша далечна врева и пискотници што ветрот ги носи до нас, но потоа сè
стивнува и ние, со наведната глава, одново продолжуваме да си ги ораме нивите,
да ја тераме стоката на паша, да ги молземе кравите, да ги стрижеме овците и да
VI Славко Јаневски
си ја гледаме својата работа... Понекогаш до нас стигаат од далеку нејасни гласови
за големи промени, за буни и војни, за востанија и револуции; понекогаш некој
намерник раскажува неверојатни приказни за чудата на светот, за неверојатни
откритија и пронајдоци; понекогаш доаѓаат тука некои туѓинци говорејќи на
неразбирливи јазици и со себе носат чудни нешта, чудни направи и уште почудни
обичаи – и си заминуваат. Потоа доаѓаат некои други, знамињата ја менуваат
бојата, а ние продолжуваме да го туркаме натаму својот воденички камен на
бесмислата, од поколение до поколение, од гроб до гроб.
Одиме не одејќи никаде, вкопани во својот свет на познати нешта, во тој наш
мал свет ограничен со кругот на хоризонтот, до таму до каде што нашиот поглед
дофаќа, каде што нештата се такви какви што ние мислиме дека се еднаш и
засекогаш дадени; свет каде што постои само она што можеме да го допреме и да
го видиме. Никогаш не сомневајќи се во тоа што го гледаме, дури ни помислувајќи
дека сомнежот е можен (тоа што не можеме да го видиме не постои, тоа што не
го знаеме не постои, тој кого не го познаваме не постои...), тврдоглави, упорни во
својот залуден потфат, продолжуваме на својот бесцелен пат.
Тука минатото никогаш не запира, иднината никогаш не започнува, сегашноста
никогаш не завршува.
Овој наш мал народ над кого од дамнешни времиња не легнала сенка на голема
војна, тие јунаци и плашливци на безброј мали војни (Јаневски), на својот
сомнамбулен пат низ времето, на тој пат од себе до себе, се загуби и се збрка.
Наместо напред, ние одиме назад.
Нашиот од низ времето е од на месечари. Тоа е пат на којшто се умира и се гине,
но тука има малку историја. И се колеше, и се убиваше, и се разурнуваше и се
лееше крв долго, предолго... Еднаш, двапати, трипати, на илјада години. Секако, и
тоа е многу. Но, тоа не е историја. Главно, си ја преспавме историјата.
Така Јаневски ја создава својата книжевна епопеја, своето национално апокрифно
евангелие, својот палимпсест на болката, својата мрачна фреска...
СМЕА ВО ТЕМНИНАТА
Постои и една друга димензија на творештвото на Славко Јаневски (со која мораше
да се справи и Старделов, негов доследен критичар и познавач упатен во тајните
на неговото творештво). А токму оваа димензија денес предизвикува отпори и
сè уште го вознемирува македонскиот читател. Станува збор за сеприсутната
историската иронија и за уривањето на националните митови во творештвото
на Славко Јаневски.
Наспроти лошите национални навики на величање на минатото како време на
подвизи и јунаштва кога живееле јунаци чии наследници сме ние, во делата на
СТЕБЛА VII
Јаневски македонскиот народ е „народ со ископани очи од кои вечно капе крв“,
народ кој талка низ темнината и неговиот „милениумски лелек“ одекнува низ
историјата. Ние немаме Историја со голема буква, туку имаме само историја.
Историја на нашите талкања и страдања, историја на смеа во темнината, историја
на стравот, историја на болката и бесот каде што песната е крцкот на заби.
Кога борбата за нашето минато како наше минато била борба за нашата сегашност
и иднина, тогаш е разбирлива и глорификацијата на нашата историја и автохтона
култура. Меѓутоа, Јаневски се ослободува од овој историски товар под кој сè уште
се тетеравиме и кој нè влече удолу во калта. Тој ја бара вистината за нас самите
во минатото за да ја открие висината за нас самите во сегашноста, што е обврска
на уметник, а не на историчар или на политичар.
Идолатријата на минатото и митологизирањето на историјата, особено во
изминативе десетина години, одново го направија актуелен Јаневски и неговото
демитологизирање на нациналниот култ на минатото.
Историјата на балканските народи и на нашиот народ заскитан во тие истории
за Јаневски е историја видена со очите на нејзините несреќни жртви, историја на
бесчестие и на насилството, на крвопролевања и прогони, на грабежи и колежи,
на делби и поделби, на преселби и раселби, на меѓусебни пресметки и предавства,
на сакатења и убиства. Тоа е историјата која се создава како резултанта на судирот
меѓу балканските мегаломании, историја на масовни хистерии и нациналистички
и шовинистички психози и клаустофобии.
Во неговото творештво наспроти лажните слики сега можеме да ја видиме
вистинската слика за себе и за светот. А на таа слика ние сме проколнати и нашиот
свет е мрачен предел каде што се споиле небото и земјата и каде што, како во
Миракули на грозомората (трилогија, Македонска книга, 1987), се креваат од
своите гробови мртвите со скинати знамиња додека бијат камбани и нивното
месо е гнило, а облеките им се распаднати, во рацете држат копја и секири додека
над пустиот предел пиштат ветришта и пожарот го помрачува небото и го бои
црвено...
Нашиот од низ времето е патување зад планина и талкање низ страшна мрачна
шума, каде што преплашени од сопствената сенка, на штрек од секое треперење
на лисјата, не можејќи да го видиме вистинскиот непријател се фаќаме едни за
други, кој за коса, кој за гуша, и се колеме со заби, во ужас. На тој пат нè демнат
пусии од сите страни; нè следат секакви призраци и нè гонат сеништа; на небото
летаат ѕвезди и змејови; се случуваат секакви магии; се закануваат чуми и секакви
болести; врлаат меѓу нас зли духови и вампири; родилки се тријат голи една од
дуга со извици „Роди, земјо“ и голи се тркалаат по нивите да роди земјата како
што раѓале и тие; се наденуваат луѓе на кол и се палат на клади; видовници, кои
ги знаат границите меѓу сонот и јавето, претскажуваат потопи и божји казни...
VIII Славко Јаневски
На тој наш морничав пат се случуваат чуда, но ние во чуда не веруваме: ако некој од
нас се роди со „крилја под мишките“, ние со камен го убиваме; ако некој јасновидец
рече дека гледа подалеку од нас, ние го ослепуваме; ако некој премногу убаво
пее, ние му го сечеме јазикот. Во ноќта на здружениот страв пиштат мртовечки
ветрови, минат војски, минат сенки, старци раскажуваат приказни крај огнот, ние
за гуша се фаќаме, жилите си ги кинеме, со ластегерки се маваме, камења едни
на други фрламе, со секири главите си ги расцепуваме – но тука нема Историја!
Нашата историја, наспроти општото убедување, не е крвава историја на војни и
разурнувања. Војните се ретки во овој дел од светот и минуваат како што минува
бура, а опустошувањата се повеќе последица на запуштеност, на нашата негрижа
и неспособност, отколку на погроми, грабежи, разурнувања и палежи.
Земјата, која некогаш ја населивме и во која се закопавме толку длабоко колку
што се длабоки нашите гробови, што никој не може да нè откорне оттука ни со
сила, е мирен предел и тивко место низ кое само понекогаш, во интервали од
илјада или петстотини години минат туѓински војски како природна стихија
пустошејќи сè пред себе или ние самите креваме глави и гинеме залудно убивајќи
се меѓу себе.
Нема никаква балканска ветрометина. Ова е заветрина и во оваа заветрина дуваат
развигорчиња, а не урагани, и нашите историски лелекања, колнења и офкања се
патетични како што се патетични нашите страдања во споредба со страдањата
на другите народи.
Сè е овде сон од којшто не можеме да се разбудиме. Сè е хибернација, халуцинација...
ПАЛЕТА НА ПРОКЛЕТСТВОТО
Ликовниот свет на Јаневски не се разликува многу од неговите книжевни дела.
Тој е полн со чуда и со чудовишта, и тука владеат чудни закони. Така, човек таму
може да си ги раскине градите и да го отвори градниот кош со раце и да ви го
покаже срцето, може со нокти да си ја одере кожата и да ја закачи на закачалка како
палто, таму прокажани клечат пикнати во грниња, нечија глава е облак, а некој
нема тело, даб има шапка, друг даб расте од нечија шапка, некој чекори на небото
и остава сини траги од стапалата, телото на убава млада жена се претвора во јато
плашици сребрени и разиграни како трепетливите одблесоци на светлината на
површината од езерото...
Јаневски создава огромен број на волшебни илустрации за книги, пред сѐ за деца,
и цртежи кои ги илустрираат неговите песни, но исто така во одделни периоди од
својот живот работи маслени слики. Поголемиот дел од овие слики се само скици
на одредени негови идеи и Јаневски се задоволува со нивно грубо фиксирање на
платното. Се добива впечаток дека вишокот од насобраната креативна енергија
ја празни на овие слики за да може да продолжи да пишува и обратно, кога
СТЕБЛА IX
пишувањето ќе го засити, ги зема боите и слика. Во повеќето дела тој не навлегува
подлабоко во метиерските прашања и ја остава сликата недовршена. Доволно
е презентирањето на идејата без да води грижа за техниката и технологијата
на сликањето. Меѓутоа, во одреден број ликовни дела тој покажува големо
познавање на ликовните техники и доследно, до крајот на своите можности, ги
разработува темите и мотивите на платното.
А темите и мотивите на неговите платна се надреални. Тој користи митски слики
и симболи. Ваквиот начин на сликање (кога eidos преоѓа во eidolon) не подразбира
преземање готови слики и симболи од богата фолклорна ризница на македонскиот
народ, туку значи драматично откривање на архетипски слики (појавата на
архетипската слика од темнината на колективно несвесно секогаш е драматична
и предизвикува фасцинација), а тоа значи опасно спелеолошко истражување на
длабоките пештери на несвесното и нуркање во студените подземни води на
стравовите и ужасите на сопствениот народ со векови потиснати.
Од македонскиот фолклор и етос, од нашите легенди, приказни, преданија и
матни историски сеќавања, излегуваат на површината чудовишта и јунаци кои
се борат со тие чудовишта, вошебници и волшепства, призраци и привиденија.
Уметноста денес остана единственото место каде што чудата се можни! Јаневски
нѐ повикува на неизвесно патување надвор од однапред одредените патеки,
надвор од навиките на гледање, надвор од светот што го познаваме, покажувајќи
ни чудесни нешта затоа што целта на уметноста не е да го претстави она што е
видливо, туку нешто да направи видливо.
Да се создава уметност, значи, да се тргне од свеста за сопственото богатство.
Уметничкото богатство е скриено во сликата како тајна ризница. Без оваа ризница
на имагинарното не постои слика, затоа што уметноста не опстојува во празен
простор. Симболите и симболичните слики ништо не кријат, не објаснуваат, тие
упатуваат од онаа страна на самите себе кон значење кое е непојмливо, нејасно
насетено, кое ниту еден збор од јазикот не може да го изрази. А тоа е една од
причините зошто Јаневски слика.
Ликовниот јазик на Јаневски, како и книжевниот, е метафоричен. Метафората
на Јаневски е искована од ѕвездени тела и често е распламтена и вжарена од
огнот на поезијата до усвитување. Метафората во сликарството на Јаневски е
средство за откривање нови и неверојатни односи меѓу нештата кои вртоглаво
нѐ вовлекуваат во еден повистинит свет од овој наш свет на привидот, окован во
синџирите на нашите предубедувања и на нашата ограниченост.
Со своите песни и платна од Палета на проклетството (1995), тој ги повикува
душите на дваесет и четири проколнати сликари („кои душите на платна си ги
заковале“) од последните пет европски столетија кои, како и тој, ги опишале
историските кошмари во времиња страшни, кога течат реки од крв, кога на
X Славко Јаневски
хоризонтот се оцртуваат сенки на коњаници кои јуришаат во бој, кога татнат
копитата на коњите како земјотрес, горат градови, се палат луѓе кои во пламен
трчаат по опожарените полиња, каде што се тркалаат отсечени глави, каде што
луѓето се претвораат во ѕверови, каде што се набиваат на колови, ги сечат рацете и
нозете на некои други луѓе, си ги одгризуваат ушите меѓу себе, се колат и се дават
фатени за гуша, а на небото летаат вештерки и лилјаци. Светот на видливото и на
невидливото, на стварното и на нестварното, на можното и на невозможното, се
мешаат во неговите ликовни дела и се појавуваат костури кои зграпчиле крстови
и летаат на небото, се слуша кикотот на вештерките во ноќта, ѓаволот со глава на
јарец јава кубура, гола жена јава вепар, од скршено јајце излегува скршен човек...
Ваквиот инфернален свет, свет претворен во пекол од нас самите, е веродостоен
опис на стварноста за која не сакаме да знаеме. Трансформацијата на стварноста
во уметност овозможува таа да се види без да мораме вистински да ја доживееме
и за да ја преживееме. Според примерот на европските проколнати поети и
сликари, и Јаневски создава подземно дело каде што инферналниот оган ја
осветлува внатрешноста на човекот и ја открива вистината за него таков каков
што навистина е, а не каков што сака да се види самиот себе. На ваквата рендген
снимка на душата ја дијагностицира болеста од која боледуваме. Непознатото и
невидливото станува така видливо и препознатливо. Кога сите наши историски
болки, стравови, маки, страдања, кошмари... ќе станат видливи како на сликите,
во песните и во расказите на Јаневски - тогаш ќе се претворат во комични ликови
и празни кукли на овој театар на несвесното и ние ќе можеме конечно да се
насмееме и со насмевка да продолжиме натаму на својот „милениумски од под
ѕвездите“.
Овој голем и оригинален уметнички експеримент на Славко Јаневски, каде што
сликата и зборот се обединети, никогаш не го доби заслуженото внимание на
јавноста. Неуката провинциска публика без жалење и со скромни почести (додека
некаде во заднина се слушаше врева од придушените гласови на оние кои говореа
за времето и за политаката) го закопа ова дело длабоко во оваа наша македонска
земја.
ЗАБОРАВОТ И ДЕЛОТО
Кога Јаневски ќе го достигне својот творечки апогеј, започнуваат да работат
’рѓосаните запчаници на ретроградните механизми на нашава провинција, на
оваа земја далеку од центарот на светот, земја загубена во просторот и во времето,
механизми кои полека го мелат неговото творештво и го претвораат во прав на
нашиот пат кон минатото разбрано како иднина.
Така, ќе биде пропуштена можноста делото на Славко Јаневски да ја добие нужната
поддршка и денес да биде дел од светската книжевност (Не може да постои голем
писател без голем читател).
СТЕБЛА XI
Всушност, станува збор за трагично недоразбирање. Неговите романи, како
што е романот Тврдоглави, нема да бидат препознаени како авангардни и
оригинални дела. Нивната вредност ќе биде оспорена јавно и за многумина
тогаш млади книжевници и критичари, творештвото на Славко Јаневски ќе
биде идентификувано како ретроградно, како враќање кон наративниот роман
и литерарната традиција на деветнаесеттиот век наспроти модернизмот и
модерниот роман што тие го застапуваат.
Треба да се има предвид дека во време на објавување на неговите најзначајни
дела, како што се Евангелие по Итар Пејо и Тврдоглави, се случуваат драматични
промени во општеството.
Уметникот постапно ја губи општествената ролја којашто ја има во периодот на
социјалистичкиот реализам. Промените во општеството и неговото постапно
отворање кон западните културни влијанија (филм, музика, мода), новото
уредување на општествените односи, првичното раслојување по сите пресеци на
општествената стратиграфија, зачетоците на стопански либерализам, пазарното
стопанство, постапниот пресврт од дидактичка масовна медиумска култура
кон пазарна масовна медиумска култура на забава, тивкото појавување на
потрошувачкото општество и потрошувачот незаситен во желбата за поседување
на материјални добра, навестуваат поместување на тежиштето од општествената
стварност кон внатрешниот свет на уметникот.
Промовирањето на апсолутната творечка слобода и митот за слободниот
уметник кој непосредно ги изразува своите чувства и ставови, всушност, е
идеолошки поддржана од званичната американска политика во поделениот свет
на Студената војна, промовирајќи го американскиот индивидуализам наспроти
советскиот колективизам и американската слобода на изразување наспроти
советското цензорство. Оваа неоспорна функционализација на уметноста на
високиот модернизам кај нас се употребува за афирмација на посебноста на
југословенскиот општествен модел и новиот политички либерализам. Државата
го прифаќа модернизмот и неговите изразни форми. Ваквиот социјалистички
естетизам речиси совршено одговара на сфаќањата за тоа што треба да биде
модерноста онака како што ја разбираат новооформените општествени слоеви и
државните бирократски и технократски управни структури.
Меѓутоа, иако во основа тогашниот културен и политички амбиент е поволен и
го овозможува ширењето на прогресивните идеи во уметноста, како и ширењето
на полето на автономија на уметникот, апстрактната уметност, особено
екстремноста на енформелот, предизвикува политичка реакција бранувајќи ја
идеолошката бара на тогашното југословенско општество.
Ова е време кога ние уште задоцнето се справуваме со проблемите на
апстракцијата во ликовната уметност и модерниот роман во книжевноста, а
постмодерната уметност е сѐ уште далеку зад границите на нашиот мал свет,
XII Славко Јаневски
ударниот бран на латиноамериканскиот роман и на магичниот реализам
(мagical realism, magic realism) уште не дошол до нас (Борхес, Маркес, Кортасар,
Фуентес...), дека големите промени во културата и литературата ќе се случат
дури за десетина години (книгата Час по анатомија на Данило Киш која објаснува
голем дел од поетиката на Јаневски ќе биде објавена во 1977 година) и оттаму,
дури и најнапредните наши интелектуалци од тоа време не се во состојба да го
препознаат потфатот на Славко Јаневски, за жал, како од македонската културна
и интелектуална заедница, така и од тогашната југословенска.
Младите македонски борци за модерна уметност согоруваа на прашањата за
модернизмот и водеа жестоки битки против мрачните конзервативни сили, а
Јаневски за нив е токму олицетворение на овие сили. И додека овие борци го
бранеа и го славеа модернизмот така жестоко, не забележаа дека модернизмот
во меѓувреме умрел.
Тие беа задоцнета авангарда важна само за нас, авангарда која пробиваше нови
патишта кон дотогаш ненасетени врвови на светската книжевност. Водеа битки
со најголемиот дел од ретроградните и рурални автори на недоветни книжевни
писанија и стихотворби кои беа поддржувани од државата и од општеството со
ниски стандарди. Оваа битка на прогресивните сили наспроти конзервативните
беше победоносна, но остави малку значајни паметници на својата победа.
Кога поголемиот дел од македонските писатели збунети не можеа да одговорат
уште на „руското прашање“ во литературата и пишуваа плагијати по калап на
руски романи и песни, Славко Јаневски го создаваше својот оригинален творечки
опус. Кога кај нас беа создавани модерни романи, тој создаваше постмодерни. А
она што е ново и оригинално се прифаќа кај нас или со некритичка адорација
или со негација. Во секој случај, со неразбирање. И ете, кога Славко Јаневски
ќе го направи она впечатливо salto mortale на провинциската сцена од нашиот
мал културен циркус во шеесеттите години од минатиот век, тоа нема да биде
дочекано со ракоплескање, туку со молк на публиката. Државните апаратчици и
механичари кои го одржуваа државниот апарат во тоа време реагираа уште полошо.
Така, кога Јаневски го објавува Евангелието... во 1966 година, а авангардниот
Театар кај Свети Никола Голтарот ќе ја постави неговата драматизација
(Милчин/Унковски) на сцената на катедралниот храм „Света Софија“ во Охрид,
оваа пиеса ќе предизвика национален скандал со својата „шокантна историска
десакрализација“ и „историска иронија“.
Така Јаневски ќе ја започне нерамноправната битка со своите современици. Битка
на сите фронтови, како против оние кои се сметаа за уметничка авангарда, така и
против конзервативните сили во општеството.
Славко Јаневски, за волја на вистината, никогаш и не бил модернист, туку во
постмодерната влетува без претходна најава што би упатила на надградба или
повисока развојна фаза, туку преку нејзиното враќање кон минатите книжевни
СТЕБЛА XIII
поетики. Таквиот приод кон она што е ново на овие книжевни простори резултира
со погрешно читање на неговите дела. А тие дела се она што е највредно
создадено на македонски јазик. Можеа во времето кога се објавени да бидат
дел од светската авангарда (романот Сто години самотија на Маркес е објавен
1967 година). Да биде уште пострашно, непрепознавањето на делото на Славко
Јаневски е недоразбирање што се растегна низ времето до денес.
Во делата на Славко Јаневски откриваме една несакана вистина за самите нас
како народ кој вечно талка преплашен низ историјата која најчесто не е негова
историја. А тоа, ќе се сложите, не е убава слика. Дека сме село зад седумте јасени,
кловнови и луѓе, итарпејовци, тврдоглави, каинавелци, оковадци, братојадци,
месечари, проколнати вечно да талкаме слепи низ историјата и дека ова место е
Кукулино, Каинавелија, Лелекија или Депонија – не е нешто што ние сакаме да го
знаеме. Особено не денес.
Таквата историска фреска каде што на историската заднина од битки и војни
походи се појавува македонскиот народ кој талка загубен по овие беспаќа,
денес во време кога примитивниот егоизам, етноцентризмот, национализмот и
шовинизмот вулгарно се наметнаа како наш поглед на светот, малкумина сакаат
да ја видат. Дека борбата за сопствена историја овде е секогаш борба против
нечија друга историја, дека нашата историја е историја на стравот, а не историја
на славни битки, јуначки подвизи, освојувачки походи до Индија и назад, цареви
и царски династии, труби и барабани, како во делата на Славко Јаневски, тоа
денес никој не сака да го слушне. Денес превладува нациналниот романтизам и
политичкиот кич и за сѐ друго – нашите очи и уши се затворени.
Ваквата културна парадигма нѐ враќа назад во некое лажно минато, историјата
станува митологија, а ние остануваме вечно заробени во минатото пропуштајќи ја
можноста да создадеме историја. Претераното величање на историјата, всушност,
значи негирање на историјата. Минатото ја заменува сегашноста, а иднината е
невозможна.
И ете, овој „грозоморен балкански бал под историски маски“ никако да заврши.
Ние уште се вртиме во круг облечени во историски костуми и со маски на лицата
безнадежно осудени да ги преповторуваме настаните од минатото.
Славко Јаневски со сето свое огромно дело жестоко се спротивставува на
заводливите лажни претстава за нас самите. Јаневски така се претставува како
книжевен еретичар и историчар на ужасот, на безумието и на бесчестието. И тоа
во вистинско време, кога да се биде против општото убедување и националните
илузии значи екскомуникација или јавна осуда на прогонство во сопствениот
свет на имагинацијата.
Јаневски го заврши своето летање над Македонија јавнат на кометата на
метафорите и замина во темнината, а неговото дело остана да биде толкувано,
XIV Славко Јаневски
разбрано и вреднувано од некои поумни поколенија во некое подобро време.
Славко Јаневски ја приклучи македонската книжевност кон најсовремените
текови на светската книжевност и создаде дело со невидена убавина на јазик кој
малкумина го говорат, но тоа не беше препознаено. Додека не се појави некоја нова
комета со нови и неизговорени метафори која некој друг ќе ја јавне и ќе пројури
над нашите глави, Славко Јаневски, тој небесен летач со огнена аура, останува
нашиот најсветол лик на самрачното небо на нашата национална култура.
Емил Алексиев
(Текстот е објавен во првиот број на годишникот „Алманах Јаневски, 2018, посветен на
ликовното творештво на Славко Јаневски)

CIP - Каталогизација во публикација
Национална и универзитетска библиотека “Св. Климент Охридски”, Скопје
821.163.3-31
821.163.3-31Јаневски,С.
ЈАНЕВСКИ, Славко
Село зад седумте јасени : Електронски извор / Славко Јаневски. - Скопје : Фондација
“Славко Јаневски”, 2021
Начин на пристапување (URL): https://fsj.mk. - Текст во PDF формат, содржи I-X, 241,
I-XIV стр. стр. - Наслов преземен од екранот. - Опис на изворот на ден 25.06.2021. -
Романсиерските верзии како литературно богатство : кон романите “Село зад седумте
јасени” и “Стебла” на Славко Јаневски / Лорета Георгиевска-Јаковлева: стр. I-IX. - Јавач на
комета / Емил Алексиев: стр. I-XIV. - Фусноти кон текстот. - Библиографија: стр. X
ISBN 978-608-66263-8-9
Јаневски, Славко, 1920-2000 -- “Стебла” -- Критики и толкувања
COBISS.MK-ID 54214917
Издавач:
Фондација „Славко Јаневски“
Бул. „Кузман Јосифовски Питу“ бр. 19/6-40, Скопје,
Република Северна Македонија, 2021
romannagodinata@gmail.com
Уредник:
Катерина Богоева
Лектура и коректура
Татјана Б. Ефтимова
електронска обработка
Кино Филм, Скопје
2021